Full text of "Opera omnia, iussu impensaque Leonis XIII. P.M. edita"

Digitized by the Internet Archive 

in 2009 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/operaomniaiussui04thom 



SANCTI 

THOMAE AQUINATIS 

ORDINIS PRAEDICATORUM 

OPERA OMNIA 



V . * .i. A 



D 

i 



SANCTI 

THOMAE AOUINATIS 



DOCTORIS ANGELICI 

OPERA OMNIA 

lUSSU IMPENSAQUE 

LEONIS XIII P. M. 

EDITA 



TOMUS QUARTUS 

PARS PRIMA SUMMAE THEOLOGIAE 

A QUAESTIONE I AD QUAESTIONEM XLIX 

AD CODICES MANUSCRIPTOS VATICANOS EXACTA 

CUM COMMENTARIIS 

THOMAE DE YIO CAIETANI ORDINIS PRAEDICATORDM 

S. R. E. CARDINALIS 
CtritA ET ST-CJODIO 

FRATRUM EIUSDEM ORDINIS 







ROMAE 

EX TYPOGRAPHIA POLYGLOTTA 

S. C. DE PROPAGANDA FIDE 

MDCCCLXXXVIII 



aUTilAUp 8UM0T 
Proprietas litteraria. 



6 



SANCTISSIMI DOMINI NOSTRI 

LEONIS 

DIVINA PROVIDENTIA 

PAPAE XIII 

LITTERAE 

AD EMINENTISSIMOS AC REVERENDISSIMOS DOMINOS 

lOANNEM SIMEONI ET THOMAM ZIGLIARA 

S. R. E. CARDINALES 
«=e$( 



DILECTIS FILHS NOSTRIS 




lOANNI SIMEONI, THOMAE ZIGLIARA, S. R. E. CARDINALIBUS 

LEO PP. XIII 

DILECn FILII NOSTRI 
Salutem et A.postolicain Benedictionem 



'olumen tertium ex operibus sancti Thomae Aquinatis, quod 
fnovissimo tempore prodiit curis Vestris in lucem, perspeximus 
[^laboriosa adornatum industria et exquisito iudicio, prorsus ut 
:^non minoris esse pretii quam duo illa priora videatur. Qua de 
re meritas debitasque laudes libenti animo tribuimus tum Vobis, tum iis 
ex Ordine Dominicano sodalibus, qui eodem in incoepto constanter non 
minus quam scienter Vobiscum elaborant: ac simul confidimus non de- 
futurum Vobis illud vehementer optabile maximeque dignum doctis labo- 
ribus praemium, sapientum approbationem. Porro accurandae editionis 
rationem quam instituistis, institutam intelligenter esse, res loquitur ipsa: 
conficiendoque operi quod habetis in manibus, consentaneum est tantum 
Vos sumere temporis, quantum necesse intellexeritis esse. 

Veruntamen inter ceterorum voluminum apparatum, cui longior est 
opera necessaria, valde cupimus ut utriusque Summae editio maturetur. 
Quod fieri celerius videtur posse, quia sunt illa quidem ex operibus 
sancti Thomae maxime cognita, et saepenumero formis litterarum impressa, 
et multis eruditorum virorum laboribus explanata. Ex altera parte cogi- 
tatione permovemur assidui usus : nam quicumque in Philosophia Theo- 
logiaque serio versantur, et aliquid volunt dignum iis disciplinis attingere, 



nihil habere solent utraque Summa familiarius. Itaque quanto citius illas 
nitide et emendate, quod est diligentiae facultatisque Vestrae, publicave- 
ritis, tanto magis utilitatem properabitis iis omnibus qui eiusmodi studiorum 
dediti sunt generi. Nobis autem tam gratum feceritis quam quod maxime: 
neque enim estis nescii quam vehementer, et quibus de causis, optemus 
ut sapientia AngeUci Doctoris late propagetur. Quamobrem voluntati 
ingenioque Vestro rem omnem commendamus : intereaque auspicem cae- 
lestium donorum, et paternae benevolentiae Nostrae testem, Vobis et 
adiutoribus Vestris ApostoHcam Benedictionem peramanter in Domino 
impertimus. 

Datum Romae, apud S. Petrum, die ii Octobris, an. MDCCCLXXXVI, 
Pontificatus Nostri nono. 



T3 

LEO PP. XIII. 



T T T y 



-s^lfe*. 



iao 



f^-^ -1. 



PRAEFATIO 




umma Theologica s.Thomae Aquinatis, Doctoris Angehci, quanto ceteris eius 
praeclarissimis operibus praestat, tanto maiori studio ipsam nitide et emendate 
'pubhcare aggressi sunt complures viri doctrina et eruditione conspicui. Ut 
'celebriores tantum editiones, ipsarumque curatores commemoremus, qui Ro- 
imanam anni iSyo omnium operum s. Thomae editionem, iussu et impensis 
s. Pii V, adornarunt, quemadmodum circa aha sancti Doctoris scripta omnem adhibue- 
runt diligentiam ut ea expurgata undique, prorsusque splendida redderent, ita curas suas 
in eo potissimum posuerunt, ut Theologica Summa quam emendatissime imprimeretur. 
Veruntamen * votis curisque adhibitis haud bene cessit, cum eadem scateat non paucis 
mendis Romana editio, purioresque ferme sint quae antea prodierant » (i). Cuius rei 
illud forte in causa fuit, quod Piani editores in id in primis studia sua convertenda esse 
inteUexerint, ut ppera s. Thomae, sparsim et diversis temporibus excusa, in unum corpus 
cohigerent, spuria et dubia a genuinis et certis separarent, ac omnia simul et eodem tem- 
pore vulgarent, quo facihus et minori impensa comparari ab omnibus possent. In hoc 
autem opere, arduo in primis et laborioso, par est credere tantum temporis et laboris 
impendisse eruditos viros, ut non satis otii eis remanserit ad textum cum pluribus codi- 
cibus comparandum, ac ab omnibus erroribus repurgandum, qui amanuensium et typo- 
graphorum imperitia et incuria in ipsum irrepserant. Satius ergo ipsis videri potuit, si 
exemplar quod inter omnia castigatissimum ferebatur, sehgerent, ac denuo accurate 
excuderent (2). 

Menda quibus in Piana editione adhuc inficiebatur Theologica Summa, haud fugere 
poterant eruditos viros. Protinus ergo Franciscus Garcias, ex Ordine Praedicatorum, 
Hispanus, eam emendandam suscepit; atque in hunc scopum, hbehum composuit edidit- 
que (3), cui titulus: « Emendatio eorum erratorum quae, hbrariorum aut typographorum 
incuria, in Summa s. Thomae adhuc admissa reperiebantur. » Quam vero suae emenda- 
tionis rationem instituerit, declarat ipse in Prologo. « Doctrinam traditam in divo Thoma 
prius exacte intehigendam curabamus... Et sicubi obscuritas aut improprietas aut falsitas 
aut dissonantia, quae a vero et genuino htterae sensu , et a sancti Doctoris praeclaro 
ingenio abhorrere videretur, occurrebat, statim exemplaria diversa consulebamus ; prae- 
sertim quaedam manuscripta quae in Bibhotheca Tarraconensi reperta sunt, antiquissima 
quidem iha, et quae de primis archetypis esse videbantur. » - In hac autem instituta 
ratione iUud maxime probamus, quod nihil mutandum in textu decreverit Garcias, prius 
quam sibi nota et exacte intehecta esset divi Thomae doctrina. Huic canoni et nos 



(i) Bernardus M. De Rubeis, De Gestis et Scriptis ac Do- 
ctrina s. Th. Aq., Dissert. xvi, cap. i, num. i. 

(2) Editioni accurandae praefuerunt Fr. Vincentius lustiniani, 
Ord. Praed., S. R. E. Cardinalis, et Fr. Thomas Marriques, eius- 
dem Ordinis, Sacri Palatii Apostolici Magister; quibus operam 
suam in omnibus navarunt alii ex eodem ordine doctissimi viri. 
Inter hos fuit Remigius Nanni, Florentinus a patria vulgo dictus, 
qui ad hoc opus Venetiis anno iSSg Romam accitus, iterum 

SuMMAE Thkol. D. Thomae T. I. 



Venetiis degebat, in Conventu ss. loannis etPauli, anno iSy^: 
ex quo coUigi potest quam parvo tempore editio fuerit absoluta. 
Cf. Remigii epistolas familiares annexas eius operi, Considera- 
:[ioni Civili etc, In Veneiia, appresso Damiano Zenaro, l5S2; 
necnon illius elogium apud Echardum, Scriptores Ordinis Prae- 
dicatorum, Tom. II, pag. zSg. 

(3) Tarraconae, apud Philippum Mey, iSyS. In ed. Summae 
Colon. 1 604, prostat opusc. Garciae, post Suppl. Tertiae Partis. 

b 



constanter adhaesimus ; et ab omnibus adhaerendum esse non dubitamus , qui nolint, 
loco correctionis, novas corruptiones ingerere. At quod ad suos manuscriptos codices 
tunc demum confugeret, quando aHquid occurrebat quod obscurum, falsum aut dis- 
sonum ab Aquinatis ingenio videbatur, hoc certe probare non possumus. Ea namque 
nobis insidet experimento firmata opinio, codices quantumvis optimos non posse ad 
accuratam cuiusvis operis recensionem multum subsidii praestare, nisi a capite ad cal- 
cem, ut dicitur, intenta mente et oculis examussim perlustrentur. 

Exemplo Garciae excitati alii praeclarissimum opus ulterioribus curis emaculan- 
dum susceperunt. Hos inter occurrit Cosmas Morelles, qui novam omnium operum 
s. Thomae editionem adornavit vulgavitque, Antuerpiae, anno 1612. « Ad corrigendum 
vero Summae Theologiae loca plurima » , inquit ipse in Praefatione, « excitavit me Cor- 
rectorium industrie elaboratum atque editum a perdocto viro fratre Francisco Garcia, 
quondam apud Tarraconenses pubHco Theologiae Professore , et postea Valentiae 
Gymnasii Praedicatorii Regente. Cuius viri correctionem, etsi non in omnibus locis ab 
ipso designatis, pro maiori tamen parte in principahoribus , cum manuscriptis tamen 
plerisque vetustioribus exemplaribus consonam deprehendi. » Vestigiis nempe Garciae , 
ut plurimum, institit Morelles. Quamvis ergo utriusque opera aHquantum provecta fuerit 
erratorum emendatio , multo tamen plura etiam in hac editione remanserunt, in quibus 
restituendis suas curas uberiori cum fructu posteriores editores coHocarent. 

Ut igitur opus ad optatum exitum perduceretur, novam moHtus est editionem (i) 
Gregorius Donatus, Romanus, Hyacinthi Petronii, Sacri Palatii ApostoHci Magistri, So- 
cius. In Epistola ad sincerae veritatis candidum amatorem, haec de ratione quam se- 
cutus est in sua editione accuranda , edisserit. « Ipsissimae AngeHci Auctoris menti , 
tuaeque utiHtati consulendum duxi; quod factum est castigatissima emendatione. NuHus 
quippe codex aut vetustate eximius, aut fide insignis, in ItaHa, GaHia, Hispania, Ger- 
maniaque fuit universa, qui Romanam hanc tertiam plenissime non adiuverit editionem. 
Habes hic puram Thomae mentem, cui nihil extraneum admixtum, nihil detractum, au- 
ctumque. Subreptitia nonnuHa eHminavimus; si qua deerant, adiecimus. » - Quantam co- 
piam variarum lectionum suppeditassent tot et tam varii codices, quot Donatus dicit 
suam adiuvisse editionem, argumento esse possunt vel septem codices unius Vaticanae 
BibHothecae , ex quibus coHectae a nobis et notatae, in soHs XLix quaestionibus, va- 
riantes lectiones ad plura miUiaria numerantur. At loca quae ex suis codicibus emen- 
danda vel restituenda deprehendit Donatus in tota Summa, quaeque in principio Primae 
Partis in sua editione prostant, esse valde pauca, prae locis in hac Leoniana editione 
notatis, unusquisque inteUiget qui vel modicam instituerit comparationem. Absque uHa 
ergo iniuria coniicere possumus more typographorum locutum fuisse Donatum : neque 
enim credi potest tantum numerum codicum per se vel per aHos consulere potuisse, nisi 
forte iis duntaxat in locis, ubi editi videbantur a germana Aquinatis lectione desciscere. 
Verum ex taH codicum inspectione quam parvus fructus coHigi possit pro naviter accu- 
randa antiquioris operis editione, iam supra monuimus. Multa namque ab editis omissa, 
multa maiori claritate et proprietate verborum significata, multa aptiori ordine disposita 
deprehenduntur in manuscriptis codicibus, si in totum ipsi legantur, quae oculatissimus 
quisque ne suspicaretur quidem. Pleraque enim loca, Hcet germanam Auctoris Htteram 
non exhibeant, sunt tamen ita per viros utique non ignaros concinne ex proprio ingenio 
restituta, ut legentem faHant sub specie genuinae lectionis. 

Haec autem sic a nobis dicta, non eo certe spectant, ut aHquid vel minimum de- 
trahatur labori et studio Donati aHorumque, quibus potius aequum est meritam laudem 
rependere. Sed haec diximus ne fucum faciant lectori typographorum praefationes, et ut 
innotescat quo modo ab editionum curatoribus plerumque in subsidium vocati fuerint 
vetustiores codices. Quod utique non in culpam ipsis vertendum est, qui id omne pro 
viriH parte egerunt, quod tempora, aHaque id generis impedimenta sinebant. - Ceterum 



(i) Romae, sumptibus Andreae Brugiotti, apud Bartholomaeum Zannettum, 1619. 



XI 



emendationum Donati plures probamus, easque suscipimus, si tamen a nostris codicibus 
fidem eis conciliari deprehendimus. Cum enim ille nullos codices notaverit, anceps manet 
lector an emendatio auctoritati codicum innitatur, an ex solo correctoris ingenio prodeat. 

Post ea quae hactenus de Summae Theologicae editionibus delibavimus, mirabitur 
nemo quod viri docti , et in arte critica periti , non operae dispendium , sed pretium 
magis facturos se duxerint, si curas studiumque suum iterum ac tertio impenderent in 
eximio opere recognoscendo, et typis accuratius excudendo (i). 

loannes Nicolai, vir eruditione clarissimus, sicut alia pleraque sancti Doctoris opera(2), 
ita Summam Theologicam in primis docta et laboriosa industria expoHendam, ornandam- 
que curavit (3). « Quod maxime in votis mihi erat », sic ipse praefatur, « ut prae ceteris 
AngeHci Doctoris operibus, hanc praecipuam tibi partem, sincere lector, vel expurgatam 
accuratius, vel planius digestam, vel ornatam studiosius exhiberem, nunc tandem, inter 
summas difficultates , quae quantumvis properare optantem retardarunt , praeter spem 
fere meam et expectationem, quoad Hcuit, auspicato perfeci. » ExempHs deinde datis, 
praemonet lectorem quid a se « praestitum generatim, quid emendatum in depravato 
textu, quid restitutum in truncato, quid interiectum ex marginibus, quid ad marginem 
adiectum sit. » - Nemini dubium quin plurimum allaboraverit Nicolaius, sive in expur- 
gando textu « a typographicis et quadam oculorum excursione contingentibus corrupteHs > ; 
sive in adimplendis hiatibus et lacunis , « cum , propter voces quasdam vel in eadem 
vel in proxime subsequenti Hnea repetitas, ocuHs ab aHa in aHam facile transcurrentibus, 
nunc Hneam integram, nunc aHquam ihius partem praetercurri ac excidere contigisset » ; 
sive demum in expungendis aHis defectibus, undecumque ipsi manaverint, qui aut lecto- 
rem suspensum ac dubium tenerent, aut iHegitimum vel ridiculum sensum inducerent, 
aut historicam veritatem perverterent. Sed in eo constat eius praecipua laus, quod Scri- 
pturarum , Patrum, Conciliorum , aHorumque auctorum indices aut praepostere positos 
reformaverit, aut praetermissos suppleverit. Plurimam etiam sibi eruditionis famam con- 
ciHavit, dum cuiusvis generis notis in margine appositis editionem suam iHustravit et 
auxit. - Ceterum, ad textus reformationem quod attinet, ut plurimum, aut ingenio suo 
indulsit, aut aHorum , Duacensium praesertim et Lovaniensium, laboribus usus est, ut 
in Praefatione ipse indicat, et satis ex notis coHigitur. AHud etiam suo operi orna- 
mentum accessisset, si quam posuit diHgentiam in restituendis indicibus locorum quae 
ex aliis auctoribus adducit s. Thomas, eandem adhibuisset in accuratius notandis ipsius 
Summae locis, ad quae se refert Angelicus (4). 

Manibus plurium teruntur, ac magno in pretio habentur Patavinae editiones duae: 
altera anni 1698, quinque voluminibus in foHo comprehensa, et CardinaHs Caietani 
Commentariis aucta; altera anni 1712, sine Commentariis, in duodecim distributa vo- 
lumina in 12°, ut aiunt. His verbis in Praefatione ad primam , lectorem aHoquitur ty- 
pographus: « Primo scias multa a nobis exemplaria esse coHecta, ut quae in singuHs 
dispersa venustatem aHquam singuHs editionibus afferrent, ea in hanc nostram simul 
coHata universa , iHam prae ceteris iHustriorem redderent atque ornatiorem. Deinde 
iUud candide profitemur, tantum nos in erroribus corrigendis operae ac laboris posuisse, 
quantum ab homine navo et industrio afferri potest. . . IHud certe sine haesitatione affir- 
mamus , datoque vade poHicemur , multo in hac editione nostra futura pauciora quae 
corrigas, quam in quibusvis vel peregrinis editionibus. » 

Non minora de posteriori Patavina editione poUicetur typographus. < Si internum », 



(i) Laudantur hac in re suscepti labores a quibusdam Theo- 
logis Lovaniensibus et Duacensibus, quorum criticae observationes 
circa litteram divi Thomae plures recusae sunt. - Cf. Summae 
Theologicae editiones Paris. 1617, i638, 1648; Lugdun. i663, 
1677, 1686. 

(2) Haec alia s. Thomae opera edenda curavit: Expositio 
continua super quatuor Evangelistas ; Commentaria in IV li- 
bros Sententiarum; Quaestiones Quodlibetales ; Commentaria in 
omnes Epistolas divi Pauli. 

(3) Prodiit eius editio Parisiis, [663. 



(4) Romae, anno 1 666, prodierunt Reginaldi Lucarini, Sacri 
Palatii Apostolici Magistri, Animadversiones quaedam in textum 
operum sancti Thomae, quas suo Manuali Thomisticarum Con- 
troversiarum adiunxit. « Ea loca », inquit Auctor in Epistola 
ad Lectorem, « quae mihi occurrerunt in Summa, praecipue 
impressionis Venetae, apud Dominicum Nicolinum, anni 1664 
(lege 15^3), qua utor, vel corrigenda, vel supplenda, vel variae 
lectionis apud sapientes , in meum commodum colligebam : et 
haec sunt quae in sequenti libello tibi, lector, bene comrau- 
nico. » 



xn 



inquit, « nitorem spectes ac perfectionem, affirmare ausim nec a nobis antehac, nec ab 
aliis unquam plus operis ac studii eius emendationi fuisse tributum. . . Id in primis curavi , 
ut optimam et probatissimam ubique lectionem retinerem; tum, si qua dubia visa est, 
alteram addidi ; ceteras vero, unde nuUus est usus, sed fatua quaedam veterum manu- 
scriptorum ostentatio , omnino reieci. » - Secundis curis a doctis viris exornata haec 
editio, purior prae ceteris publicam lucem aspexit. Sed in hoc minus laudandi claris- 
simi editores, quod plus aequo insuper habuerint manuscriptorum codicum varias le- 
ctiones, quasi in ipsis, praeter cuiusdam eruditionis ostentationem, nihil verae utilitatis 
ad rem de qua agimus, sit positum. Imo ex variis codicum bonae notae lectionibus, si 
sana crisi tractentur, sanoque delectu adhibeantur, peti solet praecipua cuiusHbet edi- 
tionis commendatio. - Quod autem post tot Summae Theologicae a peritissimis viris 
curatas editiones, nullo modo supervacaneum haberi posset iterum in consultationem 
advocare manuscriptos codices, luculenter ostensum fuit a Thoma Madalena, Ordinis 
Praedicatorum, in opusculo quod pubhci iuris fecit Caesaraugustae, anno 17 19, et cui 
titulum praefixit: « Crisis Thomistica et novissima htteralis emendatio, Summae Theo- 
logicae AngeHci Doctoris s. Thomae Aquinatis adiicienda, et post plurium theologorum 
operam clariorem exhibens lectoribus sensum, iuxta antiqua volumina manuscripta, quae 
divus Vincentius Ferrerius tradidit Conventui Alcanitii Ordinis Praedicatorum. » Sa- 
pienter autem admonet in Praefatione sensum et ordinem htteralem divi Thomae potius 
ex manuscriptis exemplaribus, quam ex editionibus subsistere debere. Quod facto ipso 
declaravit, plura indicando loca, quae ex suis codicibus aut restitui aut exornari possent. 

Inter aha divi Thomae opera, quorum editio Venetiis anno 1745 assumpta est per 
losephum Bettinelh, curante praesertim clarissimo viro Bernardo M. De Rubeis, prodiit 
anno ijSS etiam Theologica Summa. Porro huius operis accurandi eam instituerunt 
rationem editores , ut quidquid sinceritatis et nitoris prae se ferrent priores editiones, 
quidquid etiam ad novam editionem exornandam ex praecessorum laboribus peti posset, 
totum in Veneta hac haberetur collectum. c Quum inter ceteras » , ait typographus , 
« editio Patavina anni 1712. . . absolutissima censeretur, hanc quidem exemplaris loco 
adhibui: sed ad illustrandum , pristinaeque sinceritati reddendum divi Thomae textum 
(a qua descivisse suspicabantur nonnulli), eorum omnium laboribus uti decrevi, qui vel 
Summam Theologicam cum laude ediderunt, vel in eam, pro ea qua pollebant doctrina 
et codicum bonae notae copia, crisin exercuere. . . Itaque horum omnium diligentissima 
instituta coUatione, variantes omnes alicuius momenti lectiones inferiori margini apposui, 
ea in textu retenta, quae aut communissima aut probatissima visa est. » - Quae demum 
elapso saeculo vel praesenti subsecutae sunt Summae Theologicae editiones, aut Ve- 
netam hanc, aut Patavinas ante dictas, ut plurimum, referunt (i). 

Celebriores Summae Theologicae editiones meminisse intererat, ut lector cogno- 
sceret quid operis et studii positum hucusque sit in emaculandis vetustioribus editio- 
nibus, quas mendis scatere semper et apud omnes in confesso fuit. Non est autem nobis 
in animo ulterius aut de earum pretio inquirere, aut investigare quomodo ipsarum cu- 
ratores datam fidem liberaverint. Hoc enim negotium neminem intelligenter agere posse 
putamus, qui unamquamque editionem ad plures manuscriptos codices non expenderit. 
Illud namque in quaestione modo versatur, an exemplaria hactenus typis excusa lit- 
teram s. Thomae sinceram prorsus et incorruptam exhibeant. At huic quaestioni scienter, 
ut res ipsa postulat, solvendae, quae alia via superesse potest, postquam excidit codex 
autographus, praeter accuratam editionum collationem ad apographos ipsi Auctori ae- 
quales aut suppares? Idcirco nos in recensione quam fecimus variarum editionum , 
consulto abstinuimus a qualibet censura ferenda circa peculiares emendationes, quas 
aut editores fecerunt in textu, aut faciendas iudicarunt viri eruditi. Satis nempe ad rem 
nostram fore duximus, si lectorem remitteremus ad varias lectiones quas, ex nostris 



(i) Inter alias mentionem meretur, etiam ob chartae prae- 
stantiam et elegantiam typorum, Romana editio anni 1773, cum 



Commentariis Caietani, in X tomos in folio distributa, et «i 
Patavinam an. i6g8 ad amussim exacia. 



XIII 

codicibus coUectas, in calce cuiuslibet articuli annotavimus. Sic enim per se ipse, habita 
ratione numeri et auctoritatis codicum, iudicabit de pretio editionum ; et simul nos vi- 
tabimus iterato agere quod in illis notis iam actum est sufficienter. - Ceterum cuiusvis 
posterioris editionis curatores conqueruntur quod praecedentes editiones innumeris fere 
mendis scateant. At quomodo ipsi curarunt celebratissimum opus ab his maculis abster- 
gere ? Aut praecessorum laboribus contenti , nuUum praeterea codicem adhibuerunt ; 
aut unum vel alterum consuluerunt tantum, aut etiam hic illic solum legerunt. Unde 
non mirmn si optatam emendationem non tam perfecerint, quam emendationis faciendae 
necessitatem ostenderint. 

Nobis certe hoc maxime in votis erat, prae aliis s. Thomae operibus, Summam Theo- 
logicam in primis, non in sententiis modo, sed et in verbis singuhs, suae sinceritati ac 
puritati accurate restituere. In ea namque versamur minime dubia opinione, praestantis- 
simum opus non esse solummodo incomparabile quoddam doctrinae theologicae et phi- 
losophicae monumentum, quo veritates cuiusvis generis stabiUri, et adversi errores everti 
possint ; sed esse simul exemplar praeclarissimum ilhus elocutionis , quae scientificis 
tractationibus maxime est accomodata. Una enim cum veritate ac profunditate senten- 
tiarum, mirum in modum resplendent in hoc opere congrua verborum proprietas, aptus 
dicendi modus, lucidissimus ordo, brevitas simul et claritas eloquii. Hae autem praeclarae 
dotes, quae opus quam maxime exornant, eiusque lectionem iucundiorem, et intelHgen- 
tiam planiorem faciunt, si exscriptorum vitio non raro in editis desiderantur, ope co- 
dicum bonae notae quin possint in omnibus locis apte restitui, non dubitamus. Verum 
haec cuiusUbet loci quacunque ratione vitiati restitutio, cavendum nobis erat ne temere 
ac praecipiti iudicio fieret. Ad hoc enim opus rite perficiendum, et plures codices, iidemque 
bonae notae, praerequiruntur; et plurimum temporis impendere oportet in expendendis 
variis et multipUcibus lectionibus, ut tuto iudicari possit quaenam inter omnes tanquam 
germana lectio Auctoris sit habenda. Qua de causa, cum nec plus temporis nobis sup- 
peteret , nec datum esset , praeter Vaticanos codices , alios melioris notae consulere , 
satis in hac re fecisse videbimur, si perfectioris editionis, quae aliquando curari possit, 
specimen saltem dederimus. 

Primo ergo cuiusvis generis errores compertos correximus; lectionem dein codicum 
in textum assumpsimus, quando certa ratio id suadebat, nec videbatur timendum quod 
alii codices nondum explorati aliam lectionem exhiberent, quae vera et genuina esset 
habenda; in ceteris, lectionem in meUoribus editionibus, quas semper ad manus habuimus, 
communiter receptam, ubique fere retinuimus , licet codices aliquid melius prae se ferre 
viderentur. - Quae divus Thomas ex sacra Scriptura, Patribus , aliisque ecclesiasticis 
et profanis auctoribus in suam Summam accivit, omnia cum fontibus comparavimus ; 
et ubi lectio codicum deprehensa est concordare aut cum Vulgata sacrarum Scriptu- 
rarum editione, aut cum ceteris auctoribus quorum testimonia allegantur, illam in textum 
cooptavimus; secus, servata editionum lectione , aliam in notis apposuimus. - Horum 
omnium locorum indices, ubi falso notatos cognovimus, restituimus; ubi desiderabantur, 
adiecimus; et si quando textum aliquem nusquam reperire licuit (quod ter vel quater 
ad summum contigit), ne videremur, retinendo indicem communiter receptum, fucum 
facere lectoribus, nuUum notavimus; ut vel sic excitentur alii ad periculum faciendum 
si forte possint locum illum invenire. - Indices etiam quibus ad alium articulum ipsius 
Summae lectorem remittit Angelicus Doctor, omnes recognovimus; et ubi opus erat, 
emendavimus. Earum vero indicationum quae in capite articuli, sive post titulum, sive 
in margine laterali apponi solent, sicut multas expunximus , quae ad rem haud facere 
videbantur, ita multo plures adiecimus, ut studiosus lector nullo negotio invenire possit 
omnia maioris momenti loca, in quibus s. Thomas eandem materiam versat. - Indices 
quoque Concordantiarum Petri a Bergomo recognovimus et restituimus. Ut autem illas 
novitius lector inveniat, numerum arabicum qui litterae D (Dubitmi) in margine adiacet, 
et cui respondet asteriscus in textu s. Thomae, quaerat in praefatis Cmicordantiis , et 
sub illo numero deprehendet traditam a doctissimo Bergomensi concordantiam aliorum 
dictorum s. Thomae, quae primo aspectu non satis congruere cum praesenti textu videntur. 



XIV 

Editioni inservierunt sequentes codices ex Bibliotheca Apostolica Vaticana. Omnes 
sunt in folio, et, praeter G, pergameni. 

A) Vaticanus loiS^, saec. xiii; in principio : Incipit sumtna de theologia edita a 
fratre thoma de aquino ordinis fratrum praedicatorum ; in fine: Explicit liber prtmus 
summae fratris thomae de aquino ordinis fratrum praedicatorum magistri in theo- 
logia; sequitur index (dictus rubricae) quaestionum et articulorum. 

B) Ottobonianus 206, foll. 204, saec. xiii vel xiv; in principio: Incipit summa de 
theologia edita a fratre thoma de aquino ordinis fratrmn praedicatorum ; liber primus ; 
in fine : Explicit. - Finit scriptura capiat scriptor sua iura; sequitur index (rubricae), 
in quo numerat quaestiones cxvni, quia omisit qu. xcvii. 

C) Vaticanus 433o, foll. 253, saec. xiv; in principio: Incipit summa de theologia 
edita a fratre thoma de aquino ordinis fratrum praedicatorum liber primus; in fine : 
Explicit liber primus Summae Fratris T. De Aquino; sequitur index (tituli). 

D) Ottobonianus 2o5, foll. 273, saec. xiii; in principio nihil ; in fine, fol. 266 verso: 
Explicit primus liber summae (ras. quatuor Htt.) thomae de aquino praedicatoris ; se- 
quuntur aliquot quaestiones de diversis rebus; index deficit. 

E) Reginae Christinae 19^6; praecedit index (rubricae) ; deinde: Incipit prima 
pars summae theologiae sancti thomae de aquino ordinis predicatorum. Et sequitur 
quaestio prima de ipsa scientia theologiae et quaeruntur decem; prima pagina splen- 
dide depicta est; sequentibus foHis Htterae initiales quaestionum et articulorum desi- 
derantur; ante singulas quaestiones scriptor praemisit titulos; in fine: Expiicit liber pri- 
mus Summae Sancti Thomae de Aquitio ordinis Predicatorum. Inceptus decimasexta die 
mensis Marcii per me lohannem Imperatorem Alman in arce Spoletana sub fraefe- 
ctura Magnifici domini Bartholomei de picilhominibus doctoris Senensis, et finitus deci- 
maoctava die mensis novembris. Anno domini Millesimo CCCO Lxii° . 

F) Urbinas 129, foH. 3ii, saec. xv; praecedit index (rubricae); fol. 12 recto, pul- 
chre iHuminato : Incipit prima pars sancti thomae de aquino ordinis predicatorum ; 
scriptor titulos ante singulas quaestiones et singulos articulos expressit ; in fine : Expiicit 
prima pars sancti Thomae de aquino ordinis fratrum predicatorum. 

G) Palatinus 235, foH. 345, saec. xv; in principio nihil; in fine: Explicit primus de 
summa fratris thomae; sequitur index, in cuius fine: Expiiciunt problemata quaestio- 
num et articulorum primae partis summae fratris Thomae de Aquino ordinis fratrum 
Predicatorum. Deo gratias. 

Ex editionibus saecuH decimi quinti duas adhibuimus, quas Hain in suo Reperto- 
Rio recenset sub n'^ 1440 et 1444. Prima, quam per a designamus, textui praemittit 
indicem, in cuius principio : Incipiunt capitula primae partis summae super totam theo- 
logiam fratris sancti Thomae de aquino ordinis praedicatorum. Quaestio I qualis sit 
haec doctrina et ad quae se extendat ; in fine : Expliciunt capitula primae partis sum- 
mae fratris Thomae de aquino ordinis praedicatorum ; ante textum: Incipit summa 
theologiae edita a fratre thoma de aquino ordinis praedicatortim ; m ^nt: Expiicit o^us 
primae partis sancti Thomae de aquino, diligenter emendatum ab excellentissimo sacrae 
theologiae doctore magistro Francisco de Neritono ordinis praedicatorum per magistricm 
Albertum de Stendael. - Anno domini M.CCCC.lxxin, die v mensis octobris. 

Altera editio, per b distincta, praemittit indicem materiarum alphabeticum; ante 
textum: Incipit prima pars summae theologiae edita a sancto Thoma de aquino an- 
gelico doctore ordinis predicatorum ; in fine: Excellentissimi sacre thelogiae doctoris 
sancti Thomae de aquino ordinis predicatorum pritna pars hic finem habet feliciter ; 
summa cum diligentia Venetiis impressa per Antonium de strata de Cremona; anno 
ab incarnatione M.cccclxxxiiii decimo idus Decembris ; lohanne mocenico inclyto vene- 
torum duce regnante ; sequitur index, in cuius principio et fine idem habet quod prior 
editio. 

Superest modo paucis declarare quid praestitum fuerit a nobis circa CardinaHs Caie- 
tani Commentaria, non solum ut emendata, quoad fieri posset, in lucem prodirent, verum 
etiam ut ipsorum lectio planior incipientibus evaderet. - Commentaria in Primam Partem 



XV 



a doctissimo viro anno iSoy absoluta fuisse, verba testantur quae ipsemet de more 
suo in fine apponit. * Et sic « inquit » finitur tam divini operis praesumptuosa expositio. . . 
Romae anno salutis iSoy, die secunda Maii. In Conventu s. Mariae super Minervam, anno 
aetatis meae 39. Benedictus Deus. » Publicam autem lucem Venetiis aspexerunt, una cum 
textu s. Thomae, anno Domini i5o8, pridie nonas Maii, impressa « summa cum diligentia 
et studiositate per presbyterum Bonetum de Locatellis... venerabili fratre Patre Alberto de 
Castello Veneto sollicitante. » Editioni praefixa est epistola nuncupatoria fratris Augustini 
Natalis Ragusaei ad Marcum Gradonicum Patritium Venetum, quae sic incipit: « Primam 
Partem Summae Theologiae sancti Doctoris, Marce Gradonice, quo eliminatior impri- 
meretur, praecepto Revmi Patris Fratris Thomae de Vio Caietani, Artium et Theologiae 
Professoris celeberrimi, ac totius nostrae ReHgionis Moderatoris prudentissimi, his diebus 
emendare curavi. Ipse namque vir eruditissimus voluit ut eius commentaria doctissima, 
quaestionesque subtilissimae , nonnisi emendato operi iungerentur. » Ad hanc ergo Ve- 
netam Commentariorum Caietani editionem, quae prima procul dubio est, quaeque , 
operam suam praestantibus peritissimis viris Alberto de Castello et Augustino NataU (i), 
in lucem prodiit, nostram in omnibus examussin exegimus. At quoniam nec illa, ob 
imperitiam et oscitantiam typothetarum, a mendis vacat, idcirco nunquam omisimus aUas 
in consultationem vocare, Parisiensem nempe anni i5i4 (2), posterioresque praestan- 
tiores editiones. 

Hac autem via et ratione textum, ubicumque vitiatus appareret, reformare, quantum 
licuit, curavimus. Primo animum et mentem serio appHcuimus ad genuinam intelHgentiam 
assequendam eorum quae in his commentariis continentur; in quem finem non piguit 
aHos etiam adire auctores, quorum vel doctrinam assumit Caietanus in suum commen- 
tarium, vel opiniones refutat, vel argumenta contra s. Thomam diluit. Deinde loca vi- 
tiata in una editione, ex aHis restituimus. Ubi vero duae lectiones occurrebant, quarum 
utraque contextui et menti Auctoris consona quoquo modo videbatur, alterutram in 
margine lateraH apposuimus. Indubios errores, omnibus editionibus communes, proprio 
marte emendavimus. Ubi vero editionum lectio non plene respondere contextui vide- 
batur, poterat tamen aHqua ratione sustineri, in ipso margine cum signo interrogationis, 
ut fieri solet, notavimus quomodo nobis videretur legendum. 

Praeter haec, ahud in hac nostra editione praestare curavimus, in commodum eorum 
qui in horum Commentariorum lectione nondum satis versati sunt. Commentaria nempe 
in suas quaeque partes distribuimus , partesque singulas propriis numeris distinximus. 
Deinc loca omnia, ad quae in eodem commentario remittit Auctor, quaeque menti oportet 
esse praesentia ad inteUigentiam eorum quae in praesenti dicuntur, ut nuUo negotio 
statim ab omnibus inveniri possint, signato in margine numero indicavimus. Hoc autem 
quanto adiumento futurum sit novitiis, in longioribus praesertim commentariis , expe- 
rimento constabit. 

Quam demum in textu s. Thomae posuimus operam et diUgentiam in restituendis 
et supplendis cuiusvis generis indicibus, eandem prorsus et in Commentariis Caietani 
adhibuimus (3). 



(i) « Albertus Castellanus, anno i5o7 ad Thomam Caietanum 
tum Ordinis Vicarium Generalem scribens, et Constitutiones 
nostras nuncupans , ab annis iam viginti librorum edendorum 
accurationi, Magistrorum Ordinis loachimi Turriani, Vincentiique 
Bandelli auctoritate praefectum se testatur. » Echardus, Tom. II, 
pag. 48. - De Augustino vero Di Nale , seu Natali , ut ipse se 
nuncupat, qtiem lulius II Ragusinae Ecclesiae anno i 5 1 2 prae- 
fecit, haec habet idem Echardus : « Caietano sic probata erat et 
explorata eius eruditio, ut recognoscenda illi commisisse ferant 
quae in s. Thomae Summam scripserat, ac in lucem emittenda 
parabat Commentciria. » Ibid. pag. 67. 

(2) Haec editio continet Commentaria Caietani sine textu 
s. Thomae, et in fine haec habet: « Commentaria... Thomae de Vio 
Caietani, totius Ordinis Praedicatorum Generalis, summa cum di- 
ligentia, maximoque studio, in nominatissimo Parisiensi Gymnasio, 
noviter impressa, studio et labore Fr. loannis Nocliart, conventus 



Insulensis divi Ordinis Fratrum Praedicatorum , expensis ac sum- 
ptibus providi viri Claudii Chevallon et Aegidii Sourmont, eiusdem 
Academiae librariorum, expliciunt feliciter. Anno Domini MDXIV, 
die vero xvi mensis Novembris. 

(3) Pag. 180, in principio Commentarii ad art. 8, qu. xrv, post 
vocem quoniam excidit adverbium hirtc. - Notamus etiam non- 
nuUas citationes quas in operis progressu reperimus. In textu 
s. Thomae qu. viii, art. 3, corp., pro /'' 11"^, qu. cix, art. i, 3, 
iege qu. XLin, art. 3. - Qu. xv, art. i, corp., pro qu. xix, art. 4', 
qu. XLiv, art. 3, lege qu. XLvn, art. i. - Qu. xvi, art. 2 , arg. 2 , 
post Cf. etiam etc. adde et Averroem, Destruct. Destruction., 
disput. I, inter med. et fin. - Qu. xxxii, art. i, arg. i, pro Vide 
Averr. in hunc locum, lege Ex versione Arabico-latina. - In 
Commentario Caieteuii, qu. xn, art. 5, n. ix, ad illud, sententiam 
tene etc, supplenda est citatio: S. Aug. de Civit. Dei, lib. V, 
cap. I. 



Codd. et Edd. citat. 



A 
B 

c 

D 

E 

F 

G 

P 

a 

b 



Cod. Vat. 10 154. 

» Ottob. 206. 

» Vat. 4330. 

» Ottob. 20 5. 

» Reginae Christinae 1936. 

» Urb. 129. 

» Vat Palat. 2 3S. 
Editio Piana. 

» Anni 1473. 

» Ven. 1484. 



PRIMA PARS 

SUMMAE THEOLOGIAE 

SANCTI THOMAE AQUINATIS 



CUM COMMENTARIIS 

CARDINALIS CAIETANI 



SCMMAE Theol. D. Thomab T. I. 



AD REVERENDISSIMUM IN CHRISTO PATREM 



D. OLIVERIUM CARRAFAM 

CARDINALEM NEAPOLITANUM, EPISCOPUM OSTIENSEM 

PROTECTOREM ORDINIS PRAEDICATORUM 

PRAEFATIO 

IN EXPOSITIONEM PRIMAE PARTIS SUMMAE SANCTI THOMAE AQUINATIS 

FRATRIS THOMAE DE VIO CAIETANI 

SACRAE THEOLOGIAE PROFESSORIS 



EIUSDEH ORDINIS PIUEDICATORUH 




lONTEMPLATUS Aristoteles orbis machinam universi, cum videret suis quae- 
que locis apte disposita, summum illius bonum , atque idcirco maximum 
■ divinae sapientiae opus esse ordinem affirmavit. Hoc etiam pacto egregie 
• dispositum aptatumque hominis ingenium contemplari licet, qui sui animi 
conceptus, ac doctrinam quam traditurus est, ordine congruenti collocat et 
distinguit. Atque huius quidem sapientiae laudem, sicut inter philosophos, omnium plane 
iudicio , sibi Aristoteles vindicavit ; ita inter theologos , quem divo Thomae Aquinati 
praeferre ausis, invenies neminem. Nam cum priores illo permulti singulis ac discretis de 
rebus volumina quam plurima edidissent; cumque demum in perpetuam quandam se- 
riem theologiae sententias tum Graeci aliqui auctores tum et Latini etiam redegissent, 
expositoresque permulti Sententiartim libros enarrassent; divus tamen Aquinas noster, 
largiore quadam vena theologiam nobis ac doctrinam quasi omnigenam traditurus , 
duos ipse discretos novosque ordines, et quidem praeclarissimos adinvenit. Horum al- 
terum quidem in libris Contra Gentes complexus est: alterum vero in quadrifido illo 
opere, quod Summam divi Thomae Aquinatis celebri iam titulo nuncupamus. 

In qua tota Summa ea rerum copia continetur, quae ad necessariam homini Chri- 
stiano doctrinam, veramque beatitudinem pertinent consequendam, ut relictum nihil peni- 
tus videatur. Nam cum in prima Summae parte de Deo, de Trinitate, de Angelis, de 
Anima Rationali, deque ipso Homine, ac totius Mundi fabrica, copiose ac distincte per- 
tractet; tum sequentibus duobus libris, ab homine iterum exorsus, humanas passiones 
omnes, earumque fontes ac progressus, simulque virtutes quae curare vitia et passiones 
possint, ethnicis cunctis sacrisque auctoribus copiosius distinctiusque percenset. Reliqua 
porro pars, quae numero quidem voluminum conscriptorum quarta est, ordine. tamen 
doctrinae tertia nuncupatur, de Auctore gratiae Christo, mysteriisque omnibus ad Christum 
pertinentibus tractat ; tum vero et de ipsis Sacramentis , per quae gratia confertur ; 
postremo de optatissimo fructu gratiae, superna videlicet beatitudine, ac suppliciis etiam 
damnatorum. Quod tamen ad consummationem tertiae partis desideratur, in quarto 
super Sententias libro copiose disseritur. 

Atque hac quidem tanta rerum congerie cum sit immensus Aquinas noster, non 
minus tamen admirationis sibi conciliat ratione sententiarum atque verborum, quibus 
tantam molem versat atque pertractat. Ea namque stili puritas est, ut superfluat si quid 
addideris, arescat vero si quid exemeris: ea in verbis formalitas ac proprietas, ut nihil 
insit extrarium, nihil accidens : insuper ea est profunditas in sententiis, ea novitas ac 



dearticulatio quaestionum, tum vero sic proprius in singulis earum argumentandi modus, 
ut in hoc scribendi genere facile princeps, ubi nuUa iudicem turbet invidia, censeatur. 
lam vero ne quis in tam magno acervo rerum suspicari possit connixisse Auctorem 
falsumque esse, naturam quodammodo ipsam suae indicem veritatis testemque habet. 
Nam si, ut Aristoteles ipse ait, ilH sunt apti rerum coniicere veritatem, qui possunt in 
utramque partem dubitando disquirere , quis iam dubitet Aquinatem nostrum procul 
a veritate non recessisse, qui, propositis tot millibus quaestionum de humanis divinisque 
rebus , theoricisque ilHs ac practicis , proprias semper in singulis ad utramque partem 
dubitationes adducit? 

Nostrae vero huius susceptae expositionis hinc exorta ratio est, quia formalis sermo 
Doctoris nostri magnam recondit sensuum altitudinem, cum tamen verborum collocatio 
ac delectus, perplexi nihil habens, prima fronte lectorem videatur allicere, ac facilitatem 
sensuum polliceri. Verum multo aliter evenire sibi lector intelligit atque ab initio exi- 
stimarat: repetita enim lectio Auctoris huius videtur augere potius quam decerpere sensus 
percipiendi difficultatem. Quodque ad hanc primam pertinet Summae partem , hinc fa- 
cile opinor eius eminentiam constare posse, quod eximii Thomistarum, vicies eam vel 
saepius repetentes , semper in ea se novi aliquid percepisse affirmant : ut iam mirari 
minus oporteat, cum prima haec pars tot experta sit hominum iudicia quot habet et 
verba, tam multis illam oppugnationibus lacessitam fuisse. Theologi namque complures, 
neque adeo contemnendi, magnum sibi nomen ingenii ac doctrinae facturos hinc se esse 
putaverunt, si, veluti munitissimas arces fortissimi duces solent, ita illi partem hanc 
primam suis machinationibus oppugnarent. loannes vero Scotus egregia praeter ceteros 
in hac re laboravit subtilitate et copia, quippe qui singula prope huius partis verba la- 
befactare contendat. Ratione igitur habita et insitae difficultatis et oppugnationis illatae, 
non simplici quadam expositione sum usus, ut, sine ulla controversia, ea dumtaxat attu- 
lerim quae ad verum sancti Thomae intellectum pertinere putaverim; sed ubi locus 
et res ipsa postulare visi sunt, quaestiones ipse nonnullas dubitando attuli, et contra 
oppugnatores, Scotumque praecipue, tueri veritatem contendi; arduum sane opus la- 
boriosumque aggressus, quantum vero feliciter, aliorum sit iudicium. Ego certe non 
ita sum prorsus oblitus mei, ut ad expositi operis dignitatem parem me putem operam 
attulisse ; cum tamen pio saltem consilio quam plurimos possem studiosos homines 
adiuvandi, diligentiaque ad honorem Dei impensa, conscientiae penitus satisfecisse me 
sciam. 

Debetur autem tibi, Pater Amplissime , nostra haec expositio, non eo solum no- 
mine quo ceterorum quoque nostrorum Fratrum lucubrationes tibi debentur, propterea 
quod e specula susceptae Protectionis universo Ordini Praedicatorum faves et consulis; 
sed etiam ampliori quadam capaciorique ratione. Quandoquidem in isto sublimi cardine 
constitutus, exemplum praebes Christianis principibus imitandum, piae magnificentiae , 
religionis, integritatis , et in agendis rebus solertis ac diligentis industriae; quodque 
temporibus nostris praeclarum Dei est munus , perpetuo castitatis tenore , pontificiique 
iuris doctrina, sacrosancti CoIIegii venerandus es Pater, saeculique nostri decus haberis, 
et lucerna super candelabrum collocata, quae luceat omnibus qui in domo sunt. Hinc 
et totius Christianae religionis ordines, studiorumque cultores, patrem te ac censorem 
habituri sunt, cuius in iudicio et benevolentia conquiescant. 

Venio nunc ad meipsum , qui paterna caritate semper abs te dilectus , beneficiis 
auctus, dignitatibusque ornatus, ingrati animi vitio iure damnandus sim, si alii quam 
tibi hos quoque studiorum meorum fructus detulerim, cui minora etiam dedicavi; prae- 
sertim cum tu me ad hanc cudendam expositionem adhortatus maxime fueris, vixque 
dum bene absolutam, publicari non solum saepe petieris, verum etiam flagitaveris. Cape 
igitur munus hoc nostrum benigna fronte , meaeque fidei atque observantiae erga te 
pignus hoc monumentumque agnosce. In aevum vale. 



-s^rj^^^- 



PRIMA PARS 



SUMMAE THEOLOGIAE 



ANGELICI DOGTORIS 



SANCTI THOMAE AQUINATIS 



ORDINIS PRAEDICATORUM 



CUM COMMENTARIIS 



THOMAE DE VIO CAIETANI 



BinSDEM ORDtmS 



S. R. E. CARDINALIS 



PROLOGUS 




'uiA catholicae veritatis doctor non 
}solum provectos debet instruere, sed 
'ad eum pertinet etiam " incipientes 
erudire *, secundum illud Aposloli 
I ad Corinth. iii *: tanquam parvulis 
in Christo, lac vobis potum dedi, non 
propositum nostrae intentionis ^ in hoc 
opere est, ea quae ad Ghristianam religionem 
pertinent, eo modo tradere, secundum quod con- 
gruit ad eruditionem incipientium. 

Gonsideravimus namque huius doctrinae no- 
vitios , in his quae a diversis conscripta sunt , 
plurimum impediri : partim quidem propter mul- 



escam . 



tiplicationem ' inutilium quaestionum, articulorum 
et argumentorum ; partim etiam quia ea quae 
sunt necessaria talibus ad sciendum, non tradun- 
tur secundum ordinem disciplinae, sed secundum 
quod requirebat librorum expositio, vel secundum 
quod se praebebat occasio disputandi ; partim 
quidem quia eorundem frequens * repetitio et 
fastidium et confusionem generabat in animis 
auditorum. 

Haec igitur et alia huiusmodi evitare studentes, 
tentabimus, cum confidentia divini auxilii, ea quae 
ad sacram doctrinam pertinent, breviter ac dilu- 
cide ' prosequi, secundum quod materia patietur. 



a) pertinet etiam. - etiam pertinet ACDEFG. 

p) nostrae intentionis. - nostrum B. 

f) multiplicationem. - multiplicitatem G. 



S) eorundem frequens. - frequens eorum ACDEG , frequens eorun- 
dem F. 

£) dilucide. - lucide EFab, diluciter D, dulciter pC, dulciter sive 
dilucide A. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



INTENTio divi Thomae in hoc Prooemio, manifestata et 
ex parte offidi doctoris et ex parte novitiorum, adver- 
sari videtur prima fronte intentioni meae, dum textus 
novitiis constructus, a me doctorum subtilitatibus replen- 
dus creditur. Verum si Auctoris rationes hic redditas dili- 
gentius discusserimus , aberrasse meum propositum non 
videbitur. Novitiis namque opus hoc convenire dicitur, non 
ratione faciUtatis, aut superficialis aut epilogalis aut intro- 
ductorii tractatus ; sed ratione sectarum superfluitatum , 
omissae repetitionis, et pulcherrimi ordinis ab ipso inventi ; 
ut enim in processu apparet, omnes theologales difficul- 
tates, et ex propriis , hic distincte tractantur. Et quoniam 
quandoque minus perspicaces ac impares opus hoc sortitur 
interpretes, multosque habuit impugnatores, et sectatores 



niulto plures pareret si perspicuum fieret; necessarium fore 
duxi profecturis in theologia exponere opus hoc ; et non 
maiora, sed posteriora, et modernis minus nota apponere, 
iuxta mei vires ingenii ; id omnes monens , ut dictorum 
tantum rationes videant atque examinent, et sic acquiescant 
vel refutent. Non enim tanti sum nec sic arrogans , ut 
meam proponam auctoritatem : sed eatenus dico hic et ubi- 
que, quatenus reddita ratio testatur. Propterea, ubi defe- 
cero , correctori ut adiutori gratias ago. Verba quoque 
erroris , falsitatis , deceptionis , ignorantiae , et aliorum 
huiusmodi, non contra personas, sed contra opiniones, et 
hoc etiam quatenus minus solidae sunt vel apparent, inter- 
pretanda esse volo : quoniam personis nullo pacto , opi- 
nionibus vero non nisi ut dissonant, adversari intendo. 



QUAESTIO I, ARTICULUS I 



QUAESTIO PRIMA 

DE SACRA DOCTRINA, QUALIS SIT, ET AD QUAE SE EXTENDAT 

IN DECEM ARTICULOS DIVISA 



ET ut intentio nostra sub aliquibus certis limi- 
tibus comprehendatur, necessarium est 'primo 
investigare de ipsa sacra doctrina, qualis sit, et 
ad quae se extendat. 
Circa quae " quaerenda sunt decem, 
Primo : de necessitate huius doctrinae. 
Secundo : utrum sit scientia. 
Tertio: utrum sit una vel plures. 
Quarto: utrum sit speculativa vel practica. 



Quinto : de comparatione eius ad alias scien- 

tias. 
Sexto : utrum sit sapientia. 
Septimo : quid sit subiectum eius. 
Octavo: utrum sit argumentativa. 
Nono: utrum uti debeat metaphoricis vel sym- 

bolicis locutionibus. 
Decimo: utrum Scriptura Sacrahuius doctrinae^ 

sit secundum plures sensus exponenda. 



Vers. 22. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM SIT NECESSARIUM, PRAETER PHILOSOPHICAS DISCIPLINAS, 
ALIAM DOCTRINAM HABERI 

ir II", qu, n, art. 3, 4; I Sent., Prol,, art. i; I Cont. Gent., cap. iv, v; 
- , De Verit., qu. xiv, art. 10. 




»D PRIMUM sic PROCEDITUR. Vidctur quod 
non sit necessarium, praeter phiiosophi- 
'cas "f disciplinas, aliam doctrinam haberi. 
jAd ea enim quae supra rationem sunt, 
homo non debet conari, secundum illud Eccli. 
III * : altiora te ne quaesieris. Sed ea • quae ra- 
tioni subduntur, sufficienter traduntur in philo- 
sophicis disciplinis. Superfluum igitur videtur, 
praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam 
haberi. 

2. Praeterea, doctrina non potest esse nisi de 

ente: nihil enim scitur nisi verum, quod cum 

^ ente convertitur. Sed de omnibus entibus * tra- 

ctatur in philosophicis disciplinis, et etiam de Deo: 

' unde quaedam pars philosophiae ' dicitur theolo- 

gia, sive scientia divina, ut patet per Philoso- 

^comra. s^Th. phum in VI Metaphys. * Non fuit igitur neces- 

ib.v, c. i,n. 7. sarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam 

'^ doctrinam ^ haberi. 

vers. 16. S£D coNTRA EST quod dicitur II ad Tim. iii *: 

omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad 
docendum, ad arguendum, ad corripiendum , ad 
erudiendum ad iustitiam. Scriptura autem divi- 
nitus inspirata non pertinet ad philosophicas di- 
sciplinas, quae sunt secundum rationem humanam 
inventae. Utile igitur est, praeter philosophicas 
1 disciplinas, esse aliam "^ scientiam divinitus inspi- 

ratam. 



Respondeo dicendum quod necessarium fuit ad 
humanam salutem, esse doctrinam quandam se- 
cundum revelationem divinam, praeter philoso- 
phicas disciplinas, quae ratione humana investi- 
gantur. Primo quidem, quia homo ordinatur ad 
Deum sicut ad ® quendam finem qui comprehen- 
sionem rationis excedit, secundum illud Isaiae 
LXiv *: oculus non vidit Deus absque te , quae 
praeparasti diligentibus te. Finem autem oportet 
esse praecognitum hominibus, qui suas intentio- 
nes et actiones ' debent ordinare in finem. Unde 
necessarium fuit homini ad salutem, quod ei nota 
fierent quaedam ' per revelationem divinam, quae 
rationem humanam excedunt. 

Ad ea etiam quae de Deo ratione humana 
investigari possunt, necessarium fuit hominem 
instrui revelatione divina. Quia veritas de Deo, 
per rationem investigata , a paucis \ et per lon- 
gum tempus, et cum admixfione multorum erro- 
rum, homini proveniret : a cuius tamen veritatis 
cognitione dependet tota hominis salus , quae 
in Deo est. Ut igitur salus hominibus et conve- 
nientius et certius proveniat, necessarium fuit ^" 
quod de divinis per divinam revelafionem in- 
struantur. 

Necessarium igitur fuit, praeter ' philosophicas 
dlsciplinas, quae per rationem investigantur, sa- 
cram doctrinam per revelationem haberi. 



o) Circa quae. - Circa quod FG. 

P) huius doctrinae. - Om. B. - sit om. pB, post utrum ponunt ACE 
FGpDa, ante exponenda sBD. 

T) philosopliicas. - phVcas codices et edd. ab; infrn, G vulgo plene 
ut P ; F semel phy'cas; plene physicas, physicis etc, nuljus nisi notatur. 

5) entibus. - partibus entis C. - Pro tractatur, traditur et tracta- 
tur A. - et om. ABCEFGa, etiam om. D. 

6) philosophiae. - phi'ce B. - ut patet per Philosophum om. C. 

C) aliam doctrinam. - aliquam scientiam B. ~ Pro haberi,fieri sive 
(vel BFa) haberi codices et ed. a. 

rj) aliam. - Om. E. - scientiam om. F. 



a Deo ad BCDEFGpA et ed. a, a Deo 
- et actiones om. E. 



6) ad Deum sicut ad. - 
ut ad sA. 

i) intentiones et actiones. 

x) quaedam. - Omittit A. 

X) investigata, a paucis. - investigata paucis E, investigata est a 
paucis sBD. - Pro homini proveniret, homini provenit BD, hominibus 
proveniebat E. 

(j.) Ut igitur ... fuit. - Necessarium est igitur, ut salus hominibus 
et communius et certius proveniat B; ceteri pro convenientius legunt 
communiits, et pro certius, securius; communius etiam edd. a b. 

v) praeter. - etiam praeter ACDEFG. 



Vers. 4. 



QUAESTIO I, ARTICULUS I 



? 

Vcrs. 25. 



D. 696, 1183. 

' P 



Ad primum ergo dicendum quod, licet ea quae 
sunt altiora hominis cognitione, non sint ab ho- 
mine per rationem inquirenda, sunt tamen, a Deo 
revelata, suscipienda per fidem. Unde et * ibidem 
subditur* : plurima supra sensum hominum osten- 
sa sunt tibi. Et in huiusmodi " sacra doctrina con- 
sistit. 

Ad secundu.m dicendum quod diversa ratio co- 
gnoscibilis " diversitatem scientiarum inducit *. 
Eandem enim conclusionem demonstrat p astro- 
logus et naturalis, puta quod terra est rotunda: 



I 



•Cap.vi.-Didot 
lib. IV, cap. V, 
n. I, 3. 
*Cf. supra not.y. 



■ Cap. I. - Did. 
lib.V, cap.i, n.7. 



' Cf. num. V sq. 



* Cf. num. XI. 



' Cap. VI. - Did. 
lib. IV , cap. V , 
n. [. 



sed astrologus per medium mathematicum, idest 
a materia abstractum " ; naturalis autem per me- 
dium circa materiam consideratum. Unde nihil 
prohibet de eisdem rebus % de quibus philosophi- 
cae disciplinae tractant secundum quod sunt co- 
gnoscibilia lumine naturalis rationis , et aliam 
scientiam tractare secundum quod cognoscuntur 
lumine divinae revelationis *. Unde theologia 
quae ad sacram doctrinam " pertinet, differt se- 
cundum genus ab illa theologia quae pars philo- 
sophiae ponitur *. 



5) et. - Om. B. - Pro hominum, hominis ABCDE. 
0) in huiusmodi. - ex his C , in his ceteri et a b. 
T.) cognoscibilis. - rei cognoscibilis D. 
p) demonstrat. - demonstrant ACDEFG. 



AB. 



a) idest a materia abstractum. - idest om. B. 

t) rebus. - Om. C. 

u) doctrinam. - scripturam A, om. G. - Pro philosophiae, ph'ice 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo huius primi articuli, tres terminos nota. Primo 
ly necessarium. Dupliciter enim sumitur V Metaphys.*: 
simpliciter , et ad finem. Hic sumitur secundo modo. - 
Secundo ly pltysicas * disciplinas. Dupliciter namque scien- 
tia potest dici physica seu naturalis, quod idem est: obie- 
ctive, et sic est una pars scientiae, distincta, VI Metaphys.*, 
contra mathematicam et metaphysicam ; et effective, quia 
secundum se nata est esse a principio naturali scientiarum, 
idest lumine intellectus agentis. Et sic distinguitur physicum 
contra supernaturale. Et hoc modo sumitur in proposito, 
ubi physicae disciplinae appellantur omnes notitiae acqui- 
sibiles lumine intellectus. - Tertio ly aliam doctrinam. Non 
dicit scientiam, opinionem auifidem : quod bene notandum 
esse, in dubitando apparebit *. 

II. In corpore sunt duae conclusiones responsivae quae- 
sito affirmative. Prima est : Necessarium est ad humanam 
salutem, esse doctrinam per revelationem acceptam de mul- 
tis quae humanam rationem excedunt. - Secunda est * : Ne- 
cessarium est ad humanam salutem, esse doctrinam per 
revelationem de his quae de Deo etiam naturali ratione 
investigari possunt. 

III. Antequam probentur conclusiones , ad evidentiam 
distinctionis et sufficientiae conclusionum, nota duas distin- 
ctiones. Prima est ex I Contra Gentiles, cap. iii. Duo sunt 
genera cognoscibilium de Deo principaliter : quaedam de- 
monstrabilia ; quaedam non nisi per revelationem cogno- 
scibiha. Ista sunt Trinitas Personarum, beatitudo nobis pro- 
missa, Incarnationis et Redemptionis mysteria: illa vero sunt, 
Deum esse unum, immortalem, etc. Ratione revelabilium 
tantum, posita est prima conclusio: ratione vero demon- 
strabilium, posita est secunda. - Altera distinctio est ex 
V Metaphjrs. * Necessarium ad fineni dupliciter : ad esse, 
et ad bene esse. In prima conclusione sumitur necessariuni 
primo modo : in secunda, secundo modo. 

IV. His praehabitis, probatur prima conclusio ex littera. 
Ordinatum ad Deum ut finem ignotum ratione naturali, 
consequendum tamen propria intentione et actione, eget 
supernaturali disciplina, qua finem cognoscat et operatio- 
nes in illum dirigat : homo est huiusmodi : ergo. - Pro- 
batur minor ex lxiv cap. Isaiae. 

V. Circa hanc conclusionem dubium statim occurrit, 
quid intelligatur hic nomiiie sacrae doctrinae seu disciplinae. 
Aut enim intelligitur fides, aut theologia. Si fides, sequun- 
tur duo inconvenientia. Primum est, quod idem bis quae- 
reretur : nam in 11" IF^ , qu. 11, art. 3, quaeretur an credere 
aliquid supernaturale sit necessarium ad salutem. Secun- 
dum est , quod aequivoce sumitur sacra doctrina in hoc 
et in sequentibus articulis: nam constat quod in eis non 
sumitur pro lide. - Si theologia , sequeretur quod fides 
absque theologia non sufficeret ad salutem hominis : quod 
est falsum. Sequela patet: quia in littera dicitur quod illa 
doctrina est necessaria ad salutem humanam. Falsitas vero 
consequentis et ex se patet, et ex ratione in littera assi- 



gnata convincitur: quia scilicet homo potest intentiones 
et actiones suas per fidei cognitionem in finem supernatu- 
ralem dirigere. 

VI. Ad hoc dicendum est quod sacra doctrina neque 
sumitur pro fide, ut distinguitur contra theologiam; neque 
pro theologia , ut distinguitur contra fidem : sed sumitur 
pro cognitione a Deo revelata, sive formaliter sive virtua- 
liter, ut habet rationem disciplinae et doctrinae, abstrahendo 
a ratione crediti et sciti. Cognitio enim qua egemus ad 
salutem, prout a Deo docente in homine suscipitur, do- 
ctrina est et disciplina, iuxta illud loan. vi*: Omnis qui au- 
divit a Patre et didicit, venit ad me. Et de hac dicitur in 
conclusione hac, quod est necessaria ad salutem. Et quo- 
niam cognitio huiusmodi, ut disciplina est revelata, abstrahit 
a ratione credendi et sciendi ; et a ratione revelati forma- 
liter, idest in seipso, et virtualiter, idest in suis principiis: 
ideo hoc in loco, ubi de doctrina revelata praeter physicas 
disciplinas quaeritur, ad nullum horum licet determinate 
descendere. 

Et sic aliud formaliter quaeritur hic, et aliud quaeretur 
inferius in II* 11*^ : quia hic de doctrina, ibi de credere. 
Et univoce sumitur hic sacra doctrina et in sequenti arti- 
culo. Nec sequitur quod theologia ut distinguitur contra 
fidem, sit necessaria; sed quod theologia ut abstrahit a fide 
et scientia, sit necessaria ad salutem; quod constat esse 
verum, propter rationem in littera assignatam. Nec valet: 
fides sufficit: ergo theologia non requiritur: tum quoniam 
in fide clauditur theologia, ut hic sumitur, sicut animal in 
homine; tum quoniam scientia haec, apud Augustinum XIV 
de Trinitate *, non solum nutrit, defendit et roborat fidem, 
sed gignit eandem. Et vere sic est ex parte credibilium. 
Fides enim , licet sit a Deo infundente inclinationem ad 
credendum, est tamen ex auditu per verbum Christi quoad 
credibilia, ut ad Rom. x habetur, in littera * et a s.Thoma**. 
Et sic theologia clauditur in fide, ut gignens eam. Et si in- 
feratur : ergo quilibet fidelis adultus explicite credens etc. 
est theologus: dicendum est quod non simpliciter; sed 
particeps est theologiae secundum quid etc, scilicet secun- 
dum principia etc. 

VII. Circa hanc partem, est advertendum quod Scotus, 
in I qu. Prologi Primi Sententiarum , nec a conclusione 
nec a ratione discordat: sed a causa quare finis ille est nobis 
naturaliter occultus. Nos enim dicimus quod ideo finis ille 
est nobis naturaliter occultus, quia est supernaturalis finis 
animae nostrae: et propterea, "quantumcumque perfecte 
nota esset nobis natura nostrae animae quoad naturalia , 
nunquam cognosceretur sub ratione qua ordinatur in talem 
finem ; quia extra naturalium latitudineni est tam finis quam 
illa animae ratio. Ipse vero tenet illum finem esse naturalem 
nostrae animae , quamvis supernaturaliter adipiscendum. 
Et tamen esse naturaliter incognitum: quia anima nostra 
non nobis naturaliter est nota, saltem pro statu isto, sub illa 
propria et speciali ratione, qua ordinatur ad illum finem. 



Vers. 45. 



Cap. I. 



8 



QUAESTIO I, ARTICULUS II 



VIII. Quod autem finis ille sit naturalis, probat triplici- 
ter. Primo auctoritate Augustini (in libro de Praedestina- 

. Cap. V. tione Sanctorum * ) : Proinde posse haberefidem, sicut posse 

habere caritatem , naturae est hominum ; habere autem 
gratiae est fidelium. - Secundo ex appetitu. Homo natu- 
raliter appetit illum finem quem dicis supernaturalem : ergo 
est ei naturalis. - Tertio ex ratione naturalitatis. Potentia, 
comparata ad actum, aut est naturalis, aut violenta, aut 
neutra; nec est ibi aliqua supernaturalitas : ergo intellectus, 
seu anima, naturaliter ordinatur ad visionem Dei, seu frui- 
tionem. Antecedens quoad partem affirmativam, declaratur: 
quia potentia aut inclinatur ad talem actum, aut repugnat 
tali actui , aut neutraliter se habet : si primo modo , est 
naturalis ; si secundo , violenta ; si tertio , neutra. Quoad 
partem vero negativam, declaratur, Differentia naturalitatis a 
supernaturalitate attenditur penes comparationem potentiae 
ad agens naturaliter vel supernaturaliter impressivum in 
talem potentiam: igitur comparando potentiam ad actum, 
nulla est supernaturalitas. Consequentia vero probatur ex eo 
quod anima inclinatur in omnem suam, et praecipue sum- 
mam perfectionem , qualis est actus fruitionis Dei, etc. 

IX. Ad evidentiam huius difficultatis, scito quod apud 
nos potentia aut est naturalis, aut violenta, aut obedien- 
tialis: et hoc tam in comparatione ad actum quam ad agens : 
nec aliqua est in rerum natura potentia neutra, omissis 

• Opusc. Caiet. artificialibus, ut in quaestione de Potentia Neutra * iuxta 
qu.^iiVenMfei! hunc articulum, dicetur. Vocatur autem potentia obedien- 

tialis, aptitudo rei ad hoc ut in ea fiat quidquid faciendum 
ordinaverit Deus. Et secundum talem potentiam, anima no- 
stra dicitur in potentia ad beatitudinem poUicitam, et finem 
supernaturalem, et alia huiusmodi. 

• Cf. num. vm. X. Unde ad primum Scoti * dicitur, quod Augustinus 

non dixit quod posse habere fidem sit naturale homini , 
sed quod sit naturae hominum. Aliud est enim potentiam 
esse naturae, et aliud esse naturalem : primum enim si- 
gnificat subiectum potentiae, secundum autem modum po- 
tentiae. Et ideo primum est verum in proposito: secundum 
vero falsum. Potentia siquidem illa obedientialis ad fidem 
et caritatem, est in natura hominum, quia intellectiva est : 
non autem in natura leonina, quoniam sibi repugnat. Et 
hoc intendebat Augustinus. - Ad secundum, negatur ante- 
cedens. - Ad tertium vero, negatur assumptum, et quoad 
tertium membrum partis affirmativae, et quoad partem nega- 
tivam. Supernaturalitas siquidem attenditur etiam confe- 
rendo potentiam ad actum : quoniam sunt quidam actus 
qui ex genere suo sunt simpliciter supernaturales, ut gratia, 
cit^"u''ii'"''" glo^a. et alia huiusmodi, ut in alia quaestione * patebit. 

• (if. niim'. II. XI. Secunda autem conclusio * probatur. Disciplina qua 
•Cf. sup. not.fi.. communius *, citius et tutius pervenitur ab hominibus ad 

cognitionem divinorum demonstrabilium, est homini neces- 
saria : disciplina revelata est huiusmodi : ergo. - Omnia pa- 
tent in littera ; et diffusius in I Contra Gent., cap. iv. 

XII. In responsione ad secundum, adverte quod argu- 
mentum erat hoc: Omne ens est scibile per physicas disci- 
plinas ; ergo non restat aliquid scibile per doctrinam reve- 
jatam ; et consequenter non est necessaria. - Consequentia 



prima probatur: quia nihil scitur nisi verum, quod cum 

ente convertitur. Antecedens vero patet VI Metaphys. *, \[^^' cap.'^"'' 

et inductive. 

Ad hoc autem dupliciter responderi potest, secundum 
quod antecedens dupliciter distingui potest. Primo sic. 
Omne ens, secundum omnia quae sunt cognoscibilia; vel 
non secundum omnia, sed abstrahibilia tantum a sensibili- 
bus, est scibile per physicas disciplinas. In primo sensu 
est falsum : in secundo verum. - Secundo sic. Omne ens 
omni modo; vel non omni modo, sed inquantum illuce- 
scere potest per lumen intellectus agentis, est scibile per 
physicas disciplinas. In primo sensu est falsum : in secundo 
verum. - Quamvis autem utramque responsionem argu- 
mentum recipiat, placuit tamen Auctori secundam respon- 
sionera adhibere , non primam explicite : tum ut ex pro- 
priis huius articuli , lumine scilicet divinae revelationis , 
oppositas difficultates solveret; tum quia prima responsio 
iam in corpore articuli, in prima conclusione, habebatur. 

XIII. Veruntamen Scotus, in Primo, qu. i Prologi, in 
solutione secundi argumenti pro philosophis, hanc respon- 
sionem reprehendit: eo quod secundum eam non salvatur 
necessitas theologiae, quam argumentum infringere inten- 
debat. - Probat autem hoc sic. Ex hac responsione nihil 
aliud habetur nisi eadem per theologiam et alias scientias 
cognosci , quamvis alio modo ; sicut per astrologiam et 
physicam scitur quod terra est rotunda. Ergo non salvatur 
necessitas , sed distinctio theologiae ab aliis. Tenet conse- 
quentia, ex proportionalitate a te assignata : quoniam ex 
quo illa conclusio terra est rotunda, est scita per alteram 
scientiarum, reliqua non est necessaria respectu illius, quoad 
sciendam conclusionem, quamvis sit distincta. 

XIV. Ad hoc respondetur, quod diversitatem modi sciendi 
diversitas obiecti formaliter sumpti , seu rationis formalis 
obiecti, comitatur (compatiendo tamen quandoque identi- 
tatem aliquo modo alicuius conclusionis), si adaequata est 
ratio modo. Aut saltem comitatur diversitas multarum ve- 

ritatum scibilium, si inadaequata est, ut inferius art. 3 * ' '" Comment. 
patet. Unde eaedem res , sub diversis rationibus cogno- 
scendi acceptae, diversitatem cognoscibilium inducunt. Et 
propterea, dicendo quod est diversa ratio cognoscibilis, 
iniplicite insinuavit alietatem quoque cognoscibilium, quam 
iam in prima conclusione expresserat. Et propter hoc ne- 
gatur antecedens : quoniam ex hac responsione , quamvis 
explicite non habeatur nisi diversitas modi cognoscendi , 
implicite tamen habetur etiam diversitas cognoscibilium. 

Ad exemplum autem de astrologia, licet dici posset quod 
exemplorum non requiritur assirailatio in oranibus, tamen, 
exemplum sequendo, dicitur quod, sicut astrologia alio 
lumine quam physica in aliquam conclusionem coincidit , 
et non in omnes; sic theologia, alio lumine, et easdem ve- 
ritates quas aliae scientiae, et alias veritates de eisdem rebus 
considerat. Et sic, quemadmodum astrologia, quamvis co- 
incidat quoad materiam in aliquam conclusionem physicam, 
quia tamen alio lumine , et consequenter alias veritates 
considerat, est non solum diversa, sed necessaria scientia: 
sic et theologia est ab aliis diversa, et necessaria. 



ARTICULUS SECUNDUS 



UTRUM SACRA DOCTRINA SIT SCIENTIA 

II' II", qu. I, art. v, ad 2 ; I Sent., Prol., art. 3, qu" 2 ; De Verit., qu. xiv, art. g, ad 3 ; in Boet. de Trin., qu. n, art. 2. 



»D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
isacra doctrina non sit scientia. Omnis 
enim scientia procedit ex principiis per 
^se notis ". Sed sacra doctrina procedit 
ex articulis fidei, qui non sunt per se noti, cum 
non ab omnibus concedantur : tion enim omnium 




est fides, ut dicitur II Thessalon. iii *. Non igitur •ver..3. 
sacra doctrina est scientia. 

2. Praeterea, scientia non est singularium. 
Sed sacra doctrina ^ tractat de singularibus, puta P 

de gestis Abrahae, Isaac et lacob, et similibus. 
Ergo sacra doctrina non est scientia. 



«) principiis per se itotis. 
p) doctrina. - scientia B. 



aliquibus principiis quae sunt per se notum E. 
Idem mox om. et similibus. 



Idem statim pro sacra doctrina, theologia. 



QUAESTIO I, ARTICULUS II 



• Cap. I. 



Sed contra est quod ■' Augustinus dicit, XIV de 
Trinitate * : Huic scientiae attribuitur illud tan- 
tummodo quo fides saluberrima gignitur, nutritur, 
defenditur, roboratur. Hoc autem ad nuUam scien- 
tiam pertinet nisi ad sacram doctrinam. Ergo 
sacra doctrina est scientia. 

Respondeo dicendum sacram doctrinam esse 
scientiam. Sed sciendurn est quod duplex est scien- 
tiarum genus. Quaedam enim sunt, quae pro- 
cedunt ex principiis notis lumine naturali * intel- 
lectus, sicut arithmetica, geometria, et huiusmodi. 
Quaedam vero sunt, quae procedunt ex principiis 
notis ' lumine superioris scientiae: sicut perspe- 
ctiva procedit ex principiis notificatis per geome- 
triam, et musica ex principiis per arithmeticam 
notis. Et hoc modo sacra doctrina est scientia: 



quia ^ procedit ex principiis notis lumine superioris 
scientiae, quae scilicet est scientia Dei et beato- 
rum. Unde sicut musica credit principla tradita 
sibi ab arithmetico, ita doctrina sacra credit prin^ 
cipia revelata sibi ^ a Deo. 

Ad primum ergo dicendum quod principia cuius- 
iibet scientiae vel sunt nota per se, vel reducun- 
tur ad notitiam " superioris scientiae. Et talia sunt 
principia sacrae doctrinae, ut dictum est *. 

Ad secundum dicendum quod singularia tradun- 
tur in sacra doctrina, non quia de eis principa- 
liter tractetur: sed introducuntur tum in exemplum 
vitae, sicut in scientiis moralibus; tum etiam ' ad 
declarandum auctoritatem virorum per quos ad 
nos revelatio divina processit, super quam fun- 
datur sacra scriptura seu doctrina *. 



In corpore. 



D. 1153. 



f ) est quod - Omittunt codices et ab. - Pro attribuitur, tribuitur 
CDEFG. 

3) naturali. - naturalis BC. - Pro et huiusmodi, etc. D. 

£) nqtis. - notificatis notis B, sed primum expungitur. - Idem post 
arithmeticam, notificatis. 



!^) quia. - quae B. - scientia ante Dei om. codices et ab. 
T)) sibi. - Om. codices. 
6) ad notitiam. - in notitiam codices. 

t) etiam. - Om. codices et ab. - Item pro super, supra. - In fine, 
doctrina seu scriptura A. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



* Cap. VI, n. I. 



\ 



• Cf. co(nment 
num. VI. 



Cap. I, n. I. 



Cf. num. IV. 
' Cf. num. V. 



IN titulo huius secundi articuli , nota duos terminos : 
primo ly scientia; secundo ly sacra doctrina. Scientia 
enim sumitur hic proprie, ut est intellectualis virtus (VI 
Ethic.*), et habitus conclusionum per demonstrationem 
acquisibihs ex principiis. Et quoniam talia sunt subiecta 
qualia permittuntur a praedicatis, consequens est quod ly 
sacra doctrina sumatur hic pro doctrina revelata ut est con- 
clusionum. Neque enim sumitur pro tota (quoniam stultum 
videtur quaerere an tota cognitio, daudens in se principia 
et conclusiones, sit scientia, cum constet principiorum non 
esse scientiam): sed pro ipsa absolute, ut in primo articulo*, 
adiuncto respectu ad conclusiones. Ita quod sensus quae- 
stionis est: An sacra doctrina, quam probavimus necessa- 
riam, quoad conclusiones suas habeat rationem scientiae ; 
an non, sed opinionis, etc. Et sic idem omnino est subie- 
ctum quaestionis et conclusionis responsivae: et quaestio- 
nes aequantur vere scitis, iuxta doctrinam II Poster. * 

II. In corpore, proposita conclusione responsiva, tria 
facit : primo ponitur unica distinctio ; secundo modificatur 
conclusio responsiva *; tertio deducitur corollarium **. 

Distinctio est : Scientia duplex, subalternans et subalter- 

Cap. XIII, n. 13. nata, ex I Poster.* Differentia inter has est, quod subalternans 

procedit ex propositionibus per se notis : subalternata vero ex 

principiis notis, non per se, sed lumine superioris scientiae: 

ut patet in arithmetica et musica, geometria et perspectiva. 

III. Circa hanc distinctionem ac differentiam, vide quod 
ex propria ratione scientiae absolute nascitur haec differentia 
assignata in littera: et propterea tanquam prima et essen- 
tialis differentia inter subalternantem et subalternatam sus- 
cipienda est : et ex his oportet omnes difficultates solvi , 
si doctrina vera est. Scito igitur quod de ratione scientiae 
absolute, ut distinguitur contra alios habitus seu virtutes 
inteilectuales, est habere conclusiones visibiles in alio, idest 
in principiis : quoniam omnis scientia ex principiis oritur 
necessario. Et ex hoc sequitur quod nec scientia subalter- 
nans, nec subalternata, habet evidentiam conclusionum in 
seipsis; sed adiuta habitu principiorum. Verum in hoc diffe- 
runt, quod subalternantis conclusiones visibiles sunt ex et 
in principiis immediate , idest absque alio medio habitu : 
subalternatae vero condusiones visibiles sunt ex et in princi- 
piis per se notis mediate, mediante scilicet habitu scientifico 
subalternante. Et haec est essentialis et per se differentia 
inter subalternantem et subalternatam scientiam. Ceterae 
autem conditiones sunt consequentes ; aut sunt talis sub- 
alternae, non subalternae ut sic: puta quod una dicat quia, 
et altera propter quid; aut quod obiectum addat differen- 

■ Slmmae Theol. D. Thomae T. I. 



tiam accidentalem extraneam. Haec namque est conditio 
subalternationis quoad obiectum : illa vero subalternationis 
quoad principia, gratia materiae, ut infra patebit. 

Essentiale ergo omni scientiae proprie dictae, idest dis- 
cursivae , est habere conclusiones visibiles, non in et ex 
se, sed in et ex alio. Et ex his deducuntur quinque. Primo 
quod omnis scientia est scientia ex sua continuatione ad 
habitum superiorem. Quoniam nonnisi ex illa continuatione 
evidentiam habet conclusionum; et ut dicitur I Poster. *, 
non sciet non habens demonstrationem demonstrabilium. 
Demonstratio enim est quae continuat; non curando modo 
actu vel potentia. - Secundo quod scientia subalternata est 
scientia ex continuatione, seu continuabilitate, ad scientiam 
superiorem, eadem ratione. - Tertio quod per se habitus 
principiorum proximorum subalternatae est habitus scien- 
tificus subalternans. - Quarto quod scientia subalternans et 
subalternata non necessario opponuntur ex parte obiecti, 
nec ex parte subiecti, sed potius ex parte conditionum 
medii: quia scilicet medium in subalternante immediate 
iungitur principiis per se notis, subalternatae vero mediate, 
mediante scilicet habitu alterius speciei. - Qiiinto quod sub- 
alternata et subalternans sunt compossibiles in eodem sub- 
iecto : quia non opponuntur ex parte subiecti. - Et ex his 
deducitur sextum, quod principia proxima subalternatae 
possunt dupUci habitu cognosci, scilicet scientia superiori, 
et fide; ut in littera expresse dicitur, dum in corollario 
ponitur fides de principiis, et in distinctione ponitur lumen 
superioris scientiae de eisdem. Sed scientia superior est 
eorum habitus per se, quia ex essentiali comparatione, ex 
qua habet subalternata quod sit scientia: fides vero est 
eorum habitus per accidens, quia ratione subiecti in quo 
est, puta perspectivi non geometrae. 

Est autem unum hic advertendum , quod in prima et 
essentiaH conditione subalternatae scientiae concurrunt duo. 
Primum est inevidentia in se, cum evidentia ex et in alio : 
secundum est mediatio principiorum proximorum, quae 
est causa iUius inevidentiae in se. Sed primum horum est 
formale, et consequenter omnino semper requisitum : se- 
cundum autem est materiale. Si enim posset salvari illa 
inevidentia cum visibilitate in alio, absque mediatione, nihil 
minus subalternaretur illi : quia, ut iam patet ex dictis, pe- 
nes illum modum evidentiae est essentialis et per se diffe- 
rentia inter subalternantem et subalternatam. Et hinc se- 
quitur quod non oportet principia subalternata ex formali 
ratione subalternationis hahere propter quid: sed sat est esse 
illo modo propositiones inevidentes et visibiles. . 



lO 



QUAESTIO I, ARTICULUS II 



Cf. num. II. 



Cf. ibid. 



* Prol. Sent. 
qu. I. 

* Cap. II. 
*' Cap. VI. 



• Cf.num.pracc. 

et IV. 

*■ Cf. num. xni. 



• Cf. Capreolum' 

ubi supra. 



♦Cf. num.praec. 



• Cf. Capreolum 
ubi supra. 



IV. Conclusio modificata * est : Sacra doctrina est scien- 
tia, subalternata scientiae Dei et beatorum. - Probatur. Ha- 
bitus acquisitus ex principiis notis luraine scientiae Dei et 
beatorum, est scientia subalternata illi: sacra doctrina est 
huiusmodi: ergo. 

V. CoroUarium * est: Sacra doctrina credit principia re- 
velata sibi a Deo. - Probatur ex conditione subalterni arti- 
ficis: musica credit principia tradita sibi ab arithmetico : 
ergo, etc. 

VI. Circa hunc articulum, adverte conclusionem respon- 
sivam habere duas partes: scilicet et quod theologia est 
scientia ; et quod est subalternata scientiae Dei. Contra 
quidem primam partem multipliciter arguitur a Durando, 
Aureolo et Gregorio de Arimino, ut habes hic a Capreolo*, 
ex conditionibus ipsius scire et demonstrationis assignatis 
I Poster.* et VI Ethic.** - Ex parte obiecti. Quia scientia est 
de necessariis : ista est de contingentibus, puta Incarnatione, 
praedestinatione , glorificatione , etc. - Ex parte principio- 
rum. Tum quia scientia est ex per se notis : tum quia ha- 
bitus principiorum scientiae est superior habitu conclusio- 
nis. - Ex parte certitudinis. Tum quia sciens scit se scire : 
tum quia scientia est virtus intellectualis. Et si dicatur quod 
theologus scit se scire ex suppositione , scilicet si articuli 
fidei sunt veri: ergo, inquit Aureolus, ista est scientia con- 
sequentiarum, et non consequentium; et necessitatis con- 
sequentiae, et non consequentis ; et, breviter, illationum, 
non rerum. - Ex parte modi. Sacra doctrina, inquit Scotus, 
in III Sent., dist. xxiv, qu. unica, non est tradita per discur- 
sum syllogisticum; sed omnibus aeque assentimus, ita quod 
non uni propter aliud: ergo. Antecedens manifestatur. Quia 
licet arguatur I ad Corinth. cap. xv , et a doctoribus, nulla 
tamen maior certitudo est probatae quam probantis , aut 
probatae et non probatae sed simpliciter propositae: quod 
in scientia non contingit. - Ex parte demum subiecti. Fides 
et scientia, apud te, non stant simul, inquit Scotus ibidem, 
et qu. iii Prologi Primi: ergo. 

VII. Contra secundam autem partem, seu minorem al- 
latae rationis *, multipliciter arguitur **, impugnando duo: 
primo diversitatem theologiae nostrae a theologia Dei et 
beatorum; secundo , quod distinctio illa quae est inter 
eas, qualiscumque sit, non est distinctio cura requisitis con- 
ditionibus ad subalternantem et subaltematam. 

Scotus igitur, in I Sent., qu. iii Prologi, dupliciter invehit 
contra primum. Scientia Dei non potest esse nisi una 
formaliter: igitur nulla est subalternata. Antecedens patet: 
quia deitas non est nisi una ratio formalis. - Praeterea , 
de eisdem veritatibus primo impossibile est esse subalter- 
nantem et subalternatam, quia ubi illa desinit, haec incipit : 
istae sunt de eisdem: ergo. -Haec duo motiva siraul ab 
Aureolo innuuntur * sub alia forma, sic. Subiectum subal- 
ternatae addit ad subiectum subalternantis : sed subiectum 
theologiae nostrae non addit: ergo. 

Contra secundum autem, Scotus ibidem, et in III ubi 
supra *, dupliciter arguit. Scientia subalternata dependet 
a subalternante ut a causa : ista non dependet sic a scientia 
beatorum: ergo. Probatur minor. Causa scientiae non est 
nisi obiectum , potentia, subiectum , vel lumen : quorum 
nullum est scientia illorura. - Praeterea , subalternata et 
subalternans sunt corapossibiles in eodem subiecto: istae 
non sunt compossibiles : ergo. Probatur minor. Quia se- 
queretur quod idem esset simul comprehensor et viator. 

Demum contra idem arguit Durandus*. Subalternans dicit 
propter quid, et subalternata quia : istae non sic se habent : 
ergo. Probatur rainor. Quia theologalia non habent propter 
quid: et si habent, idera diciraus nos et beati; puta propter 
quid Christus est incarnatus, scilicet propter humanam sa- 
lutem, etc. 

VIII. Ad evidentiam huius difficultatis, scito duo. Pri- 
mum est, quod theologia nostra potest dupliciter consi- 
derari: uno modo secundum se; alio raodo ut in nobis 
viatoribus. Si consideretur secundura se, sic procul dubio est 
scientia subalternata scientiae beatae quoad evidentiara , 
cum ex eius continuabilitate scientiae rationem induat, dura 
procedit ex principiis secundum se notis lumine beato. Et 
contra hoc paucae aut nullae rationes railitant: quoniam 



III Senl., 
xxxiii, qu.i, 
qu" 4. 



Num. III. 



primae rationes infringunt theologiam nostram in nobis 
non esse scientiara ; secundae vero non esse subalternatara 
totaliter, non quoad aliquid. - Si autera consideretur ut in 
nobis viatoribus, sic difficultates motae emergunt. Et pu- 
tatur quod etiam apud sanctum Thomam, sic accepta non 
sit scientia nisi aequivoce, ut alibi*ipse dicere videtur: nec 
sit subalternata nisi secundum quid , scilicet quoad evi- 
dentiara. Et si haec considerentur, facilis esset quaestionis 
solutio. 

IX. Verura raihi videtur aliter esse interpretandura san- 

ctum Thomam, quoad secundum praecipue punctura *. Nam ' cf. num. seq. 

quoad primum punctum, scilicet quod theologia nostra , 

ut in nobis viatoribus, non sit aut sit scientia, utraque 

pars potest, sane intellecta, dici : et quod non est scientia 

(scilicet non habet scientiae rationem perfectara, quia non 

vere scit, qui non potest resolvere in principia evidentia : et 

hoc intendit ubicumque hoc innuit) ; et quod est scientia 

imperfecta, ratione status praesentis; scientia enim imper- 

fecta non est extra latitudinem scientiae. Et hoc affirmavit 

hic littera. Et ne daretur occasio male intelligendi, cum 

fuisset tantum quaesitum utrum esset scientia, responsum 

est affirmative cum adversativa subiuncta ; ut completa re- 

sponsio esset cum conditione specificante, et non absolute. 

Non enim probavit quod est scientia, sed quod est scientia 

subalternata ; ut ex qualitate adiuncta intelligeres imperfe- 

ctionem quara in statu hoc habet. 

X. Quoad secundum vero punctum, de subalternatione, 
videtur raihi quod de subalternatione simpliciter intendat 
littera. Tum quoniam de tali distinxerat ante conclusionem : 
tura quia, ut patet ex dictis *, subalternatio quoad eviden- 
tiam oritur ex ratione scientiae. Et propterea tenendum 
arbitror quod theologia nostra, secundum se, est vere scien- 
tia sirapliciter subalterna: ut in nobis vero viatoribus, est 
scientia iraperfecte, sed simpliciter subalterna. 

Tu autem, novitie, cum disputas, cave ne fallaris, pro 
eadera accipiens theologiam secundum se , et theologiam 
nostram secundum se. Haec enira valde differunt. Quoniam 
theologia secundum se est scientia quam nata est parere 
deitas secundum se : et haec est theologia quam Deus de 
seipso habet. Sed theologia nostra distinguitur, si ly nostra 
deraonstret huraanam naturam simpliciter, in theologiam 
beatorum et viatorura. Non oportet autem distingui, si ly 
nostra demonstret viatores: et sic accipitur in proposito. 
Haec tamen potest accipi secundum se, et ut in nobis via- 
toribus. Habes autem distinctionem hanc ultiraam ex lit- 
tera, dum in corollario manifeste loquitur de theologia 
nostra ut in nobis viatoribus, quorum est credere principia ; 
et in conclusione responsiva locutus est de eadem secun- 
dum se : convenit siquidem ei secundum se, oriri ex princi- 
piis notis secundum se luraine superioris scientiae, etc. 

XI. Secundum * est quod, quia orania nostra, translata 
in Deum, seclusis iraperfectionibus transferri intclliguntur, 
consequens est et quod scientia ratione cvidentiae et cer- 
titudinis, non quoad discursus iraperfectionem ; et quod 
subalternare , non quoad discursu demonstrativo probare 
principia subalternatae, sed quoad evidentiam illorura, et 
causalitatera notitiae eorura in aliis, transferatur in Dei 
scientiara. Ac per hoc, non oportet ex subalternatione quod 
principia theologiae nostrae sint conclusiones theologiae 
beatorum: sed sat est quod sint propositiones evidentes 
theologiae beatorum. Sicut si geometria absque discursu 
esset, haberet quam nunc habet evidentiam de principiis 
perspectivae , sed non eodera modo : et nihil minus sub- 
alternans esset. Quia igitur conclusiones theologales proce- 
dunt ex articulis fidei ut principiis non in se evidentibus, 
sed in scientia Dei ct beatorum, consequens est quod habet 
essentialera conditionera constitutivam scientiae subalterna- 
tae*; et quod est scientia ex continuatione ad scientiam Dei 
et beatorura ; et quod habitus per se principiorum eius 
est scientia divina, habitus vero per accidens eorura est 
fides ; et quod non opponitur scientiae beatae ex parte 
obiecti nec subiecti, sed secundura evidentiam et ineviden- 
tiara negative ; et quod sunt compossibiles in eodera subie- 
cto simul. Nec est idem iudicium de scientia subalternata 
et fide. Quoniam lumen divinum absolute est per se ratio 



Cf. num. VIII. 



Cf. num. III. 



QUAESTIO I, ARTICULUS III 



11 



Ibidem. 



* Epist. L 
ciii), ad 
num. 

• Nura. VI 



" Arl. 13. 



' Cap. I. 



III |al. 
Pauli- 



f 



I 



formalis huius notitiae, inquantum scientifica est: lumen 
autem divinum obumbratum est per se ratio assensus fidei, 
quae per accidens est, ut dictum est *, habitus principiorum 
horum. Et ideo habitus principiorum non remanebit in 
patria : scientia autem acquisita ex eis remanebit, iuxta illud 
Hieronymi *: Discamus in terris etc. 

XII. Unde ad rationes in oppositum contra primam par- 
tem inductas *, singillatim, propter novitios, respondendo 
dicitur. 

Et ad primum dicitur, quod Incarnatio, et alia huius- 
modi secundum se contingentia, ut subsunt huic scientiae, 
sunt necessaria; quemadmodum ut scita a Deo sunt ne- 
cessaria, ut in quaestionc xiv * patebit. 

Ad secundum vero, iam patet quod ista scientia est ex 
per se notis , idest evidentibus, mediate : et hoc sufficit , 
iuxta illud I Topic. * : demonstratio est ex per se notis, vel 
ex his quae per illa fidem sumpserunt. - Habitus quoque 
per se principiorum huius scientiae est altior ipsa ; quidquid 
sit de habitu per accidens, idest fide; quae dici potest altior 
scientia quoad adhaesionem , licet non quoad evidentiam. 

Ad tertium autem dicitur, quod theologus scit se scire, 
non conditionaliter , sed subalterne : hoc auteni non est 
scire illationes tantum, sed illata ex principiis evidentibus 
in superiori scientia. Nec pJus potest inferri ex tali ineviden- 
tia, nisi quod tale scire non est perfectum, nisi continue- 
tur cum superiori scientia : quod non solum concedimus, 
sed docemus. - Et similiter dicimus quod scientia subalterna, 
usquequo non continuatur subalternanti, non est virtus 
intellectualis , sed inchoatio virtutis intellectualis : et ideo 
spectat ad eandem virtutis speciem, scilicet scientiam. 

Ad quartum, quod est Scoti, negatur antecedens. Quo- 
niam in Sacra Scriptura traduntur demonstrationes virtua- 
liter; et generatur alius habitus a fide, ex deductione con- 
dusionum ex articulis fidei. Nec est verum quod omnibus 
assentiamus aeque, seu eodem modo. Quoniam articulis 
assentimus non propter aliud: conclusionibus autem, de 
quibus solis est haec scientia, assentimus propter articulos. 
Et cum dicitur quod aeque assentimus probatis et simpli- 
citer propositis, respondetur: Si omnia simpliciter credenda 
proponerentur, theologia nostra in se quidem esset scien- 
tia, quia conclusiones suae secundum se natae sunt deduci 
ex articulis fidei ; «ed quoad nos non esset scientia , sed 
fides; et non solum aeque, sed eodem modo assentiremus 
omnibus. Verum quia de facto articuli proponuntur nobis 
simpliciter credendi, cetera autem ut ex articulis deducenda, 
ideo non eodem modo assentimus principiis et conclusio- 
nibus. Nec aeque assentimus conclusionibus probatis et non 
probatis: propter quod circa non probatas tanta opinionum 
diversitas in sacra doctrina toleratur. Et propterea est scien- 
tia non solum in se, sed quoad nos; imperfecta tamen. 

Ad iiltimum autem, iam patet quod non ponimus fidem 
et scientiam de eodem simul : quia fides est de articulis , 
scientia autem de conclusionibus. 



XIII. Ad argumenta vero contra secundam partem *, re- * cf. num. vn. 
spondendo dicitur quod scientia de Deo adaequata non 
potest esse nisi una : inadaequata vero potest multiplicari. 
Talis autem est theologia. - Vel dicatur, et melius, quamvis 
in idem redeat , quod antecedens est simpliciter falsum. 
Quoniam ad unitatem scientiae requiritur et unitas ratio- 
nis formalis obiecti ut res , et unitas rationis formalis 
obiecti ut obiectum , ut in sequenti patebit articulo *. In ' Cf. comment, 
proposito autem , quamvis deitas sit una ratio tormaiis 
obiecti utriusque theologiae ut res est, alia tamen et alia 
est ratio formalis eiusdem obiecti ut obiectum est, in utra- 
que theologia. Quoniam Deus ut clare visus obiicitur 
beatis : Deus autem ut revelatus , abstrahendo a claritate 
et obumbratione , obiicitur theologiae nostrae absolute 
sumptae. 

Ad secundum dicitur, quod theologia nostra et beato- 
rum non sunt de eisdem veritatibus: prout manifeste patet 
de veritatibus articulorum fidei , de quibus est theologia 
beatorum, non nostra. 

Et per haec patet responsio ad formam argumenti Au- 
reoli. Concedi siquidem potest quod subiectum theologiae 
nostrae addit aliquo modo ad subiectum theologiae bea- 
torum, accipiendo subiectum nostrae theologiae pro toto 
aggregato ex subiecto ut re et ut obiecto : sic enim subie- 
ctum est Deus revelatus; revelationem autem constat ad- 
dere differentiam accidentalem. At si pertinaciter ex parte 
obiecti ut res est, additionem talem quis exigat in subiecto 
subalternatae , negatur assumptum universaliter ; licet in 
quibusdam verificetur. Nec oppositum dicitur I Poster. * : " Cap. vn 
sed docetur ibidem quod una scientia non descendit in 
aliam, nisi subiectum sit sub subiecto simpliciter vel sic ; 
quod concedimus, dum dicimus scientiam beatorum de- 
scendere in nostram , quia formale subiectum ut res est 
omnino idem utrobique, et ut obiectum huius, est sub 
obiecto illius. 

Ad reliqua vero obiecta contra secundum purtctum, 
dicitur quod ista scientia dependet a theologia beatorum s 

ut a lumine : et quod sunt compossibiles simul in eodem. 
Nec sequitur quod idem sit simul viator et comprehensor : 
sed sit simul comprehensor , et habens scientiam quam 
acquisivit in via , alio modo , non solum propter exclu- 
sionem discursus, sed propter perfectionem quam ex con- 
tinuatione ad scientiam beatorum sortitur. 

Ad ultimum Durandi, negatur theologales conclusiones 
non habere propter quid, quidquid sit de principiis. Et si 
idem propter quid nos et beati dicamus, non tamen eodem 
modo : quia illi evidenter , nos autem absque evidentia. 
At si principia dicatur oportere habere propter quid , re- 
sponsum est * quod sufficit quod non sint evidentia in sub- ' Num. m. 
alternata, sed in subalternante. Et hoc loquendo de propter 
quid proprie : nulla namque est propositio pure theologalis, 
quae non habeat aliquo modo propter quid. 
Et sic patet responsio ad omnia obiecta. 



n. 4. 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM SACRA DOCTRINA SIT UNA SCIENTIA 



'Cap. xxvii, n.i. 
• S. Th.lect.xLi. 




iD TERTiUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
sacra doctrina * non sit una scientia. 
'Quia secundum Philosophum in I Po- 
\ster. *, una scietitia est quae est ^ unius 
generis subiecti. Creator autem et creatura, de qui- 
bus in sacra doctrina tractatur, non continentur 
sub uno genere subiecti. Ergo sacra doctrina non 
est una scientia. 



Infra art. 4; I Sent., Prol., art. 2, 4. 

2. Praeterea 



in sacra doctrina tractatur de 
angelis , de creaturis corporalibus , de moribus 
hominum. Huiusmodi autem ad diversas scientias 
philosophicas '' pertinent. Igitur sacra doctrina non 
est una scientia. 

Sed contra est quod Sacra Scriptura ° de ea lo- 
quitur sicut de una scientia: dicitur enim Sap. x *: 
dedit illi scientiam sanctoriim. 



\'ers. 10. 



a) doctrina. - scriptura D. 

P) esf.-Om.PE.-Pro seq. doctrina, scripturaE, scriptura doctrina 
A, scriptura seu doctrina B. - Pro doctrina in fine argumenti, scriptura A. 



y) philosophicas. - phisicas F. - Pro Igitur sacra, Sacra igitur 
codices ; pro doctrina, scriptura D. 

3) Scriptura. - doctrina D. - de ea ora. B. 



I 2 



QUAESTIO I, ARTICULUS III 



Respondeo dicendum sacram doctrinam unam 

scientiam esse. Est enim unitas potentiae et ha- 

^ bitus consideranda ' secundum obiectum, non qui- 

dem materialiter , sed secundum rationem for- 

malem obiecti : puta homo, asinus et lapis con- 

veniunt in una formali ratione colorati , quod 

^ est obiectum visus. Quia igitur sacra scriptura ^ 

considerat aliqua secundum quod sunt divinitus 

Art. I, ad 2. revelata, secundum quod dictum est *, omnia 

quaecumque sunt divinitus revelabilia, commu- 

1 nicant in una "^ ratione formali obiecti huius scien- 

D- "54. tiae *. Et ideo comprehenduntur sub sacra doctrina 

sicut sub scientia una. 

Ad primum ergo dicendum quod sacra doctrina 
non determinat de Deo et de creaturis ex aequo : 
sed de Deo principaliter, et de creaturis secun- 
dum quod referuntur ad Deum , ut ad princi- 



pium vel finem. Unde unitas scientiae non im- 
peditur. 

Ad secundum dicendum quod nihil prohibet * in- 
feriores potentias vel habitus diversificari circa 
illas materias, quae communiter cadunt sub una 
potentia vel habitu superiori: quia superior po- 
tentia vel habitus respicit obiectum sub univer- 
saliori ratione formali '. Sicut obiectum sensus 
communis est sensibile, quod comprehendit sub 
se visibile et audibile: unde sensus communis, 
curn sit una potentia, extendit se ad omnia obiecta 
quinque sensuum. Et similiter ea quae in diversis 
scientiis philosophicis " tractantur, potest sacra do- 
ctrina, una existens, considerare sub una ratione, 
inquantum scilicet sunt divinitus revelabilia: ut 
sic sacra doctrina sit '■ velut quaedam impressio 
divinae scientiae, quae est una et simplex omnium. 



e) £5/ enim ... consideranda. ~ Est enim unitas scicntiae sic con- 
sideranda, sicut unitas potentiae et habitus consideratur, scilicetBGsD; 
Est enim unitas potentiae et habitus sic (vel sit) consideranda ACFpD; 
Cum enim unitas potentiae et habitus sit consideranda E. 

Z) scriptura. - doctrina codices. - secundum quod dictum ... re- 
velabilia om. C. 



r,) una. ~ unica G. - Pro seq. doctrina, scriptura A. 
0) prohibet. - impedit B. - Pro illas, aliquas codices, alias ed. a. 
i) universaliori ratione formali. - universali ratione formaliter pA; 
universali legit etiam G. 

x) philosophicis. - phisicis F. - Infra scilicet om. A. 
X) ut ... sit. - et ... fit ADE, et ... sit BpC. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo nota duos terminos, scilicet subiectum et prae- 
dicatum : ly enim sacra doctrina sumitur pro tota scien- 
tia theologica; ly una supponit pro unitate specifica spe- 
ciei specialissimae. Et adverte caute quod hic non quae- 
ritur utrum sit una simplex qualitas , sed utrum sit una 
scientia secundum speciem; quidquid sit de modo unitatis 
ipsius scientiae in communi , an scilicet sit una unitate 
simplicitatis, an unitate ordinis, etc. Nihil enim refert ad 
propositum quid quisque sentiat. Sat est hic discutere an 
theologia sit scientia una secundum speciem specialissi- 
mam; an non, sed sit divisibilis in multas species; et, ut 
mathematica dividitur in geometriam, arithmeticam etc. , ita 
haec dividatur in scientias plures, puta de Deo, de Chri- 
sto, de moribus. 

II. In corpore est una conclusio, responsiva quaesito 
affirmative: Sacra doctrina est scientia una. - Probatur. Uni- 
tas potentiae et habitus est secundum unitatem rationis 
formalis obiecti: ergo sacra doctrina est scientia una. 

Antecedens declaratur in potentia visiva et ratione formali 
sui obiecti.- Consequentia vero probatur. Omnia considerata 
in sacra doctrina, communicant in una ratione formali obiecti 
huius scientiae, scilicet lumine divinae revelationis : ergo. 

III. Ad evidentiam huius rationis , nota duplicem esse 
rationem formalem obiecti in scientia : alteram obiecti ut 
res , alteram obiecti ut obiectum ; vel alteram ut quae , 
alteram ut sub qua. Ratio formalis obiecti ut res, seu quae, 
est ratio rei obiectae quae primo terminat actum illius ha- 
bitus , et ex qua fluunt passiones illius subiecti , et quae 
est medium in prima demonstratione ; ut entitas in me- 
taphysica, quantitas in mathematica, et mobilitas in natu- 
rali. Ratio autem formalis obiecti ut obiectum , vel sub 
qua, est immaterialitas talis, seu talis modus abstrahendi 
et definiendi : puta sine omni materia in metaphysica, cum 
materia intelligibili tantum in mathematica, et cum materia 
sensibili, non tamen hac , in naturali. 

IV. Necessitas autem, qualitas et distinctio harum ratio- 
num sumenda est ex distinctione duorum generum, in qui- 
bus oportet locare obiectum scientiae. Oportet enim quod 
formaliter sit talis res, talitcr scibilis. Et ideo oportet quod 
habeat et rationem formalem constituentem formaliter ipsam 
in tali esse reali, et rationem formalem constituentem for- 
maliter ipsam in tali esse scibili ; ut sic reponatur et in ge- 
nere rerum et in genere scibilium ; quemadmodum obiectum 
sensus est in duobus generibus, scilicet sub passibili quali- 



tate et sub sensibili. Aliae namque sunt differentiae et species 
passibilis qualitatis, et aliae sensibilis. Illius enim sunt spe- 
cies color, sonus, odor, etc. : istius vero species sunt visi- 
bile, audibile, odorabile. Illius differentiae sunt constitutivae 
rerum obiectarum : istius differentiae nihil ponunt in ipsis 
rebus obiectis. Illae rursus constituunt subiecta, istae pas- 
siones, \uyiX.a '\\\\id \\ de Anima * , ubi visibile praedicatura 
secundi modi per se, seu passio, ponitur coloris. Et quem- 
admodum sensus distinctio et multiplicatio non attenditur 
secundum quamcumque divisionem sensibilis qualitatis, sed 
solum secundum illam in illa quinque, ex quibus fluit 
divisio per se sensibilis in eo quod sensibile (per proprias 
scilicet differentias ipsius sensibilis, puta taliter immutati- 
vum esse sensus, etc.) , quoniam sensus dicitur dividi secun- 
dum divisionem sensibilis inquantum sensibile : ita obie- 
ctum scientiae est in genere entis et in genere speculabilis, 
ita quod haec duo genera aliis et aliis differentiis propriis 
dividuntur in proprias species. Entis enim differentiae pro- 
priae sunt constitutivae entium in suis generibus realibus, 
sicut esse per se constituit substantiam , et esse in alio 
accidens, etc. : speculabilis autem propriae ditferentiae nihil 
ponunt in entibus. Unde illae intrinsece constituunt sub- 
iecta, istae constituunt quasi passiones eorum : quando- 
quidem et speculabilitas entis passio est. Et propterea illa 
sola entis divisio diversificat habitus speculativos, quae in- 
fert propriam divisionem speculabilis ut speculabile est, per 
proprias differentias ipsius spcculabilis : quae penes diver- 
sitatem modi abstrahendi a materia sumuntur VI Metaphys. * 
Ita quod primo dividitur ratio entis in entitatem simpliciter, 
quantitatem, et mobilitatem, et deitatem. Et ex hac fluit 
alia divisio scibilis, in scibile per lumen metaphysicale, idest 
medium illustratum per abstractionem ab omni materia ; 
et per lumen mathematicura , idest medium illustratura 
iraraaterialitate sensibili, oburabratura tamen materia intel- 
ligibili; et per lumen physicum obumbratura, idest raedium 
oburabratura raateria sensibili, illustratum autem ex sepa- 
ratione individualiura conditionum; et per lumen divinum, 
idest mediura divino lumine fulgens, quod scibile theolo- 
gicum constituit. 

V. Habet igitur obiectura scientiae duplicem rationem 
forraalera: alterara quidditativam sibi ut res est; alterara 
denorainativara sui simpliciter, quidditativam autera sibi ut 
est sub genere scibilis; quod est esse sub genere obiecti, 
quoniara scibile species est obiecti. Et ideo dictum est 



Cap. VII, n. 1. 



• C«P. I. - 
lib. \^ c. I, 



Did. 
n. 4 



QUAESTIO I, ARTICULUS III 



i3 



J 



quod altera est obiecti ut obiectum est. Et quoniani, quem- 
admodum sensus distinguitur secundum distinctionem sen- 
sibilis ut sic , ita scientia dividitur secundum divisionem 



I 



scibilis ut sic; ita quod ubi est una species specialissima 
""i' scibilis , ibi oportet esse unam tantum speciem scientiae , 
quemadmodum etiam in sensu et sensibili accidit; et ubi 
plures differentiae scibilis ut sic reperiuntur, diversas opor- 
tet scientiae species ponere : et si his adiunxeris quod dif- 
ferentiae scibilis ut sic, sunt ipsae rationes formales obiecti 
scibilis ut obiectum est: de necessitate sequitur quod unitas 
et diversitas specifica scientiarum attendantur penes uni- 
tatem et diversitatem rationum formalium obiectorum ut 
obiecta sunt; vel, quod idem est, rationum formalium sub 
quibus res sciuntur. - Et hoc est quod in littera dicitur, 
dum ratio quare theologia sit una scientia , assignatur ex 
unitate rationis formalis sub qua, seu obiecti ut obiectum, 
idest luminis divinae revelationis : omnia enim dicuntur 
considerari in theologia inquantum sunt divinitus revela- 
bilia. Et sic patet vis et sensus rationis allatae in littera. 

VI. Circa hanc rationem sic expositam, occurrit triplex 
dubium : primum circa ipsam rationem ; secundum circa 

Cf. num. xir. antecedens *; tertium circa propositionem assumptam in 
Cf. num. XIII. probatione consequentiae *. Et sunt singillatim absolvenda, 

ordine proposito. 
Cf. num. II, Circa rationem igitur litterae * dubium occurrit , quia 

in aequivocationem cecidit. Quoniam in antecedente loqui- 
tur de ratione formali obiecti ut res est (ut patet ex eius 
probatione in visu : assumitur namque coloris ratio pro ra- 
tione formali visibilis ; coloris autem ratio est ratio formalis 
visibilis inquantum res , ut patet) : probatio vero conse- 
quentiae loquitur de ratione formali obiecti ut obiectura 
est; quoniam revelabilitatem subsumit esse rationem for- 
malem obiecti theologiae. Ergo manifeste committitur ae- 
quivocatio, sub ratione formali obiecti ut res subsumendo 
rationem formalem obiecti ut obiectum. 

VII. Ad hoc dicitur, negando assumptum. Quoniam an- 
tecedens supponit indistincte pro ratione formali obiecti sive 
ut res, sive ut obiectum : quamvis sit manifestatum quoad 
rationem formalem obiecti ut res ; tum quia notior est ; tum 
quia convertibiliter se consequuntur illae duae rationes for- 

Num. IV. males , ut subiectum et passio , ut dictum est *. Et pro- 

pterea absque aequivocatione subsumi potuit de ratione 
formali obiecti ut obiectum est, scilicet revelabilitate. 

Et merito magis ratio obiecti ut obiectum subsumpta est, 
quam ratio obiecti ut res. Tum quia ratio obiecti theologici 
ut res, adhuc non est assignata, sed in articulo 7 discutienda 
erat: alia vero est assignata et in i et in 2 articulo. Tum 
quia ratio illius ut res, non infert speciem specialissimam 
obiecti ut sic, et consequenter nec speciem specialissimam 

Num. IX. scientiae, ut nunc nunc * patebit : et sic non habuisset in- 

lentum suum. 

VIII. Sed contra responsionem insurgit maior difficultas. 
Quoniam si verum est quod ratio formalis obiecti ut res, 
et ratio eius ut obiectum, se habent ut subiectum et passio 

Num. IV. convertibiliter, ut praefata responsio sustinet, et prius * est 

dictum; sequitur quod theologia beatorum et nostra con- 
veniant in una ratione formali obiecti ut obiectum est , et 
consequenter sint una scientia secundum speciem specialis- 
simam. Et consequenter ruit tota subalternatio articuli prae- 

Cf. Comment. cedentis, ut ibi * arguebat Scotus: quia idem non subalter- 
natur sibi. - Probatur sequela sic. Istae theologiae conveniunt 
in ratione formali obiecti ut res, quia deitas est ratio for- 
malis utrobique: ergo in ratione formali obiecti ut obiectum. 
Patet consequentia. Quia illae duae rationes formales con- 
vertibiliter se inferunt, ut subiectum et passio, secundum 
dicta: oportet enim convenientia in unitate subiecti, quod 
conveniant in unitate passionis illius, quoniam inseparabi- 
lis est passio a subiecto. 

IX. Ad hoc dicitur, quod illa propositio, scilicet : ratio 
formalis obiecti ut res , et ratio eius ut obiectum , sunt 

convertibiles etc, verissima est, sane intellecta , scilicet de 
ratione formali obiecti ut sic adaequata rationi formali rei. 
Secus autem est de ratione formali obiecti ut obiectum 
inadaequata rationi formali obiecti ut res (si contingit ali- 
quod obiectum habere rationem inadaequatam) : quoniam 



inadaequatam non oportet converti cum ratione rei ; sed 
inferre quidem illam, et non necessario inferri ab illa. Sic 
autem est in proposito. Quia deitati respondet una tantum 
ratio formalis adaequata obiecti ut obiectum est , et haec 
est lumen divinum: sed illa ratio formalis non est una 
specie, sed genere; et dividitur in lumen divinum evi- 
dens, et lumen divinum revelans (abstrahendo ab eviden- 
tia et inevidentia), et lumen divinum inevidens. Et primum 
est ratio sub qua theologiae beatorum, secundum nostrae, 
tertium fidei. Et propterea , cum unitate rationis formalis 
obiecti ut res, stat diversitas specifica rationum formalium 
obiecti illius ut obiectum; et consequenter diversitas spe- 
cifica habituum. Et ideo, quamvis deitas convertatur cum 
illa ratione adaequata , et mutuo se inferant , non tamen 
convertitur cum aliqua specie illius. Et consequenter nul- 
lam earum determinate infert, sed infertur a singulis. Valet 
enim: Deus sub ratione deitatis est obiectum talis scien- 
tiae, ergo sub lumine divino, et e converso: sed non valet, 
ergo sub lumine evidenti; aut, ergo sub lumine revelatio- 
nis, etc. 

X. Et ut scias radicem responsionis huius, adverte quod, 
licet duae rationes formales saepius nominatae se habeant 
convertibiliter ut subiectum et passio, non tamen conver- 
tibiliter se habent in gradu unitatis ; ita quod , si altera una 
est unitate specifica specialissime , altera quoque sit sic 
una; et si altera est una genere, quod reliqua quoque sit 
una generice. Imo totuih oppositum in pluribus apparet. 
Nam in obiecto metaphysicac , ratio entis est una minus 
quam genere : et tamen ratio suae speculabilitatis, scilicet 
abstractio a materia sensibili et intelligibili, est una secun- 
dum speciem specialissimam. Et idem apparet in geometria 
et arithmetica , quarum subiecta habent unitatem genericam 
ut res , et speciei atomae ut obiecta. Et per oppositum , 
quandoque ratio rei est una secundum speciem atomam , 
et ratio obiecti ut sic est una secundum genus; ut in pro- 
posito contingit de deitate et lumine divino. Et merito 
opposito modo obiectum theologiae se habet ad obiecta 
praedictarum scientiarum: quia obiectum formale ut res 
est, infinitum est. Consonat quippe rationi ut rei species 
infinita excedat species obiecti finitas, quamvis adaequetur 
generi. 

XI. Posset quoque dici quod ratio formalis obiecti du- 
pliciter assignatur: scilicet ex parte obiecti, et haec converti- 
biliter se habet ad rationem rei ; vel ex parte defectivae 
potentiae , et haec non convertitur, sed infert rationem for- 
malem rei, et non infertur ab illa. Sic autem est in pro- 
posito. Quia deitas et luraen divinum convertuntur : sed 
deitas et luraen divinura sic, non convertuntur ; sed tale 
luraen infert et claudit in se deitatera, non autem e con- 
verso. "Et ideo licitum fuisset etiam sub ratione formali 
rei subsumere lumen revelationis : quoniam in hoc clau- 
ditur illa. 

XII. Circa antecedens * est dubium , habens campum • Cf. num. 11, vi. 
valde magnum, de unitate et diversitate habitus et poten- 

tiae ex obiecto: et propterea oporteret.de hoc facere po- 

tius quaestionem specialem. Sat sit hic , quod antecedens 

illud ex II de Anima * habetur, ubi potentiae per actus, et " Cap. iv, n. 1. 

actus per obiecta distingui dicuntur: idem est enim de actu 

et habitu iudiciura quoad hoc. 

XIII. CiTca. propositionem assumptam in probatione con- 
sequentiae *, scilicet : omnia considerata in sacra doctrina * Cf. num. n, iv. 
conveniunt in una ratione formali, idest revelabilitate di— 

vina, dupliciter dubitatur: pruno contra ipsam in se; se- 
dundo contra ipsam ut applicatur ad inferendura unitatem 
specificam theologiae. 

Contra ipsam quidera in se , arguit Albertus Magnus 
in I libro Summae suae llieologiae*. Revelabilitas nihil ■Qu.m.membr. 
ponit in re revelata: ergo non est ratio forraalis. Tenet 
sequela, quia ratio formalis ponit aliquid in obiecto cuius 
est ratio. - Deinde arguit Aureolus *. Lumen divinum se habet j,,'^™}; •^f"' ''''• 
ad theologiam ut intellectus agens ad scientias acquisitas: 
ergo non est ratio formalis. - Praeterea , Deus se habet ut 
praeceptor: ergo sua revelatio non est ratio formalis. 

Contra ipsam autem ut infert unitatem scientiae, arguit 
Aureolus *. Si Deus revelaret simul philosophiam et geo- " i'''''- 



H 



QUAESTIO I, ARTICULUS IV 



metriam, non propterea esset una scientia : ergo ex unitate 
revelationis non sequitur unitas scientiae, etc. 

XIV. Pro evidentia responsionum ad has obiectiones, ultra 
praedicta, scito quod lumen divinae revelationis dupliciter 
comparari potest ad aliquam scientiam. Primo, ut infundens 
ad infusum, seu causa efficiens ad effectum. Et sic non dat 
unitatem scientiae : quoniam potest omnes scientias, quan- 
tumcumque diversas, infundere. Alio modo, ut ratio seu 
modus cognoscendi obiecti, sub quo, seu qua, attingatur 
res revelata a cognoscente. Et sic dat unitatem scientiae. 
Et quamvis ista duplex comparatio concurrat hic simul , 
non tamen oportet semper simul concurrere. Si enim Deus 
revelaret mihi geometriam , non propterea revelatio esset 
ratio sub qua obiecti geometriae meae: quoniam ego sci- 
rem geometricalia sub illamet ratione formali, qua alii geo- 
metrae scirent. Sed in theologia concurrit utraque compa- 
ratio : quoniam et haec scientia non nisi per infusiOnem 
habita est; et res scitae in ea omnes attinguritur, et eis as- 



sentitur, ut subsunt divino lumini, ut modo cognoscibilita- 
tis earum. Et proptefea unitas theologiae infertur in littera 
ex unitate divini luminis, non ut infundens est, sed ut est 
ratio formalis sub qua, modo superius exposito. 

XV. Et ex his patet facile responsio ad obiecta *. Nam 
ratio Alberti aequivocat de ratione obiecti, ex conditionibus 
rationis formalis obiecti ut res, excludendo rationem forma- 
lem obiecti ut obiectum, etc. - Prima autem ratio Aureoli 
deficit: quia lumen divinum se habet ut intellectus agens, 
sed non tantuni; sed etiam ut ratio formalis obiecti ut 
obiectum est. - Secunda vero eodem modo deficit: quia prae- 
ceptoris illuminatio hic non solum est infusio , sed ratio 
rei infusae sub qua. Et rursus , falsum est quod ab uno 
praeceptore ut sic, possint plures scientiae provenire. 

Ad ultimum autem AureoU, iam patet quod consequen- 
tia nihil valet : quia lumen divinum, infundendo physicam 
simul et mathematicam, non concurrit ut ratio obiecti ut 
obiectum est, sed ut infundens tantum, etc. 



Cf. num. XIII. 



ARTICULUS QUARTUS 

UTRUM SACRA DOCTRINA SIT SCIENTIA PRACTICA 



I Sent., Prol., art. 3, qu" i. 



• S. Th. lect. II. 
- Did. lib. I(a!. 
cap. I, n. 4. 

* Vers. 22. 




rD QUARTLM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
I sacra doctrina sit scientia * practica. Fi- 
*nis enim practicae est operatio, secun- 
^dum Philosophum in II Metaphys * 
Sacra autem doctrina ad operationem ordinatur, 
secundum, illud lac. i *: estote factores verbi, et 
non auditores tantum. Ergo sacra doctrina est pra- 
ctica scientia. 

2. Praeterea, sacra doctrina dividitur per ^ 
legem veterem et novam. Lex autem perti- 
net ad scientiam moralem , quae est scientia 
practica. Ergo sacra doctrina est scientia pra- 
ctica. 

Sed contra, omnis scientia practica est de re- 
bus operabilibus ab homine; ut moralis de acti- 
bus hominum, et aedificativa de aedificiis. Sacra 
autem doctrina est principaliter de Deo, cuius 



magis homines sunt opera. Non ergo est scientia 
practica, sed magis speculativa. 

Respondeo dicendum quod sacra doctrina '', ut 
dictum est *, una existens, se extendit ad ea quae 
pertinent ad diversas scientias philosophicas, pro- 
pter rationem formalem ' quam in diversis at- 
tendit: scilicet prout sunt divino lumine cognosci- 
bilia. Unde licet in scientiis philosophicis alia sit 
speculativa et alia practica, sacra tamen doctrina 
comprehendit sub se utramque ' ; sicut et Deus 
eadem scientia se cognoscit, et ea quae facit. 

Magis tamen est speculativa quam practica : 
quia principalius agit de rebus divinis quam de 
actibus humanis ; de quibus agit secundum quod 
per eos ordinatur homo ad perfectam Dei cogni- 
tionem, in qua aeterna beatitudo consistit. 

Et per hoc patet responsio ad obiecta. 



" Art. pracced.,. 
ad 2. 



Cap. II, n. I. 



Cf. num. 



a) scientia. - Om. codices. 

^) per. - in E. 

Y) doctrina. - scriptura A. - ut dictum est om. pC. - una om. pB. 



3) formalem.- communem BCDEFGsA et ab, om. pA. - scilicet om 
codiccs. 

£) utramque. - utrumque codices. - Pro /acit, fecit E. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, notandum est quid nominis scientiae speCuIa- 
tivae et practicae. Scientia speculativa vocatur , cuius 
finis proprius non est nisi scire : scientia autem practica 
est, cuius proprius finis est operari, vel opere appetitus, vel 
potentiae executivae, dicente Aristotele II Ethic. *: huius- 
modi sermonem suscipimus , non ut scientes simus, sed ut 
operantes, etc. 

II, In corpore duae concliviones *. Prima est : Theologia 
nec est pure practica, nec pure speculativa; sed altior, com- 
prehendens in se eminentius rationem practici et speculativi. 

III. Antequam conclusio probetur, ad evidentiam sensus 
conclusionis, scito quod practicum et speculativum neque 
sunt dirferentiae essentiales , neque quasi passiones conse- 
quentes differentias essentiales, primo dividentes scientiam 
in communi : sicut nec visivum et auditivum sunt differen- 
tiae primo dividentes sensum in communi. Sed quemad- 
modum sensus prius dividitur in communem et proprium, 
et deinde sensus proprius dividitur in visum, auditum, etc; 
ita scientia prius dividitur in scientiam infinitam etfinitam, 
et deinde scientia finita dividitur in speculativam et pra- 



cticam. Et ratio huius est, quia una ratio formalis obiecti 
finita non potest habere utramque conditionem , et quod 
sit ex qua sumatur regula operandi, et quod sit in se sci- 
bihs, etiam si nulla posset ex ea regula operis sumi : sed 
oportet has duas conditiones in duabus fundari rationibus 
formalibus finitis, ut patet inductive. Sed si ratio formalis 
alicuius obiecti scibilis est infinita , iam ex sua infinitatc 
utramque in se conditionem comprehendit, altiori modo 
quam sint in rebus finitis: eo quod dispersa in inferioribus, 
unite praeinveniuntur in superiori. Et propterea, sicut prae- 
ter sensus proprios datur sensus altioris ordinis, qui non 
est visus, nec auditus, etc; ita praeter scientias speculativas 
et practicas, datur scientia altioris ordinis, non speculativa 
nec practica, sed eminenter continens utramquc. Et iuxta 
hunc sensum intelligitur conclusio. Unde in littera dicitur 
quod, licet in scientiis physicis alia sit speculativa et alia 
practica (idest practicura et speculativum faciant alietatem, 
quae est ditferentia substantialis) ; sacra tamen doctrina, una 
cxistens, comprehendit utrumque , utpote scientia altioris 
ordinis. 



QUAESTIO I, ARTICULUS IV 



i5 



IV. Probatur igitur conclusio in littera sic. Sacra doctrina, 
una existens, extendit se ad ea quae spectant ad scientias 
speculativas et practicas: ergo ipsa est altior, comprehen- 
dens sub se utrumque.-Antecedens probatur ex praecedenti 
articulo. Sacra doctrina attendit unam rationem commu- 

• Cf.sup.not.s. nem * speculabilibus et operabilibus, scilicet inquantum sunt 

divinitus revelabilia: ergo. - Consequentia probatur; quia 
huiusmodi scientia est sicut scientia Dei, qui scientia ea- 
dem scit se et opera sua: ergo. 

V. Adverte hic, pro claritate litterae, tria. Primum circa 
probationem consequentiae ex antecedente probato : quod 
illa probatio est optima, et a priori, et non per locum a 
simili. Cum enim theologia nostra nihil aliud sit quam 
impressio et sigillum proprium scientiae divinae (quoniam 
utraque est de Deo inquantum Deus: et haec ab illa de- 
rivatur sub illius luminis propria, quamvis parva, participa- 
tione) , consequens est quod unitas ilHus unitatem istius , 
et altitudo illius, qua ad utrumque genus extenditur, altitu- 
dinem istius inferat. Et propterea ly sicut , in littera pro 
probatione appositum, non dicit puram similitudinem ; sed 
assimilationem proprii exemplati ad proprium exemplar, etc. 

Secundum est, quod media in littera posita sic se habent, 
quod haec doctrina ideo comprehendit sub se utrumque, 
scilicet speculativum et practicum, quia una existens exten- 
dit se ad omnia. Et hoc ideo, quia sub una ratione for- 
mali omnia considerat. Et hoc ideo, quia est imitatio propria 
scientiae qua se et cetera Deus scit, etc. 

Tertium est circa ly Unde licet in scientiis, Potest enim 
eUci alia ratio ad probandam eandem consequentiam. In- 
tendit enim quod, quia si affirmatio est causa affirmatio- 
nis, negatio erit causa negalionis, et e converso, ut dicitur 

• Cap.xiii.n.s. in I Poster. *; cum ex antecedente habeatur unitas rationis 

formalis in theologia, cum diversitate rationum formaUum 
physicarum scientiarum; et constet quod diversitas ratio- 
num formalium diversificat physicas in speculativam et 
practicam : sequitur quod ex non-diversitate , seu unitate 
rationis formahs theologiae, ipsa erit una, simul continens 
speculativam et practicam. 

• cf. num. II. VI. Secunda conclusio est *: Theologia est magis specu- 

lativa quam practica. - Probatur dupliciter. Primo, agit prin- 
cipalius de rebus divinis quam de actibus humanis : ergo. - 
Secundo sic. Agit de actibus humanis propter Dei specu- 
lationem: ergo. Probatur antecedens: quia in speculatione 
consistit aeterna heatitudo. 
' Cf. num. IX. VII. Circa praedicta advertenda sunt duo *. Primum est , 

■* Cf. num. III et quod haec interpretatio * primae conclusionis non est ficta 
aut nova, sed in corpore articuli insinuata; ut patet dili- 
genter ponderanti quid importat dicere quod una existens 
extendit se etc. ; et consideranti quod loquitur de unitate 
specifica, quam constat per se unum constituere. Per hoc 
enim manifeste excludit rudem interpretationem eorum , 
qui intelligunt theologiam comprehendere in se practicum 
et speculativum per modum aggregationis. lam enim non 
esset una nisi per aggregationem : et non sub una ratione 
formali, sed duabus : et proprie non comprehenderet sub 
se utrumque, ut in littera dicitur , sed componeretur ex 
utroque. Et quorsum ratio de identitate scientiae Dei ad- 
ducta esset in littera ? 

Et ut omnis horum evacuetur phantasia, videant sanctum 
Thomam IP 11"'^, qu. xlv, art. 3, ad i, ubi expresse ponit sa- 
pientiam infusam esse altioris ordinis quam sit speculativum 
et practicum, eadem ratione quam hic assumit : quia scilicet 
quanto est altior ratio, tanto ad plura se extendit una exi- 
stens. Et affertur alia ratio : quia scilicet hoc pertinet ad di- 



gnitatem. Cum ergo ista scientia sit dignissima, ut patebit*; ' Art. seq. 
et habeat rationem unam communem omnibus practicis et 
speculativis ; et sit divini ordinis: tenebris involvi opus est 
eum, qui aliter interpretatur eam comprehendere utrumque 
quam ut scientia altioris ordinis. - Patet etiam idem ex calce 
praecedentis articuli : ubi expresse haec doctrina ad alias 
scientias proportionem habere dicitur sicut sensus commu- 
nis ad sensus proprios; et ideo non diversificari ex differentiis 
obiectorum earum, utpote altioris ordinis. Et tangitur utra- 
que ratio hic assignata, et ex parte unius rationis formalis 
altioris , et ex parte imitationis divinae scientiae : quia sci- 
licet est impressio et sigillatio propria ilfius, quae est una 
et simplex, non per aggregationem, omnium. 

VIII. Nec obstat comparatio subiuncta in secunda conclu- 

sione *. Quoniam cum hoc quod est eminenter utrumque, * Cf. num. vi. 

stat quod sit formaliter utrumque: sicut soi est eminenter 

calefactivus et exsiccativus, et tamen formaliter; et Deus est 

eminenter intelligens et volens et exequens, et tamen for- 

maliter. Nec intendit aliud per illam comparationem , nisi 

quod scientia speculativa magis accedit ad naturara theolo- 

giae quam practica: sicut si diceremus quod sensus commu- 

nis magis habet de natura visus quam auditus, sensus esset 

quod conditiones visus et sensus communis magis conve- 

niunt quam conditiones auditus et sensus communis. Nec 

secus est in proposito. -Nec etiam obstat si alicubi *sanctus ■ Pro\.Sent.,art. 

Thomas dicit quod est simpliciter speculativa, et secundum ^' ''"'' '' 

quid practica. Quoniam ratio dicti est, quia speculativum 

sonat differentiam perfectam scientiae, practicum vero mi- 

nus perfectam; et conditiones speculativae magis conveniunt 

tam excellenti scientiae, quam conditiones practicae. Dicitur 

ergo speculativa simpliciter, idest sine additione aliqua, quia 

est formaliter speculativa, eminenter tamen. Dicitur autem 

practica secundum quid, et non absolute, ne detur intelligi 

quod sit scientia imperfecta; quales sunt illae quae abso; 

lute dicuntur practicae. 

Nec refert ad propositum, an ponatur habitus theologiae, 
et universaliter scientiae, unus propter simplicitatem quali- 
tatis ; an unus propter unitatem ordinis specierum intel- 
ligibilium. Utroque namque modo oportet altioris gradus 
esse vel ordinem vel qualitatem, quam sit ordo aut qualitas 
constituens speculativam distiqctam contra practicam, et e 
converso. 

IX. Secundum * est, quod ex hac positione manifeste • Cf. num. vn. 
apparet quod nec ex eo quod conditiones scientiae specula- 

tivae, nec ex eo quod conditiones scientiae practicae con- 
veniunt huic scientiae, potest inferri, ergo theologia est spe- 
culativa, aut, ergo est practica, ut una distinguitur contra 
aliam : sed , ergo est speculativa vel eminenter continens 
rationem speculativae; et similiter, ergo est practica vel 
eminenter continens rationem practicae; et similiter, ergo 
est affectiva vel eminenter continens rationem affectivae. 
Unde rationes Scoti in Prologo, qu. iv, ex definitione scien- 
tiae practicae et ex obiecto huius scientiae (quia scilicet 
ex eo sumuntur principia regulantia praxim, et huiusmodi), 
non concludunt eam esse practicam: sed si valent, conclu- 
dunt, ut dictum est, eam esse vel practicam, vel eminenter 
continere rationera practicae. - Et propterea , tu qui dispu- 
tationibus vacas, utere et hac responsione, et distinctione 
illa de praecise et non praecise tali , puta regula operis 
seu speculari, etc. Quod enim est praecise tale, est aut pra- 
cticum aut speculativum ; quod autem est tale , sed non 
praecise, est quid altius, ut patet ex dictis. 

luxta haec remanet quaestio specialis de praxi et pra- 
ctico, seorsura habenda. 



i6 



QUAESTIO I, ARTICULUS V 



ARTICULUS QUINTUS 

UTRUM SACRA DOCTRINA SIT DIGNIOR ALIIS SCIENTIIS 

r II", qu. Lxvi, art. 5, ad 3; I Sent., Prol., art. i; II Cont. Gent., cap. iv. 







►D QUiNTUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
sacra doctrina non sit dignior aliis scien- 
'tiis. Certitudo enim pertinet ad digni- 
jjtatem scientiae. Sed aliae scientiae, de 
quarum principiis dubitari non potest, videntur 
esse certiores sacra doctrina , cuius principia , 
scilicet articuli fidei, dubitationem recipiunt. Aliae 
igitur scientiae videntur ista digniores. 

2. Praeterea, inferioris scientiae est a supe- 

» riori accipere, sicut musicus " ab arithmetico. Sed 

sacra doctrina accipit aliquid a philosophicis di- 

sciplinis: dicit enim Hieronymus in epistola ad 

LxSiv'' ''"' "'■ Magnum Oratorem Urbis Romae *, quod docto- 

P res antiqui intanium philosophorum ^ doctrinis 

atque sententiis suos resperserunt libros, ut nescias 

quid in illis prius admirari debeas , eruditionem 

saeculi , an scientiam Scripturarum. Ergo sacra 

doctrina est inferior aliis scientiis. 

Sed contra est quod aliae scientiae dicuntur 
♦ vers. 3. ancillae huius, Prop. ix * : misit ancillas suas vo- 

care ad arcem. 

Respondeq dicendum quod , cum ista scientia 

quantum ad aliquid sit speculativa, et quantum 

^ ad aliquid sit ''' practica, omnes alias transcendit 

tam speculativas quam practicas. Speculativarum 

<• enim scientiarum una altera dignior dicitur *, tum 

propter certitudinem, tum propter dignitatem ma- 

teriae. Et quantum ad utrumque, haec scientia 

alias speculativas scientias excedit. Secundum cer- 

titudinem quidem , quia aliae scientiae certitudi- 

nem habent ex naturali lumine rationis humanae, 

^ quae potest errare : haec autem ' certitudinem ha- 

bet ex lumine divinae scientiae, quae decipi non 

potest. Secundum dignitatem vero materiae, quia 

ista scientia est principaliter de his quae sua altitu- 

dine rationem transcendunt: aliae vero scientiac 

^ considerant ea tantum ^ quae rationi subduntur. 

Practicarum vero scientiarum illa dignior est. 



• S. Th. lect. I. 
- Did. lib. I-j 
cap. I, n. 2. 



quae ad ulteriorem finem ordinatur ", sicut civilis ''' 

militari: nam bonum exercitus ad bonum civi- 
tatis ordinatur. Finis autem huius doctrinae in- 
quantum est practica, est beatitudo aeterna, ad 
quam sicut ad ultimum finem ordinantur omnes 
alii fines scientiarum practicarum. Unde manife- 
stum est, secundum omnem modum, eam dignio- 
rem esse aliis *. ' '^- "55- 

Ad primum ergq dicendum quod nihil prohi- 
bet id quod est certius secundum naturam, esse 
quoad nos minus certum, propter debilitatem in- 
tellectus nostri , qui se habet ad manifestissima 
naturae * , sicut oculus noctuae ad lumen solis , ' 

sicut dicitur in II Metaphys. *. Unde dubitatio 
quae accidit in aliquibus circa articulos fidei, 
non est propter incertitudinem rei, sed propter 
debilitatem intellectus humani. Et tamen mini- 
mum quod potest haberi de cognitione rerum 
altissimarum , desiderabilius est quam certissima 
cognitio quae habetur de minimis rebus, ut di- 
citur in XI de Animalibus *. l^^l^IiS::: 

Ad secundum dicendum quod haec scientia ac- '■''• '> "p- "■ 
cipere potest aliquid a philosophicis disciplinis, 
non quod ' ex necessitate eis indigeat , sed ad ' 

maiorem manifestationem eorum quae in hac 
scientia traduntur. Non enim accipit sua princi- 
pia ab aliis scientiis *, sed immediate a Deo per * d. 603. 
revelationem. Et ideo non accipit ab aliis scien- 
tiis tanquam a superioribus , sed utitur eis tan- 
quam inferioribus et ancillis *; sicut architectoni- ' ^- "'3- 
cae " utuntur subministrantibus, ut civilis militari. " 

Et hoc ipsum quod sic utitur eis, non est propter 
defectum vel insufficientiam eius, sed propter 
defectum intellectus nostri; qui ex his ^ quae per 
naturalem rationem (ex qua procedunt aliae scien- 
tiae) cognoscuntur , facilius manuducitur in ea 
quae sunt supra rationem, quae in hac scientia 
traduntur. 



o) musicus. - musicus accipit codices. 

p) philosophorum. - ph'icorum B. - Pro sententiis, scientiis A. - 
Pro resperserunt , referserunt F, reserserunt AC, retulerunt BD, re- 
Jlexerunt G, refecerunt ed. a. - Pro prius, primum BD, primis AEFG 
pC. - Pro saeculi, saecularis scientiae B.- Ante 5crip/«r<jr«m B addit 
sacrarum, G suarum, 

Y) quantum ad aliquid sit. - Ora. codices. 

3) dicitur. - est BD, om. F. 

e) autem. - autem scientia codices et a b. 

^) tantum. - Om. D. 



rj) ordinatur. - non ordinatur ed. b et aliqui alii editi. - In fine parag., 
aliis ante eam ABCDEF. 

0) naturae. - rerum ACEFGaJ; pD abras. - Pro lumen, lucem 
BCDEFG. 

t) quod. - quasi ABCFG, quasi quod E. - Pro ex necessitate, ne- 
cessario DEsC, ex necessario ApC, ex necessaria pB. - Pro indigeat, 
indigebat B. 

x) architectonicae. - architectores ABCDE, architectoriae ed. a. - 
Pro civilis, civis A. 

>.) his. - eis codices et a fr. - Mox scientiae om. C. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



' Cf. comm 
num. VII sq. 



TiTULus clarus. - In corpore una conclusio bimembris, 
responsiva quaesito affirmative : Sacra doctrina est di- 
gnior, secundum quod speculativa, omnibus speculativis ; 
et secundum quod practica, omnibus practicis. 

II. Antequam probetur conclusio, adverte quare in con- 
clusione ponantur illae specificationes , scilicet secundum 
quod speculativa, secundum quod practica, Non enim fru- 
stra hoc actum est. Sed, ut ex praecedenti articulo * patet, 
ista doctrina habet in se duo: primuni est, quod est scientia 
altioris ordinis quam sint scientiae physicae ; secundum 



est, quod continet conditiones speculativa^ et practicae 
formaliter. Ratione primi , non est dubium quin sit di- 
gnior ceteris , cum ponatur altioris ordinis. Sed quoad 
secundum poterat dubitari : et propterea, licet in titulo 
fuerit quaesitum absolute , in responsione deventum est 
ad id quod poterat sub dubio cadere ; et responsum est 
quod ipsa, inquantum speculativa, est dignior speculati- 
vis, et inquantum practica, practicis ; omisso illo liquido, 
quod absolute est omnium dignissima, quia altioris or- 
dinis. 



QUAESTIO I, ARTICULUS VI 



17 



Cf. num.i. 



Cap. 



♦ Cap. I. - Did. 
lib.I(a),c. I, n.2. 



Cf. num. I. 



III. Probatur ergo primo quoad primam partem *. Inter 
speculativas dignior est una altera propter certitudinem et 
dignitatem materiae, ex I de Anima * : haec excellit quoad 
utrumque: ergo. - Probatur minor quoad primam partem. 
Haec est certa lumine divino infallibili , aliae lumine hu- 
mano fallibili : ergo ista est certior. Intellige secundum se, 
non nobis, ut patet ex responsione ad primum. - Quoad 
secundam vero : haec est de excedentibus rationem huma- 
nam , aliae de subditis rationi humanae : ergo ista est de 
dignioribus. Fundatur haec ratio super illud II Metaphys. *, 
sicut oculus noctuae ad lumen solis etc. : inde siquidem 
habetur quod excedentia vim intellectus nostri, sunt mani- 
festissima in se ac lucidissima. Ac per hoc, propriae ratio- 
nes substantiarum intellectualium, quae remanent occultae 
propter excellentiam earum, sunt digniores illis earundem 
conditionibus, quas ex sensibilibus abstrahere possumus in 
metaphysica, etc. Et ideo, cum de huiusmodi excedentibus 
sit ista scientia, sequitur quod sit de dignioribus, non rebus, 
quia nulla res Deo est dignior, sed rerum conditionibus. 

IV. Secunda autem conclusionis pars * probatur. Pra- 
cticarum illa dignior, quae ad ulteriorem finem non ordi- 
natur : sed finis huius est finis ultimus finium omnium 
aliarum : ergo. - Probatur maior in civili et militari. Minor 
vero, quia finis huius est beatitudo aeterna. 

V. Adverte hic quod maior intelligitur , non absolute 
ut iacet, sed de practicis subordinatis. Quoniam non est 
verum, inter practicas disparatas, digniorem esse quae ad 
ulteriorem finem non ordinatur: dignius namque est mi- 
nistrare superioris ordinis arti , puta aurifici , quam prin- 
cipari in arte inferioris ordinis, puta figuli. Sed inter pra- 
cticas quarum una subordinatur alteri, procul dubio maior 
est vera. Et propterea in littera non subsumptum est ab- 
solute quod theologiae finis non subordinatur ad alterum : 
sed subsumpta sunt duo : et quod omnes alike practicae 
subordinantur isti, dicendo quod fines aliarum scientiarum 
practicarum ordinantur ad finem istius; et quod finis istius 



est ultimus, etc. Sic enim perfecta est ratio, omni exclusa 
calumnia. 

VI. Sed memento hic primo illius distinctionis Jinis: 
scilicet in finem rationis operandi, seu rei operatae, et in 
finem operantis. Quoniam beatitudo aeterna non est finis 
ultimus omniura operantium , cum multi operentur con- 
tra illam, a virtute recedendo , secundum artes tamen re- 
cte operando : sed est finis omnium rationum operandi, et 
omnium rerum operatarum, quoniam omnia ordinantur ad 
bonum rationis, quod tandem ordinatur in beatitudinem 
aeternam. Et ideo in littera caute dicitur quod fines aliarum 
scientiarum, et non dicitur fines scientium, ordinantur ad 
beatitudinem aeternam. 

Memento secundo alterius distinctionis : scilicet finis in- 
trinseci, et extrinseci. Et intellige quod finis extrinsecus 
theologiae inquantum practica, est beatitudo, quae est ulti- 
mus finis, idest visio Dei ; licet finis intrinsecus eius ut sic, 
sit operari. Nec hoc obstat efficaciae rationis in littera fa- 
ctae, quae de fine intrinseco practicarum scientiarum lo- 
quitur : quoniam littera loquitur de fine proximo, sive extra 
sive intus. Nihil enim refert quoad dignitatem practicae, an 
finis eam nobilitans afferatur intus vel extra, dummodo sit 
proximus. Sic autem est in proposito : quoniam, ut in prae- 
cedenti articulo dixit Auctor, de operibus nostris tractamus 
quatenus per ea ordinamur ad Dei contemplationem. Ce- 
terae autem scientiae docent operari propter hunc finem re- 
mote. - Hoc autem, scilicet quod haec scientia inquantum 
practica habet eundem finem proximum quem habet inquan- 
tum speculativa (licet alio modo, quia extrinsece), convenit 
huic scientiae quia est secundum quid practica: si enim 
esset pure practica, speculari remotus eius finis esset. 

VII. Responsio ad secundum duabus distinctionibus 
utitur. Accipere dupliciter: a superiori, vel ab inferiori. Et 
hoc dupliciter: vel propter defectum seu insufficientiam ac- 
cipientis ; vel subventionem defectus alieni, puta intellectus 
nostri in proposito. 



ARTICULUS SEXTUS 

UTRUM HAEC DOCTRINA SIT SAPIENTIA 



I Sent., Prol., art. 3, qu* i, 3; 11, Prol., princ; II Cont. Gent., cap. iv. 



I 



• Cap. 
S. Th. 

• Art. 



■ Cap. 
S. Th. 



11, n.3. 
lect. II. 



VII, n. 3. 

ICCt. VI. 



Vers. 



Vcrs. 6. 




»"d sextum sic proceditur. Videtur quod 
haec doctrina non sit sapientia. NuUa 
*enim doctrina quae supponit sua prin- 
jcipia aliunde, digna est nomine sapien- 
tiae : quia sapientis est ordinare, et non ordinari 
(I Metaphys. " *). Sed haec doctrina supponit 
principia sua aliunde, ut ex dictis patet *. Ergo 
haec doctrina non est sapientia. 

2. Praeterea, ad sapientiam pertinet probare 
principia aliarum scientiarum : unde ut caput di- 
citur scientiarum, ut VI Ethic. * patet '^. Sed haec 
doctrina non probat principia aliarum scientiarum. 
Ergo non est sapientia. 

3. Praeterea, haec doctrina per studium acqui- 
ritur. Sapientia autem per infusionem habetur: 
unde inter septem dona Spiritus Sancti connu- 
meratur, ut patet Isaiae xi *. Ergo haec doctrina 
non est sapientia. 

Sed contra est quod dicitur Deut. iv *, in prin- 
cipio legis : haec est nostra sapientia et intellectus 
coram populis. 



Respondeo dicendum quod haec doctrina ma- 
xime sapientia est inter omnes sapientias huma- 
nas, non quidem in aliquo genere tantum, sed 
simpHciter. Cum enim sapientis sit ordinare et 
iudicare, iudicium autem per altiorem causam de 
inferioribus habeatur; ille sapiens dicitur in uno- 
quoque genere, qui cpnsiderat causam altissimam 
illius generis. Ut ^ in genere aedificii, artifex qui 
disponit formam domus, dicitur sapiens et archi- 
tector, respectu inferiorum artificum, qui dolant 
Ugna vel parant lapides: unde dicitur I Cor. iii*: 
ut sapiens architector * fiindamentum posui. Et 
rursus, in genere totius humanae vitae, prudens 
sapiens ' dicitur , inquantum ordinat humanos 
actus ad debitum finem : unde dicitur Prov. x * : 
sapientia est viro prudentia. Ille igitur qui consi- 
derat simpliciter altissimam causam totius uni- 
versi, quae Deus est, maxime sapiens dicitur: 
unde et sapientia dicitur esse divinorum cogni- 
tio ^, ut patet per Augustinum, XII de Trinitate *. 
Sacra autem doctrina propriissime determinat de 



a) / Metaphys. - ut dicitur in I Metha. E ; omittunt ceteri et 
edd. a b. 

p) unde ... patet. - unde et {etiam G, ora. B) caput scientiarum di- 
citur, ut patet (dicitur G) m VJ Ethic. codices; cf. loc. cit., et infra 
Comment. n. i. 

T) Ut. - Sicut codices. - et ante architector omittit B. - Pro qui 

SuMMAK Theol. D. Tho.m.vk T. 1. 



dolant ligna vel parant lapides, qui dolant lapides vel parant cae- 
mentum codices. 

3) architector. - architectus ACEFG. 

e) sapiens. - et sapiens B. 

C) divinorum cognitio. — dignior cognitio ACDEpF, dignior co- 
gnitio divinorum BG. 

3 



Vers. 10. 



Vcrs. 23. 



Cap. XIV, 



i8 



QUAESTIO I, ARTICULUS VI 



Deo secundum quod est altissima causa: quia non 

1 solum quantum ad illud quod " est per creaturas 

cognoscibile (quod philosophi cognoverunt, ut 
vers. 19. dicitur Rom. i *: quod notiim est Dei, manifestiim 
est illis); sed etiam quantum ad id quod notum 
est sibi soli de seipso, et aliis per revelationem 
communicatum. Unde sacra doctrina maxime di- 
citur sapientia. 

Ad primum ergo dicendum quod sacra doctrina 
non supponit sua principia ab aliqua scientia hu- 
mana: sed a scientia divina, a qua, sicut a summa 

** sapientia, omnis nostra cognitio ordinatur ". 

Ad secundum dicendum quod aliarum scientia- 
rum principia vel sunt per se nota, et probari 
non possunt : vel per aliquam rationem naturaiem 

' probantur in aliqua ' alia scientia. Propria autem 

huius scientiae cognitio est, quae est per revela- 
tionem : non autem quae est per naturalem ra- 
tionem. Et ideo non pertinet ad eam probare 
principia aliarum scientiarum, sed solum iudicare 
de eis: quidquid enim in aliis scientiis invenitur 

X veritati huius scientiae " repugnans, totum con- 

vers.4 sq. dcmnatur ut falsum: unde dicitur II Cor. x*: con- 



silia destruentes, et omnem altitudinem extollentem 
se adversus scientiam Dei. 

Ad tertium dicendum quod, cum iudicium ^ ad 
sapientem pertineat, secundum duplicem modum 
iudicandi, dupliciter sapientia accipitur. Contingit 
enim aliquem iudicare, uno modo per modum in- 
clinationis: sicut qui habet habitum virtutis, re- 
cte iudicat de his quae sunt secundum virtutem 
agenda, inquantum ad illa •" inclinatur: unde et 
in X Ethic. * dicitur quod virtuosus est mensura 
et regula actuum humanorum. Alio modo, per 
modum cognitionis : sicut aliquis ' instructus in 
scientia morali, posset iudicare de actibus virtu- 
tis, etiam si virtutem ^ non haberet. Primus igitur 
modus iudicandi de rebus divinis, pertinet ad sa- 
pientiam quae ponitur donum Spiritus Sancti, se- 
cundum illud I Cor. 11 *: spiritualis homo iudicat 
omnia, etc: et " Dionysius dicit, 11 cap. de Divinis 
Nominibus * : Hierotheus doctus est non solum 
discens , sed et patiens divina. Secundus autem 
modus iudicandi pertinet ad hanc doctrinam, se- 
cundum quod per studium habetur; licet eius 
principia ex revelatione habeantur. 



Cap. VII, n. 3. 



r,) quod. - sed quod pB, secundum quod sB, ut E. - In textu cit. 
pro i7/is, m i7/is codices. 

6) ordinatur. - originatur sC. 

i) aliqua. — una codices et ed. a. 

x) scientiae. - doctrinae codices. 

X) iudicium. - iudicare B. - Pro sapientem, sapientiam DsF. 



jj.) illa. - illa facienda B. - Pro et in X Ethic. dicitur, et in Ethicis 
dicitur codices et ed. b, dicitur in eccV ed. a. Eadem pro regula, natura. 

v) aliquis. ~ animus B. 

5) virtutem. — habitum ABCDEF, habitum virtutis G. 

0) etc. : et. - Item et B. - Ante Hierotheus codices ex. ab addunt 
quod. - et ante patiens om. ACDEFG. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, nota ly sapientia, idest, notitia ordinativa et 
iudicativa de aliis, ut caput: hoc enim sapientiae nomen 
importat, ut patet VI Ethic. *, in communi loquendo. 

II. In corpore una conclusio est, responsiva quaesito 
affirmative: Sacra doctrina est maxime sapientia inter omnes 
sapientias humanas, non solum in genere, sed simpliciter. 

Et adverte quod ly simpliciter determinat sapientiam hu- 
manam, sicut etiam ly in genere: ita quod sensus est, quod 
sacra doctrina, tam relata ad sapientias in genere, quam 
ad sapientiam humanam simpliciter, est maxime sapientia. 

III. Probatur. Sacra doctrina determinat propriissime de 
Deo secundum quod est altissima causa : ergo sacra doctrina 
est maxime sapientia, etc. - Antecedens probatur. Determi- 
nat de Deo, non solum ut cognoscibili per creaturas, sed 
secundum quod sibi soli naturaliter est notus: ergo pro- 
priissime, etc. 

IV. Circa antecedens et eius probationem , nota quod 
ea quae nobis naturaliter occulta sunt de Deo, queraad- 
modum magis propria sunt Deo in cognoscendo , ita et 
in essendo. Et propterea scientia determinans de Deo se- 
cundum illa quae soli Deo sunt nota, est scientia de Deo 
ex propriis Dei : et ideo merito dicitur quod propriis- 
sime determinat de Deo. Et quoniam secundum huiusmodi 
propria habentur prima supremaque ^fundamenta causali- 
tatis divinae, idcirco dicitur quod determinat propriissime 
de Deo secundum quod est causa altissima. 

Veruntamen hic cautus esto: quoniam ly secundum quod 
est altissima causa dupliciter potest exponi. Uno modo, ut 
ly secundum determinet rationem formalem Dei , ut est 
subiectura sacrae doctrinae. Et sic falsum est assumptum : 
quoniam, ut in sequenti patet articulo, Deus inquantum 
Deus, est subiectura eius, et non inquantura causa altis- 
sima. - Alio modo , ut ly secundum determinet quandam 
specialem rationem Dei , clausara infra latitudinem con- 
ditionura pertinentium ad considerationem sacrae doctri- 
nae, eo quod consequitur deitatem. Et sic est verum: in- 
tendit enim littera quod sacra doctrina considerat de Deo 
propriissirae , et consequenter secundum quod etiam causa 
altissima: quod ad sapientiam spectat. 



V. Consequentia * autem probatur. ludiciura de infe- 
rioribus habetur per causam altiorem : ergo considerans 
causara altissiraara generis alicuius, est sapiens in illo ge- 
nere. Ergo considerans causam simpliciter altissimam totius 
universi , idest Deum , est maxime sapiens. Ergo , si qua 
considerat Deum propriissime secundum quod est causa 
altissima , illa est raaxirae sapientia inter omnes , tam in 
genere quam simpliciter: quod erat consequentia probanda. 

Assumptum est clarum. - Et prima consequentia probatur 
quidera, quia sapientis est iudicare et ordinare: raanifestatur 
vero in genere aedi6cii, et in genere totius humanae vitae, 
cura auctoritatibus Scripturae adiunctis, ut patet in littera. 
- Secunda vero ex eodera probata relinquitur medio, sub- 
intellecta proportionalitate causae altissiraae in genere ad 
sapientiam in genere, et causae altissimae simpliciter ad 
sapientiara sirapliciter: et ex testimonio Augustini confir- 
raatur. Vocatur autem in hac deductione sapientia simplici- 
ter maxime sapientia, ad denotandum excessum eius super 
sapientias in genere. - Tertia autem consequcntia per se nota 
relinquitur, Quoniam si considerans sirapliciter altissiraara 
causara, idest Deura, est sirapliciter et raaxime sapiens , 
respectu sapientium in genere hoc aut illo; oportet quod 
considerans eandem causara altissimam ex propriis , non 
solum sit simpliciter, sed et maxime sapiens, et respectu sa- 
pientium in genere, et respectu sapicntis simpliciter ; utpote 
transcendens ipsum in hoc, quod propria altissimae causae 
rimatur, cum ille sistat in comraunibus, et hi$ quae per com- 
munia sciri possunt. Oranes enim rationes quas de Deo rae- 
taphysica habet, aut sunt coramunes, si sunt simplices, ut 
ens, verum, bonum; aut sunt ex communibus compositae, 
si sunt propriae Deo, ut actus purus, priraura cns, etc. 

VI. In responsione ad tertiura, inducitur laus Hierothei, 
raagistri Dionysii, quod erat non solura discens secundum 
intellectum , sed patiens secundura affectura, divina : quo- 
niam donum sapientiae est in intellectu formaliter, in vo- 
luntate autem causaliter. Et dicitur patiens a passione, eo 
modo quo vehementer affecti circa aliquid, passionati di- 
cuntur: in quo denotatur maxima voluntatis inclinatio, ut 
iam habituata et connaturalis cffecta ad divina, etc. 



• Cap. V, n. 10; 
S. Th. lect. VIII. 
- Vid. etiam lib. 
III, cap. IV, n.5: 
S. Th.lect.x. 



Vcrs. 15. 



S.Th. lect.iv. 



Cf. num. III. 



QUAESTIO I, ARTICULUS VII 



19 



ARTICULUS SEPTIMUS 

UTRUM DEUS SIT SUBIECTUM HUIUS SCIENTIAE 

Supra, art. 3, ad i; I Sent., Prol., art. 4; in Boet. de Trin., qu. v, art. 4. 



Cap. I, n. 4, 

rfi. 1 




D SEPTiMUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 

Deus non sit subiectum huius scientiae, 

In qualibet enim scientia oportet sup- 

^ponere de subiecto quid est, secundum 

Philosophum in I Poster. * Sed haec scientia * 

non supponit de Deo quid est: dicit enim Da- 

iiK^i™p-°iv!*'' mascenus *: in Deo quid est , dicere impossibile 

est. Ergo Deus non est subiectum huius scientiae. 

2. Praeterea, omnia quae determinantur in 

aliqua scientia, comprehenduntur sub subiecto 

illius scientiae. Sed in sacra scriptura determina- 

tur de multis aliis quam de Deo, puta de crea- 

P turis l^, et de moribus hominum. Ergo Deus non 

est subiectum huius scientiae. 

Sed gontra, illud est subiectum scientiae, de 

T quo est sermo in scientia. Sed in hac scientia fit "* 

sermo de Deo: dicitur enim theologia,£\}idiSi sermo 

de Deo. Ergo Deus est subiectum huius scientiae. 

Respondeo dicendum quod Deus est subiectum 

' D. 1154. huius scientiae *. Sic enim se habet subiectum 

ad scientiam, sicut obiectum ad potentiam vel ha- 

^ bitum. Proprie autem illud * assignatur obiectum 

alicuius potentiae vel habitus, sub cuius ratione 

omnia referuntur ad potentiam vel habitum : sicut 

homo et lapis referuntur ad visum inquantum sunt 

^ colorata, unde coloratum est proprium ' obiectum 

< visus. Omnia autem pertractantur ^' in sacra do- 



ctrina sub ratione Dei: vel quia sunt ipse Deus; 
vel quia habent ordinem ad Deum, ut ad prin- 
cipium et finem. Unde sequitur quod Deus vere 
sit subiectum huius scientiae. - Quod etiam mani- 
festum fit "^ ex principiis huius scientiae, quae sunt 
articuli fidei, quae est de Deo: idem autem est 
subiectum principiorum et totius scientiae, cum 
tota scientia virtute contineatur in principiis. 

Quidam vero, attendentes ad ea " quae in ista 
scientia tractantur, et non ad rationem secundum 
quam considerantur , assignaverunt aliter subie- 
ctum huius scientiae : vel res et signa ; vel opera 
reparationis; vel totum Christum, idest caput et 
membra '. De omnibus enim istis tractatur in ista 
scientia, sed secundum ordinem ad Deum. 

Ad primum ergo dicendum quod, licet de Deo 
non possimus " scire quid est, utimur tamen eius 
effectu, in hac doctrina, vel naturae vel gratiae, 
loco definitionis, ad ea quae de Deo in hac do- 
ctrina considerantur : sicut et ' in aliquibus scien- 
tiis philosophicis demonstratur aliquid de causa 
per effectum, accipiendo effectum loco definitio- 
nis causae *. 

Ad secundum dicendum quod omnia alia quae 
determinantur in sacra doctrina -", comprehendun- 
tur sub Deo : non ut partes vel species vel ac- 
cidentia, sed ut ordinata aliqualiter ad ipsum. 



D. 511. 



a) scientia. - sapientia AC. 

P) creaturis. — creatura B. 

Y) /it. - est BD. 

S) illud. - Om. G, post habitus ponunt ceteri. 

t) proprium. - proprie ACDEFG. 

X,) pertractantur. - tractantur codices et a b. 
ptura A. 

T)) /it. - est D. - Pro quae est, qui est pBD, qui sunt sBD. 

0) ad ea. - ea ACDEFG. - Mox aliter om. A; pro subiectum, ma- 
teriam codices. 



Pro doctrina, scri- 



i) vel res ... membra. - Unde quidam dixerunt quod subiectum in 
hac scientia esset vel res, (marg. add. veT) signa, vel opera reparatio- 
nis, vel totus Christus, idest ipsum caput et membra B; etiam ACDEG 
sF legunt totus Christus. 

x) possimus. — possumus BDpCFaft. - Pro eius effectu in hac do- 
ctrina, in hac doctrina (scientia B) effectu eius codices. 

X) et. — Om. ABCDE. — Pro aliquibus, quibusdam codices. - Pro 
philosophicis, phisicis F. 

jj.) doctrina. - scriptura ABCDE. - Pro vel ante accidentia , et 
BCDEFG. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, nota terminum utrumque. Ly subiectum stat 
pro subiecto formali , et ly Deus tenetur formaliter , 
idest inquantum Deus: ita quod sensus est: An Deus, in- 
quantum Deus , sit subiectum formale huius scientiae. 

Et ad bonitatem doctrinae, penetra quid importet in- 
quantum Deus , ex declaratione Scoti in hac quaestione *. 
Quemadmodum homo potest quadrupliciter accipi: primo 
ut animal rationale; et sic intelligitur quidditative, inquan- 
tum homo: secundo ut substantia; et sic concipitur in com- 
muni : tertio ut naturaliter mansuetum ; et sic concipitur per 
accidens, quia esse mansuetum est accidens seu passio ho- 
minis: quarto ut nobilissimum animalium; et sic concipitur 
relative ad aliud : - ita in proposito, ordine retrogrado pro- 
cedendo, Deus potest considerari ut altissima causa, et uni- 
, versaliter secnndum quodcumque praedicatum respectivum 
ad extra; et sic consideratur relative ad extra: potest etiam 
considerari ut sapiens, bonus, iustus, et universaliter secun- 
dum rationes attributales ; et sic consideratur quasi per 
accidens: potest etiam considerari ut ens, ut actus, etc. ; et 
sic consideratur in communi. Et ad hos tres modos, quasi 
simplices, reducuntur considerationes compositae, puta ut 



actus purus, ut ens primum, etc. : consideratur namque in 
huiusmodi Deus, ut stat sub conceptu communi, et rela- 
tivo aut negativo, ut patet. Ante omnes autem hos modos, 
potest considerari Deus secundum suam propriam quiddita- 
tem : haec enim est prima , secundum naturam , cognitio 
omnium, et fundamentum ceterarum: et hanc quidditatem 
circumloquimur deitatis nomine. Et sic, quaerendo an Deus 
sub ratione deitatis, ut distinguitur contra rationem boni- 
tatis etc, sit subiectum huius scientiae, est quaerere utrum 
Deus sub ratione suae propriae quidditatis, sit subiectum 
formale huius scientiae; ita quod quidditas Dei sit ratio 
formalis huius subiecti ut res est, etc. 

II. In corpore duo: primo ponitur conclusio responsiva 
quaesito affirmative ; secundo referuntur aliorum dicta *. 
Quoad primum, conclusio est: Deus est subiectum huius 
scientiae. 

Probatur dupliciter *. Primo. Obiectum alicuius poten- 
tiae vel habitus est id, sub cuius ratione omnia referuntur 
ad potentiam vel habitum : ergo subiectum scientiae est, 
sub cuius ratione omnia considerantur in scientia. Ergo 
subiectum huius scientiae est Deus. 



Cf. num. XIII. 



Cf. num. vii. 



20 



QUAESTIO I, ARTICULUS VII 



lib 



Antecedens manifestatur in obiecto visus. - Prima vero 
consequentia probatur. Subiectum ad scientiam se habet sicut 
obiectum ad potentiam vei habitum: ergo, si obiectum, etc. 
- Secunda autem conseqiientia probatur. Omnia conside- 
rantur in sacra doctrina sub ratione Dei: ergo, si subie- 
ctum, etc. Assumptum probatur: quia omnia vel sunt Deus, 
. vel ad Deum ordinantur, ut principium aut finem, etc. 

III. Circa probationem primae consequentiae , adverte 
quod illa propositio assumpta, sicut obiectum ad poten- 
tiam, ita subiectum ad scientiam, non est opus quod currat 
quoad omnia: sed sat est proposito, quod teneat quoad 
proportionem rationis formalis; ita quod, sicut ratio for- 
malis obiecti potentiae est ea qua omnia referuntur ad 
illam potentiam, ita ratio formalis subiecti scientiae est illa, 
ratione cuius omnia considerantur in illa scientia. Utrum 
autem teneat similitudo quoad alia, puta quoad commu- 
nitatem (ut sicut obiectum formale potentiae est aliquid 
commune omnibus per se obiectis illius potentiae, ita subie- 
ctum scientiae debeat esse aliquid commune omnibus per 
se subiectis illius), non est praesentis propositi : quamvis 
manifeste pateat hinc quod non oportet hanc similitudinem 
salvare, quia ponitur subiectum huius scientiae, non aliquod 
commune, sed Deus ut Deus , quem, ut sic, constat esse 
singulare quoddam. 

Nec obstat quod in I Sent. , artic. 4 Prologi , dixerit 
s. Thomas quod subiectum scientiae habet hanc condi- 
tionem , scilicet quod est commune per praedicationem : 
quoniam illud est verum secundum communiter accidentia, 
et non necessario. Videmus enim communiter, in subiectis 
communiter assignatis scientiis a doctoribus, illam conditio- 
Cap. I. - Did. nem inveniri: non tamen oportet, ut patet IV Metaphys. * 
i.ili, c.ii, n.3. j^ scientia de sano. - Posset quoque salvari communitas 
per praedicationem in omni subiecto , non in recto , sed 
in recto vel obliquo : sic enim etiam Deus de omnibus 
theologalibus praedicatur, quia sunt aut Deus, aut Dei , 
aut ad Deum, aut a Deo, etc. Prima tamen responsio est 
ad litteram. 

IV. Circa propositionem assumptara in probatione se- 

* cf. num. II. cundae consequentiae *, scilicet, omnia considerantur in 

hac scientia sub ratione Dei, dubitatur simpliciter, et ad 

* Proi. Sent., hominem. Simpliciter quidem arguit Gregorius de Arimino *. 
coiicL 2." " ' Si Deus sub ratione deitatis esset subiectum theologiae, 

tam beatorum quam nostrae, oporteret quod omnia cogno- 
scibilia de Deo ratione deitatis, caderent sub theologia. Sed 
hoc est impossibile: tum quia omnia simpliciter caderent 
sub theologia; tum quia infinitae veritates caderent sub 
eadem. Per deitatem enim omnia cognoscibilia sunt, et in- 
finita, etc, ut patet in scientia quam Deus habet de seipso 
per essentiam suam. 

Ad hominem vero, quia ipsemet s. Thomas in Prologo 
I Sent., art. 4, expresse dicit subiectum huius scientiae esse 
ens divinum per inspirationem cognoscibile : et non Deum, 
nisi sicut subiectum principale. Ergo, etc. 

V. Ad primum horum, neganda est consequentia, pro- 
pter duphcem rationem. Prima est , quia theologia , sive 
nostra sive beata, est scientia inadaequata subiecto : condi- 
tionalis autem illa est vera de scientia adaequata subiecto. 
Solus enim Deus habet theologiam adaequatam eius subie- 
cto formali. - Sed haec ratio nihil videtur valere. Quoniam 
ratio formalis subiecti et scientia, oportet quod adaequate 
sibi respondeant : alioquin scientiae non distinguerentur per 
subiecta formalia; nec posset assignari ratio quare magis 
ista quam illa de tali subiecto considerat. 

Unde assignatur alia ratio negationis. Et est, quia in 
antecedente illius conditionalis non fit mentio de ratione 
formali sub qua ; cum tamen ex illa pendeat adaequatio vel 
limitatio cognoscibilium de subiecto formali, per rationem 
form^Iem illius ut res est. Deus enim, etsi ex ratione deitatis 
sit infinite cognoscibilis , tamen Deus ut Deus sub partici- 
pato lumine gioriae, est cognoscibilis infra certum limitem, 
respectu singulorum. Et similiter sub participatione luminis 
gratiae, est cognoscibilis secundum certos fines, etc. Et 
ideo, ad verificandam illam conditionalem, oportet addere: 
si Deus inquantum Deus, sub lumine sibi adaequato, esset 
subiectum scientiae alicuius, illa nosset omnia, etc. Sed 



tunc patet falsitas subsumendae propositionis : quia sola lux 
divina in seipsa est tale lumen; nostrae autem et beatae 
theologiae Deus, inquantum Deus quidera, sed sub lumine 
diminuto, subiectum est. Et ideo iuxta facultatem luminis 
est extensio scientiae. Non est ergo secundum extensionem 
rationis forraalis ut res est absolute, sed ut stantis sub ra- 
tione formali obiecti ut obiectum est, mensuranda scientia. 

VI. Ad secundum * dicitur, quod s. Thomas non asse- * Cf. num. iv. 
rendo, sed opinando, sequens communiter dictas conditio- 

nes subiecti ab aliis, illud dixit; ut patet ex modo loquendi, 
cum, inchoando illam positionem, dicit: si volumus ponere 
aliquod subiectum, in quo salventur omnes hae conditiones. 
Hic autera assertive determinavit, quod etiam ex tunc in- 
choaverat : quoniam et ibi dicit quod omnia considerantur 
in hac scientia sub ratione Dei. Quare hoc est simpliciter 
tenendum: illud vero tanquam opinabile audiendum. 

VII. Secunda ratio ad conclusionem * est hae^. Idem est * Cf. num. u. 
subiectura principiorum et totius scientiae : Deus est subie- 

ctum principiorum huius scientiae : ergo Deus est subiectum 
totius scientiae. - Maior probatur: quia tota scientia vir- 
tualiter continetur in principiis. Minor vero, quia Deus est 
subiectum articulorum fidei. 

VIII. Circa propositionem assumptam ad probandum 
maiorem, scilicet , tota scientia virtute continetur in princi- 
piis, dubium occurrit : quoniam adversari videtur doctrinae 
s. Thomae. Nam sequitur: Tota scientia virtualiter conti- 
netur in principiis : ergo in subiecto principiorum : ergo in 
subiecto scientiae. Ergo duarum specierum disparatarum, 
imo generis et speciei, secundum propria singulis, non potest 
esse scientia una secundum speciem specialissiraara. Hoc 
est falsura apud s. Thoraam : quoniam scientia de triangulo 
et quadrato et figura etc, non solura secundura communia, 
sed secundum propria singulis, unius est speciei ; ut patet 

in FII^'*, et in I Poster. ** Ergo. • Qu. liv, art. ., 

Prima consequentia patet: quia principia conficiuntur •• Lect. xli, n.i; 
ex subiecti ratione. Secunda etiam patet: quia idem est 
subiectum principiorura et scientiae. Tertia autera, quia 
scientia unius speciei omnino disparatae, quoad propria, 
non continetur virtualiter in alia specie, nec in generis ra- 
tione ut sic: sicut nec passiones unius speciei continentur 
virtualiter in alia, nec in ratione generis, ut patet. 

IX. Ad hanc obiectionem oportet respondere, non solum 
ad hominem , sed simpliciter : quoniam' ista virtualis con- 
tinentia ingerit dubium, non solum quia posita est hic in 
littera, sed simpliciter. Unde Scotus, in Prologo, qu. ni, 
tenens quod virtualis continentia omnium veritatum per- 
tinentium ad aliquam scientiam , est conditio constituens 
rationem subiecti formalis in scientia, obiectioni praefatae 
consentit, concedens verum esse id ad quod ratio deducit, 
quodque reputamus falsum. 

Sciendura est igitur quod duplex est de huiusmodi con- 
tinentia opinio. Scotus namque putat subiectum scientiae 
oportere continere prirao virtualiter, ut causara sufficientem, 
omnes veritates pertinentes ad talem scientiam. Et probat 
hoc dupliciter. Primo, quia continet propositiones imme- 
diatas, quae sunt principia virtualiter continentia totam 
scientiam. Patet hoc, quia propositionis immediatae praedi- 
catum continetur in subiecto : subiectum autem est subie- 
ctum scientiae : ergo. Secundo , quia subiectum est adae- 
quata causa habitus: ergo continet primo virtualiter totum 
ipsum: ergo omnes illius veritates. - Et secundum hanc 
opinionem, tot sunt scientiae secundum speciem, quot sunt 
non solum species rerum omnino disparatae (quod dico 
propter species subordinatas, puta subiectum et passionem): 
sed etiam quot sunt rationes formales rerum, quarum una 
non continetur virtualiter in alia. Et sic alia est scientia 
de animali ut sic , ad quam spectat considerare proprias 
animalis passiones tantum (quoniam solae ipsae virtualiter 
in animali clauduntur) : et alia de bove inquantum bos, et 
alia de leone inquantura leo, etc. 

X. S. Thomas vero, tenens scientias secari non secun- . 
dum quod secantur res absolute , sed prout sunt scibiles, 
tenet quod subiectum formale scientiae exigit duas con- 
ditiones, ut ex littera habetur. Prima est, quod ratione 
ipsius omnia attingantur ab illa scientia. Secunda , quod 



\ 



QUAESTIO I, ARTICULUS VIII 



21 



virtualiter contineat totam scientiam : non ut causa in se- 
ipso sufficiens, ut Scotus voluit; sed in seipso quidem sum- 
ptum sufficiens itt causa prima, idest in suo ordine , et 
non simpliciter. Sumptum autem et in se et participantibus 
ipsum, aut quomodolibet attributis ad ipsum, fit sufficiens 
simpliciter. Vocatur autem causa simpliciter sufficiens, illa 
quae primo, idest adaequate, est causa alicuius; ut subie- 
ctum propriae passionis, sive immediate sive mediante ali- 
qua priore passione : causa autem sufficiens in suo ordine, 
quae licet sola non sufficiat ad effectum, in suo tamen ordine 
completa et totalis causa est, ut sol est causa Socratis. Et hoc 
modo principia prima alicuius scientiae continent virtualiter 
oranes veritates illius, scilicet ut primae propositiones. Non 
enim ex primis propositionibus solis immediate, ut patet, 
neque mediantibus tantum his quae totaliter ex illis pendent, 
omnes veritates sciuntur : sed ex illis ut primis, et aliis ut 
secundis ac proximis causis, conclusiones multae sciuntur. 

Et hoc clarius patet in ipsis passionibus quae demon- 
strantur. In scientia enim de numero, non oportet omnes 
passiones scibiles eadem scientia, contineri virtualiter in 
numero, primo, idest adaequate et sufficienter, loquendo de 
numero in seipso : quoniam sic nec passiones binarii nec 
trinarii scirentur ibidem , ut patet. Sed bene oportet nu- 
merum in se continere virtualiter omnes passiones huius- 
modi ut primam radicem earum. Ut distinctum autem et 
participatum in binario et trinario etc. , oportet omnium 
passionum subiectum esse primum, idest adaequatum. Ac 
per hoc , principia talis scientiae , quae habent numerum 
pro subiecto, continent virtualiter omnes veritates ut primae 
causae. Nec oportet quod sufficiant ad inferendas omnes 
conclusiones, nisi adiuncta propositionibus quarum subie- 
ctum sit binarius aut trinarius etc. , ut causis proximis : 
quemadmodum nec numerus in se causa est sufficiens ad 
passiones binarii, sed ut prima radix earum: et hoc in eo 
quod scibiles, idest inquantum sunt in tali specie scibilis ; 
quidquid sit in esse naturae. 

Et secundum hanc viam, manifestum est quod eandem 
scientiam secundum spcciem contingit esse de genere et 
multis speciebus, secundum singulorum propria. 



XI. Et si quaeratur : Quis ergo erit limes scibilium in una 
scientia ? lam patet responsio ex dictis : limitantur namque 
scientiae secundum species scibilium ut sic, et non secun- 
dum species rerum. Et ideo tot species et genera.rerum 
sub una possunt comprehendi scientia, quot comprehendi 
contingit sub una specie scibili. Et ideo illa ratio formalis 
rerum quae primo fundat illam speciem scibilem , idest 
cui prius convenit ille modus abstractionis vel definitionis 
vel cognitionis , qui constituit illam speciem scibilis , est 
ratio formalis subiecti in illa scientia; et est prima radix 
omnium pertinentium ad illam scientiam ut sic. 

Quod autem continentia virtualis talis ut declarata est *, 
sufficiat ad subiectum et principia scientiae, patet ex pro- 
cessibus scientiarum, tam in mathematicis quam in natu- 
ralibus. Utrobique namque multarum specierum passiones 
proprie traduntur , puta trianguli et quadranguli , quas 
impossibile est adaequate contineri in subiecto geometriae, 
ut patet. 

XII. Ad primam * ergo Scoti rationem, iam dictum est **. 

- Ad secundam vero, ex eodem fundamento dicitur, quod 
subiectum habitus continere virtualiter totum habitum , 
potest dupliciter intelligi: uno modo, accipiendo subiectum 
in seipso ; alio modo, ut inventum in aliis per se partici- 
pantibus quomodolibet ipsum. Et similiter continere vir- 
tualiter dupliciter : scilicet adaequate, et ut primam causam. 
Subiectum in seipso continet virtualiter , ut priraa causa, 
totum habitum, et non partem; sicut sol continet virtualiter 
totum hominera, et non partem, ut prima tamen sive supe- 
rior causa. Subiectum autem in se et in participantibus, con- 
tinet virtualiter et adaequate, ut tota causa, totum habitum. 

- Et sic patet ad dubium et simpliciter, et ad hominem *. 

XIII. Quoad secundum *, referuntur tres aliorum assi- 
gnationes. Priraa est Magistri Sententiarum: secunda Hugo- 
nis de Sancto Victore: tertia est Lincolniensis. Sed adverte 
modestiam Auctoris. Quoniam primo, excusando illos, dicit 
quod attenderunt ad materiam : quasi diceret quod non in- 
tendebant assignare subiectum formale. Secundo, omnia 
supradicta reducit ad subiectura formale a se assignatum, 
dicens omnia haec tractari in ordine ad Deum. 



Num. pracc. 



Cf. num.ix. 
' Num. X. 



Cf. num. vui. 
Cf. num. II. 



ARTICULUS OCTAVUS 

UTRUM HAEC DOCTRINA SIT ARGUMENTATIVA 

ir II", qu. I, art. 5, ad 2; I Sent., Prol., art. 5 ; I Cont. Gent., cap. ix; in Boet. de Trin., qu. 11, art. 3; 

Quodlib. IV, qu. :x, art. 3. 



' Lib. I de FiJc 
eap. xiii. 



Vers. ult. 




qiiaeritur. 



>D ocTAVUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
haec doctrina non sit argumentativa. 
'Dicit enim Ambrosius in libro I de Fide 
^Catholica " *: tolle argumenta, ubi fides 
Sed in hac doctrina praecipue fides 
quaeritur: unde dicitur loan. xx*: haec scripta 
sunt iit credatis. Ergo sacra doctrina non est ar- 
gumentativa. 

2. Praeterea, si sit argumentativa, aut argu- 

mentatur ex auctoritate, aut ex ratione. Si ex au- 

P ctoritate, non videtur hoc ^ congruere eius digni- 

tati : nam locus ab auctoritate est infirmissimus, 

•videiib.vi in secundum Boetium *. Si etiam ^" ex ratione, hoc 

Topica Cicero- . . _ . . , _ 

ms; ^x de Dif. non congruit eius fini: quia secundum Gregorium 

Topicis, lib. ITI. . , ., . .v ^ i . , • , ■ X , 

T in homiha *, fides non habet meritum, ubi * hu- 

i-"a°ng.''' "''" '" mana ratio praebet experimentum. Ergo sacra 

° doctrina non est argumentativa. 

• vers. 9. Sed contra est quod dicitur ad Titum i *, de 



episcopo : amplectentem ' eum qui secimdum doctri- 
nam est, fidelem sermonem, iit potens sit exhortari 
in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere. 

Respondeo dicendum quod, sicut aliae scientiae 
non argumentantur ad sua principia probanda, 
sed ex principiis argumentantur ad ostendendum 
alia in ipsis scientiis; ita haec doctrina non ar- 
gumentatur ad sua principia probanda, quae sunt 
articuli fidei; sed ex eis procedit ad aUquid aliud ^ 
ostendendum *; sicut Apostolus, I ad Cor. xv **, 
ex resurrectione Christi argumentatur ad resur- 
rectionem "^ communem probandam. 

Sed tamen considerandum est in scientiis phi- 
losophicis, quod inferiores scientiae nec probant 
sua principia, nec contra negantem principia dis- 
putant, sed hoc relinquunt superiori scientiae * : 
suprema vero inter eas, scilicet metaphysica, dis- 
putat contra negantem sua principia, si adversa- 



• D. 603. 
' *• Vcrs. 12 sqq. 



a) libro I de Fide Catholica, 
edd. a b. 

P) non videtur hoc. - hoc non videtur codices. 
f) etiam. - Ora. E ; autem ceteri et a b. 



libro de Sacramentis codices et 



3) ubi. - cui ACDEFG, vel cui margo B, cuius ed. a. 
e) amplectentem. - amplectente PDFafc. 
i^) aliquid aliud. - aliquid PBab. 
r,) i:esurrectionem, - rationem DpBC. 



D. II03. 



22 



QUAESTIO I, ARTICULUS VIII 



V 

In'corp. 



rius aliquid concedit: si autem nihil concedit, non 
potest cum eo disputare, potest tamen solvere 
rationes ipsius. Unde sacra scriptura ', cum non 
habeat superiorem, disputat cum negante sua 
principia: argumentando quidenl, si adversarius 
aliquid concedat eorum quae per divinam reve- 
lationem habentur; sicut per auctoritates sacrae 
doctrinae disputamus contra haereticos, et per 
unum articulum ' contra negantes alium. Si vero 
adversarius nihil credat " eorum quae divinitus 
revelantur , non remanet amplius via ad proban- 
dum articulos fidei per rationes \ sed ad solven- 
dum rationes, si quas inducit, contra fidem. Cum 
enim fides infallibili veritati innitatur, impossibile 
autem sit de vero ^" demonstrari contrarium, ma- 
nifestum est probationes quae contra fidem indu- 
cuntur, non esse demonstrationes , sed solubilia 
argumenta. 

Ad primum ergo dicendum quod, licet argumenta 
rationis humanae non habeant locum ad proban- 
dum quae fidei sunt, tamen ex articulis fidei haec 
doctrina ad alia argumentatur, ut dictum ' est *. 

Ad secundum dicendum quod argumentari ex 
auctoritate est maxime proprium huius doctrinae: 
eo quod principia huius doctrinae per revelatio- 
nem habentur, et sic oportet quod credatur au- 
ctoritati eorum quibus revelatio facta est. Nec 
hoc derogat dignitati huius doctrinae : nam licet 
locus ab auctoritate quae ^ fundatur super ratione 
humana, sit infirmissimus; locus tamen ab aucto- 
ritate quae " fundatur super revelatione divina, 
est efficacissimus. 



Utitur tamen sacra doctrina etiam " ratione hu- ^ 

mana: non quidem ad probandum fidem, quia 
per hoc toUeretur meritum fidei ; sed ad manife- 
standum aliqua alia quae traduntur in hac do- 
ctrina., Cum enim f gratia non tollat naturam, sed p 

perficiat, oportet quod naturalis ratio subserviat 
fidei; sicut et naturalis inclinatio voluntatis obse- 
quitur caritati. Unde et Apostolus dicit, II ad 
Cor. X *: in captivitatem redigentes omnem intel- ' vers. 5. 
lectum in obsequium Christi. Et inde est quod 
etiam " auctoritatibus philosophorum sacra do- " 

ctrina utitur, ubi per rationem naturalem veritatem 
cognoscere potuerunt; sicut Paulus, Actuum xvii *, ' vers. 28. 
inducit verbum Arati, dicens: sicut et quidam poe- 
tarum pestrorum dixerunt, genus Dei sumus. 

Sed tamen sacra doctrina ^ huiusmodi aucto- ^ 

ritatibus utitur quasi extraneis argumentis , et 
probabilibus. Auctoritatibus autem canonicae " " 

Scripturae utitur proprie, ex necessitate argumen- 
tando. Auctoritatibus autem aliorum doctorum 
ecclesiae, quasi arguendo f ex propriis, sed pro- ? 

babiliter. Innititur enim fides nostra revelationi 
Apostolis et Prophetis factae, qui canonicos li- 
bros scripserunt: non autem revelationi, si qua 
fuit aliis doctoribus facta. Unde dicit Augustinus, 
in epistola ad Hieronymum *: Solis eis ^ Scri- 
pturarum libris qui canonici appellantur , didici 
hunc honorem deferre, ut nullum auctorem eorum 
in scribendo errasse aliquid firmissime credam. 
Alios autem ita lego , ut, quantalibet sanctitate 
doctrinaque * praepolleant, non ideo verum putem, 
quod ipsi ita senserunt vel scripserimt. 



{ 

i 



* L.XXZII (al. xn 
cap. 1. 



6) scriptura. - doctrina codices. - Pro cum negante, contra ne- 
gantem G. - Pro argumentando, arguendo CE(ABD?). 

i) articulum. - articulum fidei B. 

x) credat. - concedat ADsC. 

X) rationes. - rationem codices et ab. - Post. seq. rationes B addit 
remanet via. 

(j.) de vero. - vero ACDEF, veri B, omnino G. 

v) dictum. - supra dictum ABCE. 

5) quae. - qui BD. - Pro ratione humana, rationem humanam BD, 
revelatione humana ApC. - Pro infirmissimus , infimissimus A, infir- 
mus B. 

0) quae. - qui B. - Pro revelatione divina, revelationem divi- 
nam BD. 

7:) etiam. - Om. B. - Idem pro tolleretur, tolleret ; et in fine senten- 



tiae legit aliqua doctrina traduntur, sed corrigitur: aliqua quae in 
sacra doctrina traduntur; pro aliqua alia, alia A, aliqua DF, illa C, 
om. E. 

p) enim. - igitur Pai. 

o) quod etiam. - etiam quod B, quod DGpA. - Pro philosophorum, 
phicorum B. - Pro potuerunt, potest B, potuerant C, poterunt DEpF. 

t) doctrina. - scriptura A. 

u) canonicae. - sacrae B. - Pro argumentando , arguendo AC(D 
FG?). 

tp) arguendo. - argumentando B(DEFG?). - Pro ex, non ex sA. 

x3 Solis eis. ~ Solis enim PsC et a b, Solum eis BDFG, Solus eis 
pC. - in ante scribendo om. ACDEFGa. 

i/) doctrinaque. - doctrinarum ABCDEGpF. ~ Pro quod, quia co- 
dices; et omittunt vel scripserunt. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



• Cf. ibi Com- 
mcnt. num. vi. 



IN titulo : argumentativa , idest probativa eorum quae 
docet: an non, sed forte simpliciter proponit, ut Scotus 
dixit contra articulum 2 *. 

II. In corpore tres conclusiones. Pritna est : Sacra do- 
ctrina non arguit ad principia , sed ad conclusiones ex 
principiis. Secunda est : Sacra doctrina disputat arguendo 
contra negantes principia eius, si aliquid eius concedunt. 
Jertia : Sacra doctrina disputat solvendo tantum , contra 
negantes principia et nihil eius omnino concedentes. - Et 
est semper sermo de principiis complexis cognitionis in 
hac scientia, idest articulis fidei : quidquid sit de principiis 
incomplexis, aut ipsius esse tantum. 

III. Priraa condusio probatur. Nulla scientia probat sua 
principia, sed ex eis conclusiones: ergo. - Et confirmatur 
secunda pars conclusionis, auctoritate Apostoli, I ad Cor. xv. 

Secunda vero et tertia, primo simul probantur. Scien- 
tia suprema inter physicas, disputat contra negantes prin- 
cipia ; et defendit solvendo saltem , si nihil concedunt. 
Ergo et haec doctrina habet utrumque. - Antecedens de- 
claratur ex differentia inter scientias inferiores et supre- 



mam. Consequentia vero probatur: quia ista est scientia 
suprema. 

Deinde manifestantur singillatim. Secunda quidera, cum 
contra haereticos ex uno articulo probamus alium , etc. 
Tertia vero, quia contra veritatem infallibilem nuUa potest 
deraonstrativa ratio esse : ergo oranes rationes contra ea 
quae sunt istius scientiae , sunt rationes solubiles. Tenet 
sequela: quia haec doctrina innititur infallibili veritati. 

IV. Circa tertiam conclusionera , adverte quod theolo- 
gum posse solvere rationes philosophorum contra ea quae 
sunt fidei, contingit dupliciter. Unomodo, cxcreditis: ut 
puta si dicenti quod omnis una res nuraero est una hypo- 
statice, respondet: «Nego, quia Deus est trinus. » Et sic 
theologalis solutio non solvit nisi credendo. - Alio modo, 
ex propositionibus scitis, simpliciter vel quoad hoc : ut puta 
si responderet : « Nego in re infinita » : non quia sciat eius 
contradictoriam, scilicet res injinita est plures hypostatice; 
sed quia scit negative nullura haberi efficax raediura ad 
illara probandara (et dicitur scire negative, quando nullo 
medio cogitur intellectus). Et sic theologus solvit ex scitis 



QUAESTIO I, ARTICULUS IX 



23 



quoad hoc. Quandoque autem ex sdtis simpliciter: ut si 
solvat rationem contra accidentia in Sacramento Altaris, quia 
accidentis esse non est inesse actualiter, sed aptitudinaliter. 

In proposito, litteram hanc intelligo de solutione theo- 
logali secundo modo. Et si instetur, quia huiusmodi solutio 
non est theologi ut theologus est, quia non ex principiis 
theologiae : negetur assumptum : quoniam theologia non 
solum gaudet propriis, sed etiam facit de extraneis pro- 
pria, dum ad defensionem suam aUarum scientiarum pro- 
positionibus utitur propter nos , ut in articulo 5 , ad 2 , 
tactum est. Et quamvis pura theologalia oporteat ex prin- 
cipiis manare theologalibus ; theologalia tamen ministeria- 
liter, non oportet, sed sat est eis servire. Sic autem theo- 
logales sunt huiusmodi solutiones. 

Unde minus bene videntur sentire, qui solvere theolo- 
giae tribuunt, non nisi ex aliqua propositione credita. Et 
decepti sunt quia non discreverunt inter solutionis etpro- 
bationis naturas. Probatio namque est ex evidentibus : so- 
lutio autem est etiam ex his quae non apparent esse falsa, 
dato quod non sciantur esse vera. Et propterea theologus 
potest semper solvere, nunquam coacto intellectu ab aliqua 
propositione contraria his quae sunt fidei, quamvis eorum 
falsitatem non videat. 
Cf. num. m. V. Circa probationem tertiae conclusionis *, scito quod 

aliud est scire omnes rationes contra fidem esse solubiles: 
et aliud est scire solvere eas. Primum probatur in littera : 
et probatio assumit unam propositionem creditam, scilicet, 
haec doctrina innititur veritati infallibili: et propterea con- 
clusio haec non nobis hic evidens est. Secundum vero in 
actu exercito consistit: et liber Contra Gentiles his plenus 
Num. praec. est. Et quoniam solutio, ut dictum est * et experimur, non 
requirit evidentiam, sed non-coactionem intellectus; et hoc 
in ipso exercitio solutionis convincitur, dum ratio cogens 
non adest: ideo scire solvere, seu solvere contraria huius 
doctrinae , non est credere , aut ex credere , nisi occasio- 
naliter; quoniam ex hoc quod credimus, applicamus intel- 
lectum ad inveniendum defectus rationum et propositionum 
contrariarura. Et hanc distinctionem bene nota : quia inad- 
vertentia eius forte quosdam in hac littera errare permisit. 

VI. In responsione ad secundum, nota quatuor enume- 
rata , scilicet : auctoritates sacrae Scripturae , auctoritates 
sanctorum Doctorum, rationes humanas, et auctoritates phi- 
losophorum, Et ex primis quidem doctrina haec procedere 
dicitur ut ex propriis et necessariis : ex secundis autem ut 
ex propriis, sed probabilibus : ex quartis vero ut probabi- 
libus, sed extraneis. Et sic tertiis nullus assignatur locus. 
Et propterea sciendum est quod ratio humana de qua hic 
est sermo , nihil aliud est quam argumentatio aliqua ex 
solo naturali lumine robur habens. Et est duplex: quae- 
dam necessario concludens, quae vocatur demonstratio ; et 
quaedam probabihter , quae magnam habet latitudinem. 
Utraque autem in aliqua certa scientia physica clauditur, 
et consequerrter extranea est a genere scibili theologico : 
ac per hoc, theologia procedit ex ratione humana ut sic , 



ut ex extraneis. Et quoniam nulla demonstratio physica 
potest afferri ad theologaha ut sic (quoniam theologalia, ut 
sic sunt, oportet resolvi in principia evidentia, non lumine 
naturali , sed divino) , ideo, absolute loquendo, ex ratione 
naturali procedit theologia ut ex extraneis et probabihbus; 
quemadmodum ex auctoritatibus philosophorum. Et pro- 
pterea sedes assignata auctoritatibus philosophorum, intel- 
ligenda est assignata etiam rationi naturali quam cogno- 
verunt : in cuius signum simul tractabat utrumque. Et sic 
omnia enumerata sunt locata. 

VII. Sed dubium hic occurrit non dissimulandum. Si 
ex rationibus naturalibus theologia procedit ut ex extraneis 
et probabihbus, cur tantus labor a doctoribus speculativis 
assumptus est? Quorsum libri Contra Gentiles, rationibus 
naturalibus pleni ? etc. Aut enim hi non tradunt theolo- 
giam : aut in extraneis nimis morati sunt. 

VIII. Ad hoc breviter dicitur, quod demonstrationes me- 
taphysicae et naturales quae afferuntur in sacra doctrina , 
simpliciter quidem sunt extraneae: sed ut ministrae theo- 
logiae, ad destruendas positiones oppositas conclusionibus 
aut principiis theologalibus, aut ad solvendas rationes contra 
theologalia factas , aut ad stabilienda ea de quibus theo- 
logia secundario est, ut Deum esse, et unum esse, et im- 
mortalem , etc. , non sunt extraneae ; sed ex eis procedit 
theologia ut ex propriis , et quandoque necessariis ; mini- 
sterialiter tamen , et non ratione sui , sed propter nostri 
intellectus infirmitatem, ut in articulo 5, ad 2, dictum est. Et 
propterea sancti Doctores, qui speculativo ingenio praediti 
fuerunt , intellectus humani defectui subvenire cupientes , 
rationes philosophicas plurimas conati sunt afferre ad ali- 
quod horum trium; ut sic viri docti, ea quae fidei sunt 
rationi non contraria comperientes, facilius his quae fidei 
sunt adhaerere possint , aut saltem ea non spernere aut 
deridere. 

Suadetur autem huiusmodi rationes, ut ministras, pro- 
prias effici huius scientiae propter nos, ex littera in tertia 
conclusione, et eius marrifestatione. Non enim aliter pos- 
sunt solvi obiectionea oppositae sufficienti solutione, nisi 
ex rationibus philosophicis : si namque ex creditis solvenda 
essent obiecta philosophorum, ridiculo philosophis theologi 
essent, etc. 

IX. Circa haec diligenter adverte , quod aliud est loqui 
de ratione humana, et aliud loqui de propositionibus notis 
ratione humana, In littera, ut declaravimus * , insinuatur 
quod ex ratione humana, absolute loquendo, haec doctrina 
procedit ut ex extraneis : quoniam propositiones notae na- 
turali, non divino lumine, ut sic, sunt extraneae. Sed tamen 
multae propositiones notae naturali lumine et demonstra- 
tione, secundum seipsas sumptae, sunt vere et proprie theo- 
logales, sub alio tamen lumine, ut in i articulo, in respon- 
sione ad 2, patet; ut patet de istis, Deus est, Deus est unus, 
Deus est bonus, etc. Unde, cum theologus arguit ex istis, 
arguit ex propriis ; quamvis non proprio tantum modo 
notis, pro quanto sunt non solum revelata, sed etiam scita. 



Num. VI. 



ARTICULUS NONUS 

UTRUM SACRA SCRIPTURA DEBEAT UTI METAPHORIS 

I Sent., Prol., art. 5; dist. xxxiv, qu. iii, art. i, 2; III Cont. Gent., cap. cxix; in Boet. de Trin., qu. 11, art. 4. 



Art. 5. 



»D NONUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
sacra Scriptura '■ non debeat uti meta- 
*phoris. Illud enim quod est proprium 
jinfimae doctrinae, non videtur compe- 
tere huic scientiae, quae inter alias tenet locum 
supremum, ut iam dictum est *. Procedere autem 
per similitudines varias et repraesentationes, est 




proprium poeticae, quae est infima inter omnes 
doctrinas. Ergo huiusmodi similitudinibus ^ uti, 
non est conveniens huic scientiae. 

2. Praeterea, haec doctrina videtur esse or- 
dinata ad veritatis manifestationem: unde et ma- 
nifestatoribus "> eius praemium promittitur, Eccli. 
XXIV *: qui elucidant tne, vitam aeternam habebunt. 



T 

Vers. 31. 



a) Scriptura. - doctrina codices. - Pro metaphoris, metaphoricis 
pGsD, et ita ed. a ubique; locutionibus metaphoricis B. 



p) similitudinibus. - similibus B. 

f) manifestatoribus. - manifestationibus BDpC. 



Vers. 10. 



Vert. 14. 
X 



24 

Sed per huiusmodi simiiitudines veritas occul- 
tatur *. Non ergo competit huic doctrinae divina 
tradere sub similitudine corporalium rerum. 

3. Praeterea, quantb aliquae creaturae sunt 
sublimiores, tanto magis ad divinam similitudinem 
accedunt. Si igitur aliquae ' ex creaturis transume- 
rentur ad Deum, tunc oporteret talem transum- 
ptionem maxime fieri ex sublimioribus creaturis, 
et non ex infimis. Quod tamen in Scripturis fre- 
quenter ^ invenitur. 

Sed gontra est quod dicitur Osee xii * : Ego 
visionem multiplicavi eis, et in manibiis prophe- 
tarum assimilatus sum. Tradere autem aliquid sub 
similitudine, est metaphoricum. Ergo ad sacram 
doctrinam pertinet uti metaphoris ". 

Respondeo dicendum quod conveniens est sa- 
crae Scripturae divina et spiritualia sub similitu- 
dine corporalium " tradere. Deus enim omnibus 
providet secundum quod competit eorum natu- 
rae. Est autem naturale homini ut per sensibilia 
ad intelligibilia veniat : quia omnis nostra cogni- 
tio a sensu initium habet. Unde convenienter in 
sacra Scriptura ' traduntur nobis spiritualia sub 
metaphoris corporalium. Et hoc est quod dicit 
Dionysius, i cap. Caelestis Hierarchiae : Impossi- 
bile est nobis aliter lucere divinum radium, nisi 
varietate " sacrorum velaminum circumvelatum. 

Convenit etiam sacrae Scripturae, quae com- 
muniter omnibus proponitur (secundum illud ad 
Rom. I * : sapientibus et insipientibus debitor sum), 
ut spiritualia sub similitudinibus ^ corporalium pro- 
ponantur ; ut saltem vel sic rudes eam capiant , 
qui ad intelligibilia secundum se capienda non 
sunt idonei. 

Ad primum ergo dicendum quod poeta ■" utitur 
metaphoris propter repraesentationem : repraesen- 



QUAESTIO I, ARTICULUS IX 



tatio enim naturaliter homini delectabilis est. Sed 
sacra doctrina utitur metaphoris propter necessi- 
tatem et utilitatem, ut dictum est *. 

Ad secundum dicendum quod radius divinae re- 
velationis non destruitur propter figuras sensi- 
biles quibus circumvelatur, ut dicit Dionysius *, 
sed remanet in sua veritate ; ut mentes quibus fit 
revelatio, non permittat ' in similitudinibus perma- 
nere, sed elevet eas ad cognitionem intelligibilium; 
et per eos quibus revelatio facta est, alii etiam 
circa haec ^ instruantur. Unde ea quae in uno loco 
Scripturae traduntur sub metaphoris, in aliis locis 
expressius exponuntur. Et ipsa etiam occultatio 
figurarum utilis est , ad exercitium studiosorum, 
et contra irrisiones infidehum, de quibus dicitur, 
Matth. vii * : nolite sanctum dare canibus. 

Ad tertium dicendu.m quod, sicut docet Diony- 
sius, cap. II Cael. Hier., magis est conveniens 
quod divina in Scripturis tradantur sub figuris 
vilium corporum , quam corporum nobilium ". 
Et hoc propter tria. Primo, quia per hoc magis 
liberatur humanus animus ab errore. Manifestum 
enim apparet quod haec secundum proprietatem 
non dicuntur de divinis: quod posset esse du- 
bium , si .sub figuris nobiiium " corporum de- 
scriberentur divina; maxime apud illos qui nihii 
aliud a corporibus nobilius excogitare noverunt. 
- Secundo, quia hic modus convenientior est co- 
gnitioni quam de Deo habemus in hac vita. Ma- 
gis enim manifestatur nobis de ipso quid non 
est, quam quid est: et ideo similitudines illarum 
rerum p quae magis elongantur a Deo, veriorem 
nobis faciunt aestimationem quod sit supra illud 
quod de Deo dicimus vel cogitamus. - Tertio, 
quia per huiusmodi, divina magis ' occultantur 
indignis. 



5) occultatur. - obfuscatur A, 

e) aliquae. - aliqua ABDEFGa. - Pro transumerentur, transumere- 
tur BpFa. - tunc om. codices et a b. - Pro oporterct, oportet BCDEpA. 

^) frequenter. - Om. pA. 

7)) metaphoris. - metaphoricis A. 

9) simHitudine corporalium. - corporalium metaphoris codices. 

i) Scriptura. - doctrina codices. 

x) varietate. - veritate A. 

X) sub similitudinibus. - sub similitudine ACE. - sic omittit B. - 
Pro eam, ea sA. 

(i) poeta. - poetica codices. - Pro repraesentatio enim, et reprae- 



sentatio B, repraesentatio autem C, qui omittit naturaliter. - Pro de- 
lectabilis, delectabilius F. 

v) permittat. - permittantur codiccs. - Item pro permanere, re- 
manere. 

5) haec. - hoc codices. - Pro instruantur, instruuntur CDEFG. 

0) nobilium, - nobiliorum ACDEFGa. 

T.) nobilium. - nobiliorum codices et ed. a. - Particulam a ante cor- 
poribus om. codiccs. — Pro noverunt, possunt vel noverunt B. 

p) illarum rerum. - eorum ABC, illorum DEsF, illarum pF. - 
Post aestimationem codices addunt de Deo. - Pro de Deo, de eo GsFa. 

o) magis. - Om. B. 



In corp. 



' cit. 



Loco in corp. 



Vers. 6. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



i; 



rN titulo , uti metaphoris est uti locutionibus quae non 
Iverificantur de his de quibus dicuntur, secundum pro- 
priam significationem, sed secundum aliquam simiiitudinem 
ad proprie significata : ut cum dicitur quod Deus noster 

'Ad Hebr. xii,2g. igrtis consumens est *, utimur metaphora; quia Deus non 
est vere ignis, sed se habet ad modum ignis consumentis. 
Et sic de aliis. Et occasionem sumit quaestio haec ex II 

* Cap.iii, n.j6. Poster.*, ubi prohibentur metaphorae in scientiis. 

II. In corpore una conclusio, responsiva quaesito affir- 
mative: Sacra doctrina congrue utitur metaphoris corpo- 
ralium ad divina et spiritualia. 

Probatur dupliciter. Primo. Deus omnibus providet prout 
congruit eorum naturae. Ergo convenienter homini in sacra 
doctrina spiritualia sub corporalibus similitudinibus tradun- 
tur. - Antecedens patet. Consequentia vero probatur: quia 
naturale est homini ad intelligibilia per sensibilia duci. 
Probatur: quia omnis nostra cognitio oritur a sensu. Et 
confirmatur haec ratio auctoritate Dionysii, etc. 



Secundo. Sacra doctrina proponitur omnibus homini- 
bus communiter. Ergo congrue spiritualia sub similitu- 
dinibus corporalium traduntur. - Antecedens probatur ad 
Rom. I. Consequentia autem probatur: quia plures non 
sunt idonei ad intelligibilia secundum se, qui vel sic ea 
capere possunt. 

III. In responsione ad primum, dubium occurrit, quo- 
modo verificetur quod haec doctrina utatur metaphoris 
propter necessitatem et utilitatem, ut dictum est. NuIIa 
siquidem necessitas est, aut in corpore ostensa est. Secunda 
namque ratio utilitatem tantum infert, ut patet: prima 
vero convenientiam , ut ipsa littera testatur , et convinci 
potest ex co quod connaturalitas nostra ad sensibilia non 
infert necessitatem ad talia sensibilia, scilicet metaphoras. - 
Et augetur dubium: quia nihil est metaphorice in Scriptura 
traditum, quod non possit propric doceri. Nulla ergo est 
necessitas utendi metaphoris in hac doctrina, quamvis con- 
venienter et utiliter eis utatur. 



QUAESTIO I, ARTICULUS X 



25 



IV. Ad hoc dicendum mihi videtur, quod uti metapho- 
ris in hac doctrina est quodammodo necessarium, et quo- 
dammodo non: et hoc respectu non horum aut illorum , 
puta minus idoneorum, sed respectu hominis viatoris. Est 
siquidem necessarium propter melius consequendum fi- 
nem , sciUcet cognitionem Dei. Et haec necessitas osten- 
ditur per primam rationem Utterae. Ex hoc namque quod 
connaturale est homini intelligibilia per sensibilia tantum 
nosse, oportet, si spiritualia facile et suo modo cognoscere 
debet, ut per metaphoras cognoscat : quoniam metaphorae 
supplent vices spiritualium specierum, quae de spiritualibus 
haberi deberent secundum se. - Non est autem necessarium 



simphciter: quia etsi non absque phantasmatibus , tamen 
absque metaphoris posset homo etiam in hoc statu capere 
quae dicuntur, licet non ita facile. 

Et per hoc patet solutio ad obiecta *. Prima namque 
ratio ostendit non solum convenientiam , sed, ostendendo 
convenientiam, ex hoc ipso ostendit necessitatem, non sim- 
pliciter, sed propter melius. - Et si contra hoc instetur au- 
ctoritate Dionysii in littera allata, impossibile est : dici 
potest quod impossibile distinguitur sicut et necessarium : 
quoniam impossibile et necessarium non aequipoUent; et 
perinde est ac si diceretur, necesse est non aliter lucere 
nobis, etc. 



'Cf. num.praec. 



Cap. m. 

r 



ARTICULUS DECIMUS 

UTRUM SACRA SCRIPTURA SUB UNA LITTERA HABEAT PLURES SENSUS 

I Sent., Prol., art. 5 ; IV, dist. xxi, qu. t, art. 2, qu". i, ad 3 ; de Pot., qu. iv, art. i ; Quodl. III, qu. xiv, art. i ; VII, qu. vi, per tot. ; 

ad Gal., cap. iv, lect. vii. 




»D DECiMUM sic PROCEDITUR. Vidctur quod 
sacra Scriptura " sub una littera non ha- 
*beat plures sensus, qui sunt historicus 
Ijvel litteralis, allegoricus, tropologicus 
sive moralis, et anagogicus. Multiplicitas enim 
sensuum in una scriptura parit confusionem et 
deceptionem, et tollit arguendi ^ firmitatem : unde 
ex multiplicibus propositionibus non procedit ar- 
gumentatio, sed secundum hoc aliquae fallaciae 
assignantur. Sacra autem Scriptura debet esse 
efficax ad ostendendam veritatem absque omni 
fallacia. Ergo non debent in ea sub una httera 
plures sensus tradi. 

2. Praeterea, Augustinus dicit in hbro de Utili- 
tate credendi *, quod Scriptura quae Testamentum 
Vetus '^ vocatur , quadrifariam traditur: scihcet, 
secundum historiam , secundum aetiologiam , se- 

sectindum allegoriam. Quae 
quatuor praedictis videntur 



cundum analogiam, 
quidem quatuor a 
esse ahena omnino 



Non igitur conveniens vi- 
detur quod eadem littera sacrae Scripturae secun- 
dum quatuor sensus praedictos exponatur. 

3. Praeterea, praeter praedictos sensus, inve- 
' nitur sensus ' parabolicus, qui inter iUos sensus 

quatuor non continetur. 

Sed contra est quod dicit Gregorius, XX Mo- 

cap. I. ralium *: Sacra Scriptura omnes scientias ipso lo- 

cutionis suae more transcendit: quia uno eodemque 

sermone, dum narrat gestum, prodit mysterium. 

Respondeo dicendum quod auctor sacrae Scri- 
pturac est Deus, in cuius potestate est ut non 
solum voces ad significandum accommodet (quod 
etiam homo facere potest), sed etiam res ipsas. 
Et ideo, cum in omnibus scientiis voces signifi- 
cent, hoc habet proprium ista scientia, quod ipsae 
res significatae per voces, etiam significant ali- 
quid. lUa ergo prima significatio , qua voces si- 
gnificant res, pertinet ad primum sensum, qui 
est sensus historicus vel litteralis. Illa vero signi- 



a) Scriptura. - doctrina B. 

p) arguendi. — argumentandi BG(ADF?), arguendo E. 

f) Testamentum Vetus. - Vetus Testamentum codices. - scilicet 
omittunt codices et ed. a. 

3) praedictis ... omnino. -primo dictis omnino aliena videntur codd. 

£) sensus. - Om. ABCDE. - Pro illos, alios B; sensus omitt. codices. 

X) iterum. - rerum AC. - Pro super, supra codd. et ab; pro litte- 
ralem, Htteram A. 

SuMMAE Theol. D. Thomae T. I. 



Vers. ig. 



' Cap. V. - Cf. 
Cael. Hier. c. i. 



ficatio qua res significatae per voces, iterum ^ 
res alias significant, dicitur sensus spiritualis ; qui 
super iitteralem fundatur, et eum supponit. 

Hic autem sensus spirituaiis trifariam dividitur. 
Sicut enim dicit Apostolus, ad Hebr. vii " *, lex 
vetus figura est novae legis: et ipsa nova lex, 
ut dicit Dionysius in Ecclesiastica Hierarchia *, 
est figura futurae gloriae : in nova etiam lege, ea 
quae in capite sunt gesta, sunt signa eorum quae 
nos agere debemus. Secundum ergo quod ea 
quae sunt veteris legis, significant ea quae sunt 
novae legis , est sensus allegoricus : secundum 
vero quod ea quae in Christo sunt facta, vel in 
his quae Christum " significant, sunt signa eorurn ^ 

quae nos agere debemus, est sensus moralis: 
prout vero significant ea quae sunt in aeterna 
gloria, est sensus anagogicus. 

Quia vero sensus litteralis est, quem auctor 
intendit: auctor autem sacrae Scripturae Deus est, 
qui omnia simul suo intellectu comprehendit: non 
est inconveniens, ut dicit Augustinus XII Confes- 
sionum *, si etiam secundum litteralem sensum in "Cap. xxxi. 
una littera Scripturae ' plures sint sensus. <■ 

Ad primum ergo dicendum quod multiplicitas 
horum sensuum non facit aequivocationem , aut 
aliam ' speciem multiplicitatis: quia, sicut iam di- * 

ctum est *, sensus isti non multiphcantur propter ■ in corp. 
hoc quod una vox multa significet; sed quia 
ipsae res significatae per voces, aliarum rerum 
possunt esse signa. Et ita etiam nulla confusio 
sequitur in sacra Scriptura : cum omnes sensus 
fundentur super unum, sciiicet litteralem; ex quo 
solo potest trahi argumentum, non autem ^ ex his ^- 

quae secundum allegoriam dicuntur, ut dicit Au- 
gustinus in epistola contra Vincentium Donati- 
stam *. Non tamen ex hoc aliquid deperit sacrae 'J^at^^f^.Valm. 
Scripturae: quia nihil sub spirituali sensu conti- xLvm) , c. vm. 
netur fidei necessarium, quod Scriptura per litte- 
ralem sensum alicubi manifeste non tradat. 



»i) ad Hebr. VII. - Om. codices ; cf. ad Gal. iv, 24, et Comment. 
s. Thomae ibidem. - Pro Ecclesiastica, Caelesti F. 

6) Christum. - per Christum ACD. - Pro significant , significan- 
tur sA. 

i) Scripturae. — sacrae Scripturae codices et ed. a. 

x) aliam. - aliquam B. - Idem post sicut addit in principio solu- 
tionis principalis, margo D in principio huius. 

X) autem. — Om. codices. 



26 



QUAESTIO I, ARTICULUS X 



[t Ad secundum dicendum quod illa tria ■", historia, 

aetiologia, analogia, ad unum litteralem sensum 
pertinent. Nam historia est, ut ipse Augustinus 

• Loco citato in exponit * , cum simpliciter aliquid proponitur : 

aetiologia vero, cum causa dicti assignatur, sicut 
cum Dominus assignavit causam quare Moyses 
permisit licentiam repudiandi uxores, scilicet pro- 

* vers. 8. pter duHtiam cordis ipsorum, Matt. xix * : analo- 

gia vero est, cum veritas unius Scripturae osten- 
ditur veritati alterius non repugnare. Sola autem 
allegoria, inter illa quatuor, pro tribus spiritualibus 
sensibus ponitur. Sicut et Hugo de Sancto Victore 
" sub sensu allegorico etiam anagogicum ' compre- 



etProl. lib.I<<e 
Sacramentis, c. 

IV. 



hendit, ponens in tertio suarum Sententiarum * 'et^^scfiplor^bus 
solum tres sensus, scilicet historicum, allegoricum cff^'bid.\' 
et tropologicum. 

Ad TERTiuM DiCENDUM quod sensus parabolicus 
sub litterali continetur: nam per voces significa- 
tur aliquid proprie, et aliquid figurative *; nec est ^ 

litteralis sensus ipsa figura, sed id quod est figu- 
ralum. Non enim cum Scriptura nominat Dei 
brachium , est litteralis sensus quod in Deo sit 
membrum huiusmodi " corporale : sed id quod " 

per hoc membrum significatur, scilicet virtus ope- 
rativa. In quo patet quod sensui litterali sacrae 
Scripturae nunquam potest subesse falsum. 



(j.) illa tria. - tria illa scilicet codices. 
v) anagogicum, - analogicum P. 
?) figurative. - figurate ACEF. 



o) membrum huiusmodi, 
quod AC. 



tale membrum B. - Pro quod per, per 



Oommentaria Cardinalis Caietani 



cf. num. III. "-piTULus clarus. - In corpore duae condusiones *. Prima 

1 respondet quaesito affirmative: Sacra doctrina sub una 

littera habet plures sensus, scilicet litteralem et spiritualem : 

et hunc triplicem, scilicet allegoricum, moralem et ana- 

gogicum. 

Probatur ex differentia inter hanc scientiam et alias, ex 
differentia inter auctores derivata. Auctor huius doctrinae est 
Deus , ceterarum homo : ergo in potestate huius auctoris 
est accommodatio et vocum et rerum ad significandum, et 
non in potestate auctoris aliarum. Ergo in ceteris scientiis 
voces tantum significant: in hac vero et voces et res. Ergo 
in hac est duplex sensus, scilicet Utteralis et spiritualis. - 
Omnes consequentiae patent. Et ultima dedaratur: quia 
iuxta significationem vocum , attenditur sensus litteralis : 
iuxta significationem autem rerum, attenditur sensus my- 
sticus. 

Quoad secundam vero partem, declaratur distinguendo 
triplicem figurationem, ut clare patet in Uttera. 

II. Circa hanc partem nota, cum accommodare res ad 
significandum nihil aliud sit quam facere res esse non solum 
res, sed signa aliarum rerum, dupliciter intelligi potest res 
fieri signa : uno modo, in ipsa generatione rerum, ut sci- 
licet simul fiant ad hoc ut sint res, et signa aliarum re- 
rum; alio modo, adventitie, ut res iam factae accipiantur 
ut signa. - Si accommodatio rerum ad hoc ut sint signa, 
sumatur hoc secundo modo, non est proprium Dei, nec 
excedit hominis facultatem, accommodare res ad significan- 
dura : nec est proprium huius scientiae quod res significent. 
Quoniam res gestae narratae in aliis historiis, possunt ab 
homine interpretari ut signa aliarum; non solum per mo- 
dum imitationis, ut gesta fortia antiquorum imitanda sint 
a successoribus; sed per modum significationis, ut scilicet 
gesta illa ut signa habeantur gerendorum. - Si autem su- 
matur accommodatio rerum ad significandum, primo modo, 
dupliciter potest intelligi : scilicet universaliter, et particula- 
riter. Si particulariter, sic non excedit hominis potestatem: 
nara quilibet potest facere aliquos actus, vel aliquod arti- 
ficiale, et faciendo illa, intendere per illa significare aliam 
rem, ut patet. Sed quod omnia quae narrantur gesta in tot 
historiis ut res ad doctrinam aliquam spectantes, ut sic, 
sint ex sui constitutione signa aliarum rerum, hoc excedit 
humanam facultatem: hoc Dei est proprium: in hoc haec 
doctrina ceteras scientias excellit. 



Est igitur sensus litterae, quod accommodare res uni- 
versaliter spectantes ad doctrinam , ad hoc ut signa sint 
cum fiunt, est proprium huius doctrinae : quia hoc a solo 
Auctore huius doctrinae fieri potest. Non enim ex adinven- 
tione nostra, petra de qua fluxit ludaeis aqua in deserto, 
facta est signum Christi: sed ad hoc ex illa petra fluxit 
aqua, ut in veritate esset fons aquae, et esset signum Christi, 
qui fons est aquae spiritalis, dicente apostolo * : bibebant • i Cor. x, 4. 
autent de spirituali consequente eos petra, petra autem 
erat Christus. Et sic de aliis. 

III. Secunda * condusio est. Non inconvenit in una littera • Cf. num. i. 
Scripturae, secundum sensum litteralem, esse plures sensus. 

Probatur dupliciter. Primo, ratione. Auctor Scripturae 
sanctae est Deus, omnia simul suo intellectu comprehen- 
dens: ergo non inconvenit, etc. Probatur consequentia : 
quia sensus litteralis est quem Auctor Scripturae intendit. - 
Secundo, auctoritate Augustini, XII Confessionum. 

IV. Circa hanc condusionem occurrit dubium. Quia si 
sensus litteralis potest multiplicari, nulla erit certitudo quis 
sensus sit intentus ad litteram, quolibet praeferente suam 
expositionem interpretationi alterius : cum enim de inten- 
tione Dei non aliter constet, oportebit omnes litterae ex- 
positiones ut litterales acceptare, aut nullam. 

V. Ad hoc breviter dicitur, quod littera habens niultas 
expositiones , dupliciter se potest habere ad illas. Primo, 
compatiens illas tam absolute, quam in ordine ad reliqua 
quae sunt fidei. Et tunc multitudo expositionum litteraliura 
ad exercitationem nostram confert, dignitatique Auctoris 
attestatur, ut Augustinus ibidem vult. Secundo, ut corapa- 
tiens illas in se, non tamen collata cum aliis litteris sacrae 
Scripturae. Et tunc ex tali collatione excludi possunt omnes 
illae interpretationes repugnantes : non repugnantes vero 
admitti. Sicut enim in responsione ad primum in littera 
dicitur, nihil necessarium ad salutem continetur in sacra 
Scriptura, quod non per litteralem sensum alicubi manifeste 
tradatur: quamvis in aliqua littera obscure habeatur, propter 
multitudinem expositionum. - Et si deficeret collatio litte- 
rae obscurae ad manifestam, nunquam tamen deest col- 
latio ad sanctae Ecclesiae auctoritatem ; a qua non solum 
certificari possuraus de litterali sensu Scripturae, sed certi 
facti sumus de Scriptura ipsa: Evangelio (\r\c\\i\\. Augustinus 

in epistola contra Fundamentum *) non crederem, nisi me 'ContraEp.Ma- 

: .. r. t • j . ' nichaei quam vo- 

auctorttas hcclesiae admoneret. cant tund. c. y. 



•M^jjs)-*' 



QUAESTIO II, ARTICULUS I 



27 



QUAESTIO SECUNDA 

DE DEO, AN DEUS SIT 



IN TRES ARTICULOS DIVISA 



Q 



uiA igitur principalis intentio huius " sacrae 

doctrinae est Dei cognitionem tradere, et 

norTsblum secundum quod in se est, sed etiam ^ 

secundum quod est principium rerum et finis ea- 

rum, et specialiter rationalis creaturae, ut ex dictis 

Qu. I, art. VII. est manifcstum * ; ad huius doctrinae expositio- 

nem intendentes, primo tractabimus de Deo; se- 

part. 11. cundo, de motu rationalis creaturae in Deum * ; 

T tertio, de Christo, qui, secundum quod homo '', 

part. ui. via est nobis tendendi in Deum *. 

Consideratio autem de Deo tripartita erit. Pri- 

mo namque considerabimus ea quae ad essen- 

° tiam divinam pertinent *; secundo, ea quae per- 



Qu. XLIV. 



tinent ad distinctionem Personarum *; tertio, ea ' Q"- 
quae pertinent ad processum creaturarum ab 
ipso *. 

Circa essentiam vero divinam, primo conside- 
randum est an Deus sit; secundo, quomodo sit, 
vel potius quomodo non sit *; tertio consideran- " Q"'"- 
dum erit de his quae ad operationem ' ipsius ' 

pertinent, scilicet de scientia et de voluntate et 
potentia *. " Q"- ""■ 

Circa primum quaeruntur tria. 

Primo: utrum Deum esse sit per se notum. 

Secundo: utrum sit demonstrabile. 

Tertio: an Deus sit. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM DEUM ESSE SIT PER SE NOTUM 



I Sent., dist. m, qu. i, art. 2; I Cont. Gent., cap. x, xi; III, cap. xxxviii; De Verit., qu. x, art. 12; De Pot., qu. vii, art. 2, ad 11, 

in Psalm. viii; in Boet. de Trin., qu. i, art. 3, ad 6. 



■ De Fide Orth., 
cap. I, iii. 



* Cap. III, n.4. 
S. Th. lect. VII. 




>D PRIMUM sic PROCEDITUR. Vidctur quod 
Deum esse sit per se notum. Illa enim 
*nobis ^ dicuntur per se nota, quorum 
^cognitio nobis naturaliter inest, sicut pa- 
tet de primis principiis. Sed, sicut dicit Damasce- 
nus in principio libri sui *, omnibus cognitio exi- 
stendi Deum naturaliter est inserta. Ergo Deum 
esse est per se notum. 

2. Praeterea, illa dicuntur esse per se ""' nota, 
quae statim, cognitis terminis, cognoscuntur: quod 
Philosophus attribuit primis demonstrationis * prin- 
cipiis, in I Poster. *: scito enim quid est totum 
et quid pars ', statim scitur quod omne totum 
maius est sua parte. Sed intellecto quid signi- 
ficet hoc nomen Deus , statim habetur " quod 
Deus est. Significatur enim hoc nomine id quo ' 
maius significari non potest: maius autem est 
quod est in re et intellectu, quam quod est in in- 
tellectu tantum : unde cum, intellecto hoc nomine 
Deus, statim sit in intellectu, sequitur etiam quod 
sit in re. Ergo Deum esse est per se notum. 

3. Praeterea, veritatem esse est per se no- 
tum : quia qui negat veritatem esse, concedit ve- 
ritatem esse <" : si enim veritas non est, verum est 
veritatem non esse. Si autem est aliquid verum, 
oportet quod veritas sit. Deus autem est ipsa 



Vers. 6. 



• S. Th. lect. Ti. 
-Did. lib.III, c. 
III, n. 7. 

Cap. X, n. 7. • 



veritas, loann. xiv*: Ego sum via, veritas et vita. 
Ergo Deum esse est per se notum. 

Sed contra, nullus potest cogitare ' oppositum 
eius quod est per se notum , ut patet per Phi- 
losophum, in IV Metaphys. * et I Poster. **, circa ^ 
prima demonstrationis principia. Cogitari autem 
potest oppositum eius quod est Deum esse, se- s. tK. lect. iu. 
cundum illud Psaimi lii **: Dixit insipiens in corde • vers. i 
suo, non est Deus. Ergo Deum esse non est per 
se notum. 

Respondeo dicendum quod contingit aliquid esse 
per se notum dupliciter: uno modo, secundum 
se et non quoad nos; alio modo, secundum se 
et quoad nos. Ex hoc enim aliqua propositio est 
per se nota, quod praedicatum includitur in ra- 
tione subiecti, ut homo est animal : nam animal 
est de ratione hominis. Si igitur notum sit omni- 
bus de " praedicato et de subiecto quid sit, pro- ' 

positio illa erit omnibus per se nota: sicut patet 
in primis demonstrationum principiis , quorum 
termini sunt quaedam communia quae nullus 
ignorat, ut ens et non ens, totum et pars, et si- 
milia. Si autem apud aliquos notum non sit de 
praedicato et subiecto quid sit, propositio quidem 
quantum in se est, erit per se nota: non tamen 
apud illos qui praedicatum et subiectum propo- 



o) huius. - Om. A. 

P) etiam. - Om. codices. - earum om. B. 

Y) homo. - est homo ACE. 

5) pertinent. - Ante ad ponunt codices. 

e) operationem. - perfectionem sC. - Pro et de voluntate, et ve- 
ritate B, et voluntate ceteri. 

X,) nobis. - Ante per se ponunt AC, post B, om. sF. 
7)) per se. - Om. DEGpCF. 

6) demonstrationis. - demonstrationum codices. > 



1) pars. - est pars ABCDE. 
x) habetur. - scitur D. 

X) quo. — quod PEab. - Pro significari, cogitari B, excogitari sF. 
(jl) veritatem esse. - veritatem non esse PCsApE. 
v) cogitare. — dicere A, esse pC. 

E) circa. - ut circa B, qui dicit quod nullus potest cogitare contra F. 
0) Psalmi Lii. - Lii om. codices et ab.; et ita semper numerum 
post Psalm. 

T.) de. - et de codices. 



28 QUAESTIO II, ARTICULUS I 

sitionis f ignorant. Et ideo contingit, ut dicit Boe- 



•Aiias ^nom«e i^as m libro de Hebdomadibus *, quod quaedam 

quod est sit bo- . , .''■*■ -^ 

n«m (Opusc III, sunt communes animi conceptiones ' et per se 

ed.Teubneri87i|. . ^ . ^- ,. . 

-s.Th.prooem. notae, apud sapientes tantum, ut incorporalia in 

• D. 727, 822. loco non esse *. 

Dico ergo quod haec propositio, Deus est, quan- 

tum in' se est, per se nota est : quia praedicatum 

■^ est idem cum ^ subiecto ; Deus enim est suum 

• Qu. III, art. 4. esse, ut infra patebit *, Sed quia nos non scimus 

• D. 45», 459- de Deo quid est, non est nobis per se nota *: sed 

indiget demonstrari per ea quae sunt magis nota 
" qiioad nos, et minus nota quoad naturam ", sci- 

licet per effectus. 

Ad primum ergo dicendum quod cognoscere 
? Deum esse in aliquo communi, sub ? quadam con- 

fusione, est nobis naturaliter insertum, inquantum 

• D- 933- scilicet Deus est hominis beatitudo *: homo enim 

X naturaliter desiderat beatitudinem, et quod ^- na- 

turaliter desideratur ab homine , naturaliter co- 
gnoscitur ab eodem. Sed hoc non est simpliciter 
cognoscere Deum esse; sicut cognoscere venien- 



tem, non est cognoscere Petrum, quamvis * sit 
Petrus veniens: multi enim perfectum hominis 
bonum, quod est beatitudo, existimant " divitias ; 
quidam vero voluptates ; quidam autem aliquid 
aliud. 

Ad secundum dicendum quod forte ille qui audit 
hoc nomen Deus, non intelligit significari aliquid 
quo maius cogitari "" non possit , cum quidam 
crediderint Deum esse corpus. Dato etiam'''^ quod 
quilibet intelligat hoc nomine Deus significari hoc 
quod dicitur, scilicet illud quo maius cogitari non 
potest; non tamen propter hoc sequitur quod 
intelligat id quod significatur per nomen, esse ''' 
in rerum natura; sed in apprehensione intellectus 
tantum. Nec potest argui quod sit *° in re, nisi 
daretur quod sit in re aliquid quo maius cogitari 
non potest: quod non est datum a ponentibus 
Deum non esse. 

Ad tertium dicendum quod veritatem esse in 
communi, est per se notum: sed primam verita- 
tem esse, hoc" non est per se notum quoad nos*. 



aa 



n 



D. 933. 



p) propositionis. - Om. C. 

!j) communes animi conceptiones. — communes omittunt DFpA. - 
Pro notae, nota BDEFGsA. 

t) cum. — Om. codices et a b. 

u) quoad naturam. - secundum naturam ACDEFsA. - scilicet per 
effectus omittit C. 

9) sub. - et sub sC. 

/) quod. - quia D. 

^) quamvis. - quanquam BD. 



uj) existimant. - aestimant codices et a b. ~ vero om. ABCDEF. - 
autem om. codlces. 

aa) cogitari. - excogitari C. - Pro crediderint, crediderunt ABD 
EFGpC. 

P3) etiam. - autem codices et ed. a. - hoc quod dicitur scilicet 
om. B. - Pro quo, quod E. 

YY) esse. - Om. E. - Post intellectus D addit nostri. 

33) sit. - sit aliquid B. - Pro cogitari, excogitari A. 

£e) hoc. - Om. G. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



* Cap. III, n. 4. 
Cf.S.Th.,:cct.v, 
n. 7; VII, n. 8. 



Cf. num. V. 



IN titulo huius primi articuli , ly per se, non per aliura 
mediura terminura: ly notum, notitia evidenti. Propo- 
sitio enim per se nota dicitur, quae ex solis propriis termi- 
nis est nota evidentia certa et infallibili, ut patet I Poster *. 
Est ergo sensus tituli : Utrura haec propositio, Deus est, sit 
per se nota. 

II, In corpore duo fiunt: primo distinguitur propositio 
per se nota; secundo respondetur quaesito *. Quoad pri- 
mum, distinctio est: propositionis per se notae, alia secun- 
dum se tantum; alia secundura se et quoad nos: et haec, 
aut quoad nos omnes, aut quoad sapientes tantum. Et 
sic fiunt tria merabra in littera. 

Declaratur distinctio, cum suis raembris, ex una radice 
propositionis per se notae in corarauni. Propositio per se 
nota est, cuius praedicatura clauditur in ratione subiecti. 
Ergo propositio per se nota secundum se et quoad nos 
est, cuius praedicatura est in ratione subiecti, et nobis est 
nota ratio subiecti et praedicati, ut quodlibet est aut non 
est, etc. Secundura se autem tantum, cuius praedicatum 
est in ratione subiecti, sed rationes terrainorum nos latent. 
Ergo secundura se et quoad sapientes, cuius praedicatum 
est in ratione subiecti, et rationes terminorum clarent apud 
sapientes, ut incorporalia non esse in loco. Et confirraatur 
hoc membrum auctoritate Boetii. 

III. Circa hanc partera, adverte quod propositio per se 
nota ideo dicitur per se, idest non per aliura mediura ter- 
minum, nota, quia excludit ly per se quemcuraque alium 
medium terminura, et consequenter quaracuraque praemis- 
sam, ad notificandum eam. Et cura propositio aliqua possit 
notificari a priori et a posteriori, oportet quod ly per se 
distinguatur : an exdudat medium terrainum a priori tan- 
tum ; an a priori et a posteriori simul. Si enim omnis pro- 
positio per se nota , est habens praedicatum in ratione 
subiecti, oportet ut semper ly per se excludat raedium a 
priori : sed quoniara contingit quod inter ea inter quae 
nullum est secundum se mediura , ut sunt cognita nobis 



sit medium, ideo non semper excludit mediura a poste- 
riori. Et propterea in littera distincta est propositio per se 
nota, ex differentia inter terrainos notos et ignotos, idest ex 
differentia inter extrema propositionura ut sunt nobis nota. 
Illae enim quarum extrema, non secundum se tantum, sed 
ut nota nobis, sunt imraediata, sunt omnibus per se notae. 
Illae vero quarum extrema, licet secundum se, non tamen 
ut nota nobis, sunt immediata, sunt secundum se tantum 
per se notae, non nobis. Et similiter, quarum extreraa ut 
nota sapientibus, sunt iramediata, sunt eis per se notae. 

IV. Circa hanc partem, sunt raulta dubia et arguraenta 
Scoti , Aureoli et Gregorii': sed quoniam haec ad librura 
Posteriorum spcctant , ubi in capite iii diffuse hanc ma- 
teriam tractavi, idcirco, absque eorum repetitione, videndae 
sunt ibi solutiones argumentorum , cum toto processu. - 
Id tantum hic notato, quod in littera non definitur propo- 
sitio per se nota, dicendo quod est cuius praedicatum po- 
nitur in ratione subiecti : sed ponitur causalis, scilicet quod 
ex hoc quod praedicatum ponitur in ratione subiecti, fit 
propositio per se nota; quae est convertens respectu illius. 
Et hoc ideo dico, quia bene verum esf apud s. Thomara, 
quod omnis propositio cuius praedicatum cadit in ratione 
subiecti, est per se nota, sed non e converso : quoniam cum 
unum generalissimura negatur de alio, et cum prima passio 
praedicatur de primo subiecto, fiunt propositiones imme- 
diatae secundum se, et consequenter secundum se per se 
notae. Si taraen alicubi * sic definita reperitur, glossetur ly 
esse in ratione subiecti « formaliter, vel virtualitcr proxirae.» 
Non taraen extendatur talis locutio, quia minus propria est. 

V. Quoad secundum *, conclusio responsiva est : Haec 
propositio, Deus est , est per se nota secundum se, non 
nobis. - Probatur prima pars, quia pracdicatum est idem 
subiecto*: secunda autera, quia nos nesciraus quid subiecti. 
- Et ex hoc sequitur corollarium: Ergo ista eget manife- 
stari per medium quoad nos, idest a posteriori effectu. Patet 
sequela: quia nobis non est evidens, et a priori caret medio. 



* Vidc, V. g., inf. 
qu. XVII, art. 3, 
ad 3. 



Cf. num. 



Cf. nof. T. 



QUAESTIO II, ARTICULUS I 



29 



VI. In responsione ad secundum, adverte quod contra 
secundam responsionem ibi datam satis moleste quidam 
instant, quasi roborando argumentum, sic. Excedens omne 
cogitabile non est, per tuam responsionem: ergo non est 
excellens omne cogitabile , quod est oppositum quid no- 
minis ipsius Dei. Probatur consequentia: quia non excedit 
cogitabile existens ; et si ipsum esset, cogitaretur maius quam 
cogitatum non esset. 

VII. Sed haec obiectio non est alia ab obiectione facta 
in littera : et ideo eadem responsione solvitur, distinguendo 
consequens, quod excedere omne cogitabile contingit du- 
pliciter: uno modo, quod excellat in rerum natura; alio 
modo, secundum esse cogitatum. Et intendo, non quod esse 
in rerum natura aut obiective, sit ratio excessus : sed utimur 
eis in proposito , ut conditione rerura cogitatarum. Verbi 
gratia , conditiones perfecti oratoris cogitatae possunt exce- 
dere omnem oratorem dupliciter : uno modo , quod ille 
excessus sit in rerum natura; alio modo, quod sit in esse 
obiectivo. Primo modo, oporteret ponere oratorem perfe- 
ctum existere: secundo modo non, sed sufficit ipsum habere 
esse obiectivum. Rationem autem excedendi attendi dicimus 
penes nobilitatem conditionum cogitatarum in se. 

In proposito ergo dicitur , quod ex illo antecedente , 
excedens omne cogitabile non est, optime sequitur, ergo 
uon est excedens in rerum natura omne cogitabile: imo 
non est sic excedens formicam, aut quodcumque minimum 
existens. Sed non valet, ergo non est excedens in se, se- 
cundum esse obiectivum, omne cogitabile: imo sic excedit 
omne cogitabile. - Et cum dicitur maius cogitabile esset , 
si esset in rerum natura, negatur hoc. Ista enim replica 
procedit aut ex ignorantia propriae vocis , dum credunt 
isti quod responsio data, acceptans quid nominis assigna- 
tum Dei, intendat quod, cum significatur hoc, scilicet maius 
omni cogitabili , significatur aliquid plenum omni perfe- 
ctione, abstrahendo ab existentia (et ideo instant: « signifi- 
cetur plenum omni perfectione, inclusa existentia in rerum 
natura; et sic significabitur maius »): aut ex ignorantia inter 
actum signatum et exercitum. Convenimus namque in quid 
nominis , et non dissentimus. Nihil excipimus in ratione 
excedendi, seu in actu signato : quamvis ab existere in actu 
exercito, abstrahere opus sit. Unde conceditur quod signifi- 
catur et cogitatur maius omni cogitabili, cum omni perfe- 
ctione , etiam existentiae in rerum natura : in actu tamen 
signato. Sed a significari et cogitari ad esse non valet ar- 
gumentum. Et ideo in littera dicitur quod haec ratio nihil 
concludit : quia ab adversariis non conceditur maius omni 
cogitabili esse in natura rerum; licet concedatur quod maius 
omni cogitabih significatur, et cogitatur esse in rerum na- 
tura. Non ergo significatur maius, significatum ut existens : 
sed etsi existeret, non esset maius, sed esset quod non est 
nisi in cogitatione. 

Exemplum simile in speciali habetur, si fingaraus latere 
nos nobilissimum animalium esse, et vellemus probare il- 
lud esse ex terminis, scilicet: nobilissimum animalium est, 
quia si non est , ergo non est nobilissimum animalium. 
Hic enim manifestius liquet quod ratio excessus est no- 
bilitas rei significatae in se, conditiones vero excedentis 
sunt esse obiectivura et esse in rerum natura: et quaUter 
argumentum non valeat, ut patet exercenti. 

VIII. Logice autera his molestiis unico verbo silentium 
impones , dicens quod maius omni cogitabili importare 
existentiam in rerum natura , contingit dupliciter , scilicet 
in actu exercito, vel signato: et quod secundo modo con- 
ceditur in proposito, primo raodo non. Et quod si primo 
modo acceptaretur, sine dubio illa esset per se nota, maius 
omni cogitabili, est, sicut ista, quod est, est. - Ratio autem 
quare non clauditur existere in actu exercito, sed ut con- 



ceptum tantum, est quia nominibus res significantur ut 
conceptae, verbis autem ut exercitae. Unde ista enuntiatio, 
existentia non est, non implicat contradictoria: ista autem, 
quod existit, non est, implicat contradictoria. 

IX. In responsione ad tertiura, advertendum quod, dum 
littera respondendo concedit veritatem esse in communi 
esse per se notura, consequentiam factara arguendo acce- 
ptare videtur , illam scilicet , nulla veritas est , ergo ve- 
rum est nullam veritatem esse. Scotus tamen, in Primo, 
dist. II, qu. 11, in responsione ad 3, reprehendit hanc conse- 
quentiam, dicens eam peccare fallacia consequentis, a plu- 
ribus causis veritatis ad unam illarum. Tum quia, licet 
valeat, nulla veritas est, ergo non est verum aliquam ve- 
ritatem esse ; non taraen valet, ergo est verum nullam 
veritatem esse, illa enim est negativa, ista affirmativa. Tum 
quia veritas aut suraitur fundamentaliter , aut formaliter : 
si nulla veritas est , neutro modo verura est illam esse : 
non fundamentaliter, quia nuUa res fundans remanet; non 
formaliter , quia nullus intellectus restare poneretur. Ergo 
affirraativa non sequitur, sed negativa, ut dictum est. 

X. Ad hoc breviter dicitur quod, cum secundum bonam 
logicara, a propositione vera de inesse ad suara modalem 
de vero, sit optima consequentia, et e converso, quia ve- 
rura non est raodus addens supra suara praeiacentera : 
rairor quomodo arguens huic consequentiae se opposuit. 
Valet namque, Socrates currit, ergo Socratem currere 

est verum: pt similiter, Socrates non currit, ergo Socra- . ^ --^ 

tem non currere est verum: et patet in omnibus. Et sic 

in proposito, nulla veritas est: ergo nuUam veritatem esse 

est verum. - Et confirmatur : quia ista, scilicet nulla veritas 

est, est quaedam enuntiatio : ergo significans verum vel fal- 

sum, ex I Periherm. * Sed apud eos significat verum : ergo ' Cap. iv, n. 4. 

significat nullam veritatem esse, esse verum. 

XI. Ad primam ergo obiectionem *, dicitur quod nulla ' Cf. num. u. 
fallacia est: quia utraque illarura sequitur determinate ex 

illa. Et prius sequitur ista affirmativa de raodo, ergo verum 

est nullam veritatem esse, quara illa negativa, ergo non 

est verum aliquam veritatem esse. Quoniam prima sequitur 

iramediate, secunda autem mediante illa: quoniara priraa 

pertinet ad consistentiam ipsius propositionis in seipsa , 

secunda autem ad destructionera suae contradictoriae, sci- 

licet aliqua veritas est. Et rursus, licet destructio contradi- 

ctoriae ipsam statim sequeretur, dicendo nulla veritas est, 

ergo nonaliqua veritasest: destructio tamen contradictoriae 

cum modo de vero, non sequitur nisi in virtute regulae 

dictae *, scilicet quod propositio vera de inesse aequivalet • Num. praec. 

modali de vero: ideo enim sequitur, nulla veritas est, ergo 

non est verum aliquam veritatem esse, quia aequivalet ne- 

gationi illius contradictoriae , scilicet non aliqua veritas est. 

Et sic Scotus, negando consequentiam, concessit illam ne- 

sciens, dum concessit aliara super radice illius fundatam. 

Ad secundam vero obiectionem, dicitur quod veritas 
sumitur ad minus fundaraentaliter: et cum dicitur quod nul- 
lura fundaraentum reraaneret, negatur. Dico enim quod ad 
remansionem veritatura negativarum fundamentaliter, non 
requiritur remansio rerum. Unde veritas istius, nihil est 
nihil, omni omnino re et intellectu secluso, remanet funda- 
raentaliter: quia si intellectus esset, posset ei suara com- 
positionera adaequare obiectaliter, componendo hanc, nihil 
est nihil: et haec remansio sufficit. Unde nec etiam modo 
ista propositio, nihil est nihil, habet fundamentum ex parte 
rei significatae, nisi modo dicto. Quod enim dicitur quod 
veritas fundamentaliter est entitas , verura est de veritate 
positiva, non autem negativa: fundamentum enira negativae 
veritatis est non esse, et non est esse, ut patet. 

Hunc articulum diffuse habes in Qu. de Veritate, qu. x, 
art. 12. 



3o 



QUAESTIO II, ARTICULUS II 



Vers. I. 



• De Fide Orth., 
lib. I, cap. IV. 



Ver. 20 



ARTICULUS SECUNDUS 

UTRUM DEUM ESSE SIT DEMONSTRABILE 

Infra qu. in, art. 5; III Sent., dist. xxiv, qu. i, art. 2, qu' 2; I Cont. Gent., cap. xii; De Pot., qu. vii, art. 3; 

in Boet. de Trin., qu. i, art. 2. 




»D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
Deum esse non sit demonstrabile. Deum 
'enim esse est articulus fidei. Sed ea 
^quae sunt fidei, non sunt demonstra- 
bilia: quia demonstratio facit scire, fides autem 
de non apparentibus est, ut patet per Apostolum, 
ad Hebr. xi *. Ergo Deum esse non est demon- 
strabile. 

2. Praeterea, medium demonstrationis est quod 
quid est. Sed de Deo non possumus scire quid 
est, sed solum quid non est, ut dicit Damascenus *. 
Ergo non possumus demonstrare Deum esse. 

3. Praeterea, si demonstraretur*Deum esse, hoc 
non esset nisi ex effectibus eius. Sed effectus eius 
non sunt proportionati ei: cum ipse sit infinitus, 
et effectus finiti; finiti autem ad infinitum non 
est proportio. Cum ergo causa non possit demon- 
strari per effectum sibi non proportionatum, vi- 
detur quod Deum esse non possit demonstrari. 

Sed contra est quod Apostolus dicit, ad Rom. 
I * : invisibilia Dei per ea quae facta sunt, intel- 
lecta, conspiciuntur. Sed hoc non esset, nisi per 
ea quae facta sunt, posset demonstrari Deum 
esse: primum enim quod oportet inteiligi de ali- 
quo, est an sit. 

Respondeo dicendum quod duplex est demon- 
stratio. Una quae est per causam, et dicitur pro- 
pter quid: et haec est per priora ^ simpliciter. Alia 
est per effectum, et dicitur demonstratio quia: et 
haec est per ea quae sunt priora quoad nos: 
cum enim eflfectus aliquis nobis est manifestior 
quam sua causa, per eflfectum procedimus ad 
cognitionem causae ''. Ex quolibet autem effectu 
potest demonstrari propriam causam eius * esse 



a) demonstraretur. - demonstretur BF. - Mox pro non esset, non 
est codices. 

P) per priora. - propria B. - Pro Alia, Alia quae sC. 
•() causae. - suae causae A ; qui pergit Et quolibet effectu. 
3) eius. - Om. codices. - Pro dependeant, dependeat BCF. 



£) secundum. - per ABCDEF. 
K) Dei. - Om. ABEpC, Deo sC. 

r,) potest manifeste nobis.-manifeste nobis potest hETG^C, mani- 
feste potest nobis B, manifesto nobis potest DsC. 

0) eum. - ipsum codices. - secundum suam essentiam om. G. 



D. 1193. 



(si tamen eius eflfectus sint magis noti quoad nos): 
quia, cum efFectus dependeant a causa, posito 
effectu necesse est causam praeexistere. Unde 
Deum esse, secundum quod non est per 'se no- 
tum quoad nos, demonstrabile est per effectus 
nobis notos. 

Ad primum ergo dicendum quod Deum esse, et 
alia huiusmodi quae per rationem naturalem nota 
possunt esse de Deo,. ut dicitur Rom. I *, non sunt * v«r«. 19 sq. 
arficuli fidei, sed praeambula ad articulos: sic 
enim fides praesupponit cognitionem naturalem, 
sicut gratia naturam, et ut perfectio perfectibile, 
Nihil tamen prohibet illud quod secundum ' se " ^ 
demonstrabile est et scibile, ab aliquo accipi ut 
credibile, qui demonstrationem non capit *. 

Ad secundum dicendum quod cum demonstratur 
causa per effectum, necesse est uti eflfectu loco 
definitionis causae, ad probandum causam esse : 
et hoc maxime contingit in Deo. Quia ad proban- 
dum aliquid esse, necesse est accipere pro medio 
quid significet nomen, non autem quod quid est: 
quia quaestio quid est, sequitur ad quaestionem 
an est. * Nomina autem Dei ^ imponuntur ab 
eflfectibus, ut postea ostendetur *: unde, demon- 
strando Deum esse per eflfectum, accipere possu- 
mus pro medio quid significet hoc nomen Deus *. 

Ad tertium dicendum quod per eflfectus non 
proportionatos causae, non potest perfecta co- 
gnitio de causa haberi: sed tamen ex quocum- 
que eflfectu potest manifeste nobis " demonstrari 
causam esse, ut dictum est *. Et sic ex eflfectibus 
Dei potest demonstrari Deum esse : licet per eos 
non perfecte possimus eum ' cognoscere secun- 8 

dum suam essentiam. 



D. 562. 
Qu. xiii, art. 



D. 511, 566. 



1 
In corp. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



Art. seq. 



TiTULus clarus. - In corpore duo. Primo, distinguit de- 
monstrationem in quia et propter quid, etc. Secundo, 
respondet quaesito affirmative unica conclusione: Deum 
esse est demonstrabile a posteriori, seu per effectum. 

Probatur. Effectus dependet a propria causa: ergo, posito 
effeclu , necesse est causam praeexistere : ergo ex quolibet 
effectu, dummodo sit nobis notior, potest demonstrari pro- 
priam causam eius esse. Ergo Deum esse est demonstra- 
bile per effectus notiores nobis. - Omnia clara sunt, suppo- 
nendo quod Deus habet aliquos nobis notiores effectus: 
quod inferius * patebit. 

II. In responsione ad primum, adverte quod nota de 
Deo naturali lumine, dupliciter sumuntur: uno modo, se- 
cundum se; alio modo, ut nobis nota. Et similiter articuli 
fidei sumuntur secundum se, et ut crediti. Si sumantur 
utraque secundum se , sic non est verum quod illa sint 
praeambula ad propositiones quae sunt articuli fidei : sed 



quaedam praecedunt, ut Deum esse, Deum esse unum, bo- 
num, et similia absoluta; quaedam sequuntur, ut Deum esse 
primam causam rerum, et cetera huiusmodi. Nec propter 
hoc sequitur quod sint propositiones in theologia priores 
primis principiis : quamvis sequatur quod sunt aliquae prio- 
res illis principiis quae sunt articuli fidei. Quoniam praece- 
dentes, secundum se, sunt inter principia : iam enim dictum 
est in 2 articulo *, quod articuli fidei secundum se, sunt per 
se principia theologiae ; ut crediti autem, per accidens. - Si 
vero sumantur utraque ut nota nobis, sic omnia huiusmodi 
naturaliter nota, sunt praeambula, propter rationem in littera 
positam : et hoc tantum littera intendit. Quare esto cautus. 
III. In responsione ad secundum, adverte quod haec do- 
ctrina de probatione quaestionis an est , vera est quoad 
nos: secundum talem namque ordinem, quaestio quid est, 
sequitur an est. Secundum se autem e converso, ut in 
II Poster. * docetur. 



* Qu. I, art. 2, 
comment. n. m. 



• Vid.cap.i, n.3; 
ct cap. vin, n. j> 



QUAESTIO II, ARTICULUS III 



3i 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM DEUS SIT 

1 Sent., dist. in, div. prim. part. textus; I Cont. Gent., cap. xiii, rv, xvi, xliv; II, cap. rv; III, cap. lxiv; De Ver., qu. v, art. 2; 
De Pot., qu. III, art. 5 ; Compend. Theol., cap. iii ; VII Physic., lect. 11 ; VIII, lect. ix sqq. ; XII Metaph., lect. v sqq. 




►D TERTiUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 

Deus non sit. Quia si unum contrario- 

*rum fuerit infinitum, totaliter destruetur " 

jaliud. Sed hoc intelligitur in hoc no- 

P mine Deus, scilicet'^ quod sit quoddam bonum 

infinitum. Si ergo Deus esset, nullum malum in- 
veniretur. Invenitur autem malum in mundo. 
Ergo Deus non est. 

2. Praeterea, quod potest compleri per pau- 
ciora principia, non fit per plura. Sed videtur 
quod omnia quae apparent in mundo, possunt 
compleri per alia principia, supposito quod Deus 
non sit: quia ea quae sunt naturalia, reducuntur 
in principium quod est natura; ea vero quae 
sunt a proposito, reducuntur in principium quod 
est ratio humana vel voluntas. Nulla igitur ne- 
cessitas est ponere Deum esse. 
vers. H. Sed contra est quod dicitur Exodi iii *, ex per- 

sona Dei: Ego sum qui sum. 

Respondeo dicendum quod Deum esse quinque 

r viis probari potest. Prima autem "* et manifestior 

via est, quae sumitur ex parte motus. Certum est 
enim , et sensu constat , aliqua moveri fn hoc 
mundo. Omne autem quod movetur, ab alio mo- 
vetur. Nihil enim movetur, nisi secundum quod 
est in potentia ad illud ad quod movetur : movet 
autem aliquid secundum quod est actu. Movere 
enim nihil aliud est quam educere aliquid de po- 
tentia in actum : de potentia autem non potest 
aliquid reduci in actum, nisi per aliquod ens in 

3 actu *: sicut calidum in actu, ut ignis, facit lignum, 

« quod est calidum in potentia, esse actu calidum ', 

et per hoc movet et alterat ipsum. Non autem 

'^ est possibile ut idem ^ sit simul in actu et potentia 

secundum idem, sed solum secundum diversa: 
quod enim est calidum in actu, non potest simul 
esse calidum in potentia, sed est simul frigidum 

1 in potentia. Impossibile est ergo quod, secundum " 

idem et eodem modo, aliquid sit movens "et mo- 
tum, vel quod moveat seipsum. Omne ergo quod 
movetur, oportet ab alio moveri. Si ergo id a quo 
movetur, moveatur, oportet et ipsum ab alio mo- 

^ veri*; et illud ab alio. Hic autem non est proce- 

dere in infinitum: quia sic non esset aliquod 
primum movens ; et per consequens nec aliquod 
aliud movens, quia moventia secunda non mo- 
vent nisi per hoc quod sunt mota a primo mo- 



vente, sicut baculus non movet nisi per hoc quod 
est motus a manu. Ergo necesse est devenire ad 
aliquod primum movens, quod a nuUo ' move- 
tur: et hoc omnes intelligunt Deum. 

Secunda via est ex ratione causae efficientis. 
Invenimus enim in istis sensibilibus esse ordi- 
nem causarum efficientium: nec tamen invenitur, 
nec est possibile, quod aliquid sit causa efficiens 
sui ipsius; quia sic esset prius seipso, quod est 
impossibile. Non autem est possibile quod in 
causis efficientibus procedatur in infinitum. Quia 
in omnibus causis efficientibus ordinatis, primum 
est causa medii, et medium est causa ultimi, sive 
media sint plura sive unum tantum : remota 
autem causa, removetur effectus : ergo , si " non 
fuerit primum in causis efficientibus , non erit 
ulfimum nec medium. Sed si procedatur in infi- 
nitum in causis efficienfibus, non erit prima causa 
efficiens: et sic non erit nec effectus ultimus, 
nec causae efficientes mediae : quod patet esse 
falsum. Ergo est necesse ^ ponere aliquam cau- 
sam efficientem primam : quam omnes Deum 
nominant. 

Tertia via est sumpta ex possibili et necessa- 
rio: quae talis est. Invenimus enim in rebus quae- 
dam quae sunt possibilia esse et non esse : cum 
quaedam inveniantur generari et corrumpi, et 
per consequens possibilia •" esse et non esse. Im- 
possibile est autem omnia quae sunt talia, sem- 
per ' esse: quia quod possibile est non esse, quan- 
doque non est. Si igitur omnia sunt possibilia 
non esse, aliquando nihil fuit in rebus. Sed si 
hoc est verum, etiam nunc nihil esset : quia quod 
non est , non incipit esse nisi per aliquid * quod 
est; si igitur nihil fuit ens, impossibile fuit quod 
aliquid inciperet esse, et sic modo nihil esset: quod 
palet esse falsum. Non ergo omnia entia sunt 
possibilia: sed oportet aliquid esse necessarium 
in rebus. Omne autem necessarium vel habet 
causam suae necessitatis aliunde, vel non habet. 
Non est autem possibile quod procedatur in in- 
finitum in necessariis quae habent causam suae 
necessitatis °, sicut nec in causis efficientibus, ut 
probatum est. Ergo necesse est ponere aliquid 
quod sit " per se necessarium, non habens causam 
necessitatis aliunde, sed quod est causa necessi- 
tatis aliis : quod omnes dicunt Deum f. 



o) destruetur. - destruet G, destrueret ceteri. 

p) scilicet. — Om. codices. 

Y) autem. - Om. codices. 

8) aliquod ens in actu. - aliquid ens actu ABCDEpF. 

e) esse actu calidum. - esse calidum in actu ABCDE, et omisso 
in F, esse calidum esse G. 

?) ut idem. - Om. pF, quod idem ABCDEsF. - Pro potentia, in 
potentia ABCDEG. 

7)) secundum. - Om. CEFpAD. - Pro modo, motu BCDEFGsA et 
ab. - Mox codices transponunt : Oportet ergo omne quod movetur. - 
Pro ab alio, ab aliquo alio B. 



0) Si ergo ... moveri. - Om. B. - Pro Hic, Hoc codices et a fr. - 
non ante est procedere om. ed. b. 

i) a nullo. - in nullo AEpC, nullo modo D, modo nullo pF. 

x) ergo, si. — si igitur BD. 

X) est necesse. - necesse est codices. - primam om. B. 

(jl) possibilia.- Om. codices et ed.a.-^ost non esse D addit quandoque. 

v) semper — Ora. CEFGpAD et ed. a. 

5) aliquid. - aliquid aliud B. 

0) necessitatis. - necessiiatis aliunde G. 

;:) sit. - est codices et a b. 

p) quod ... Deum. - et hoc est Deus BsD, om. ceteri et a b. 



32 



QUAESTIO II, ARTICULUS III 



Quarta via sumitur ex gradibus qui in rebus 

inveniuntur. Invenitur enim in rebus aliquid magis 

et minus bonum, et verum, et nobile: et sic de 

" aliis huiusmodi. Sed tnagis et minus dicuntur ' de 

diversis secundum quod appropinquant diversi- 

mode ad aliquid quod maxime est: sicut magis 

calidum est, quod magis appropinquat maxime 

calido. Est igitur aliquid quod est verissimum , 

et optimum, et nobilissimum, et per consequens 

maxime ens: nam quae sunt maxime vera, sunt 

* Sj Thj^iect. n. maxime entia, ut dicitur II Metaphys. * Quod 

cap. i, n. 5. ' autem dicimr maximc ^" tale in aliquo genere, est 

. causa omnium quae sunt illius generis : sicut 

ignis, qui est maxime calidus, est causa omnium 

calidorum, ut in eodem libro dicitur *. Ergo est 

aliquid quod omnibus entibus " est causa esse , 

et bonitatis, et cuiuslibet perfectionis : et hoc di- 

cimus Deum. 

Quinta via sumitur ex gubernatione rerum. 
Videmus enim quod aliqua quae cognitione ca- 
rent, scilicet corpora naturalia, operantur propter 
finem: quod apparet ex hoc quod semper aut 
frequentius eodem modo operantur, ut f conse- 
quantur id quod est optimum ; unde patet quod 



Ibidem. 



non a casu, sed ex intentione perveniunt ad finem. 
Ea autem quae non habent cognitionem, non ten- 
dunt in finem nisi directa ab aliquo cognoscente 
et intelligente , sicut sagitta a sagittante ^. Ergo 
est aliquid intelligens, a quo omnes res naturales 
ordinantur ad finem: et hoc dicimus Deum. 

Ad primum ergo dicendum quod, sicut dicit Au- 
gustinus in Enchiridio *: Deus, ciim sit summe 
bonus , nullo modo sineret aliquid mali esse in 
operibus suis, tiisi esset adeo omnipotens et bonus, 
ut bene faceret etiam de malo. Hoc ergo ad in- 
finitam Dei bonitatem * pertinet, ut esse permittat 
mala, et ex eis eliciat bona. 

Ad secundum dicendum quod, cum natura pro- 
pter determinatum finem operetur ex directione 
alicuius superioris agentis, necesse est ea quae 
a natura fiunt, etiam in Deum reducere, sicut in 
primam causam. Similiter etiam quae ex propo- 
sito fiunt, oportet reducere in aliquam ahiorem 
causam, quae non sit ratio et voluntas humana: 
quia haec mutabilia sunt et defectibilia ; oportet 
autem omnia mobilia et deficere possibilia " re- 
duci in aliquod primum principium immobile et 
per se necessarium, sicut ostensum est *. 



Cap. M. 



In corp. 



(j) dicuntur. - dicitur codices. 

t) maxime. - maximum B. - tale om. codices et ed. a. 

u) omnibus entibus. - Om. codices , sed post perfectionis addunt 
iij omnibus rebus. 

o) ut. - et ACEFGpD et ed. a. - Pro consequantur , consequun- 
tur FGa, consequentur ACpD. 



/) sicut sagitta a sagittante. - sicut sagitta a sagittatore BDGsAF 
et editio a, sicut sagitta a sagittore CEpA. - Statim pro Ergo est 
aliquid intelligens, Ergo est aliquis intellectus BD, Ergo est aliquis 
intelligens ceteri codices. 

4') bonitatem. - beatitudinem AC. 

u) deficere possibilia. - defectibilia B. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



cap. X, n.j. 



Art. 7. 



• Vid. cap.i,n.4; TN titulo , dubium statim occurrit ex I Poster *. NuUa 
Iscientia probat subicctum suum: et, ut dicit Averroes in 
II Physic, comment. xxvi, nec a priori nec a posteriori: 
sed supponit illud esse aut per se notum ad sensum vel 
intellectum, vel accipit aliunde. Sed in hac scientia subie- 
ctum est Deus, ut in prima quaestione dictum est *. Ergo 
non debet hic probari Deum esse. Contra artem ergo hic 
articulus movetur. 

Ad hoc dicitur, quod nuUa scientia per se loquendo 
probat subiectum suum esse : per accidens autem non in- 
convenit scientiam aliquam probare suum subiectum esse. 
Sic autem cst in proposito: quoniam occurrit hic duplex 
accidens , propter quod scientia haec probat Deum esse. 
Primum est imperfecta illius participatio in nobis. Si enim 
lumen divinum plene participaremus, constaret statim Deum 
esse. Secundum est conditio medii, scilicet quod est quasi 
extraneum. Licet enim nulla scientia ex simpliciter propriis 
probet subiectum suum , ex extraneis tamen appropriatis 
probare potest, si notiora nobis sunt extranea illa quam 
esse illius subiecti. Sic autem contingit in proposito: quo- 
niam theologia, non ex propriis simpliciter, sed ex propriis 
ministerialiter, scilicet notis naturali lumine, quae absolute 
sunt extranea, ut diximus *, probat Deum esse; ut patet in 
decursu quaestionis. 

II. In corpore est una conclusio , responsiva quaesito 
affirmative, scilicet : Deus est. - Et proponitur quinque viis 
probanda: quas non est opus formare, cum et hic, et in 
I Contra Gentiles, et in Qu. de Potentia, et in Qu. de Ve- 
ritate, et in I Sententiarum habeantur *. 

III. Circa has rationes in communi, advertendum est 
diligenter quod possunt afferri ad duo. Primo, ad conclu- 
dendum illud ens incorporeum , immateriale , aeternum , 
summum, immutabile, primum, perfectissimum, etc, quod 
et quale Deum tenemus esse. Et sic istae rationes habent 
plurimum disputationis : eo quod prima via, ut in I Contra 
Gent., cap. xiii, dicitur, non ducit ad motorcm magis im- 
mobilem quam sit anima intellectiva ; secunda autem, ut 



* Qu. I, art. 8, 
comment. n. vi. 



* Locis in capite 
articuiiindicatis. 



dicit Averroes *, non ducit nisi ad corpus caeleste et eius 'iCaei.etMwi 
motorem; reliquarum quoque nulla magis sursum ducere xnlieiapiiy^! 
videtur. Et ad hoc intentum non afteruntur hoc in loco con>tnent. xm 
hae rationes, ut nunc nunc patebit. - Alio modo afferri 
possunt ad concludendum quaedam praedicata inveniri in 
rerum natura, quae secundum veritatem sunt propria Dei : 
non curando quomodo vel quaUter sint, etc. Et ad hoc 
intentum hic atferuntur: et sunt nihil fere difficultatis ha- 
bentes secundum philosophiam. 

Et ut melius intelligatur quod dicimus, singillatim ex- 
planando dicitur , quod primae viae , ex parte motus, sat 
est quod inferatur, ergo datur primum movens immobile, 
non curando utrum iUud sit anima caeli aut mundi: hoc 
enim quaeretur in sequenti quaestione. Secundae quoque 
viae , ex parte efficientis , sat est quod ducat ad primum 
efficiens, non curando an illud sit corpus vel incorporeum : 
hoc enirn quaeretur in sequenti quaestione. Tertiae vero 
viae, ex parte necessarii, sat est quod ducat ad primum ne- 
cessarium non ex alio, non curando an sit unum vel plura: 
hoc enim quaeretur in quaestione xi. Quartae quoque viae, 
ex gradibus rerum, sat est ducere ad maxime ens, verum, 
bonum, nobile, a quo sunt omnium participationes. Et si- 
militer quintae viae , ex gubernatione , sat est ducere ad 
primum gubernantem per intellectum, quicumque sit ille. 
Omnia enim haec praedicata, scilicet movens immobile, 
primum efficiens, necessarium non ex alio, maxime ens, et 
primum gubernans intelligendo, sunt secundum veritatem 
propria Deo : et ideo, concludendo haec inveniri in rerum 
natura, concluditur directe, quasi per accidens, quod Deus 
est, idest, Deus, non ut Deus, sed ut habens talem con- 
ditionem, est; et consequenter ipsum substratum, scilicet 
Deus ut Deus, est. 

Ex his autem patet quod nec rationes Averrois * contra 
Avicennam, nec Aureoli * contra has rationes, sunt contra 
intentum.huius articuH , nisi obiectio contra ultimam , et 
contra propositiones assumptas. 

IV. Unde sciendum est secundo, quod in prima ratione, 



A 



• XII Metaphyt., 
loc. cit. 

• I Senl., qu. 1. 



1 



QUAESTIO II,. ARTICULUS III 



33 



•Cap. I. quae sumpta est ex VII* et VIII Physic.**, sunt duae 

ap. IV sqq. pi-opositiones impugnatae. Altera est, nihil movet seipsum 

primo. Contra hanc enim Scotus , in materia de gravibus 

• II Sent., dist. et levibus, et voluntate, etc, arguit *. Et quoniam hoc esset 
II, qu. X. exire nostros limites, erit de hoc quaestio specialis. 

Altera est, primum est causa medii: haec enim assumitur 
tam in prima quam secunda et tertia ratione, ad proban- 
dum quod non proceditur in infinitum. Et contra eam, licet 

• Cap.ii. - Did. sit expresse Aristotelis in II Metaphys. * et VIII Physic. **, 
•'• 'cap.^v,""'."!^ arguitur sic, in substantia. Media causa seu motor, si ne- 

cessario dependet a prima causa seu motore, aut hoc habet 
quia media, aut quia causa, aut quia causa media : sed nihii 
horum est : ergo non oportet mediam causam dependere a 
prima. - Assumptum patet ex sufficienti distinctione. De- 
structio vero singulorum probatur. Et primo, quod non ex 
ratione medii. Quoniam medium dicitur respectu duorum, 
hinc scilicet inde, quorum est medium: et non necessario 
respectu primt et ultimi, ut patet in mediis partibus pro- 
portionalibus circuli. Secundo, quod non ex ratione causae. 
Quia causa, ut causa, respicit etfectum; et non dependen- 
tiam ad prius aut primum, ut patet. Tertio, quod non ex 
ratione composita, scilicet causae mediae. Quoniam causa 
media ut sic, nihil aliud exigit quam ut in causando me- 
diet: sed hoc, scilicet in causando mediare, sufficienter sal- 
vatur, si inter aliquam priorem causam et effectum aliqua 
media causalitas sit: ergo media causa, ex ratione qua media 
causa, non exigit dependentiam a prima causa, sed a priore. 
Et confirmatur: quia secundum te, ista conditionalis est 
vera, si procederent in infinitum causae, omnes causae es- 
sent causae mediae. Ergo ad rationem causae mediae non 
requiritur dependentia a prima, sed a priore, respectu cuius 
et posterioris dicatur media. 

V. Ad hoc breviter dicitur, quod causa media, ex eo 
quod causa media, necessario dependet a prima. Ad cuius 
evidentiam, oportet recolere quod de ratione causae est effi- 
cacia : nisi enim causa aliquid efficiat, causa in actu, de qua 
est sermo, dici non potest. Efficacia namque causae in iUius 
causalitate actuali consistit : et propterea, nisi causalitas com- 
pleatur, neque causa in actu, neque efficacia seu efficientia 
aliqua salvatur. Oportet ergo , ad hoc quod causae ratio 
salvetur, ut causalitas illius compleatur: ac per hoc, quid- 
quid repugnat complemento causalitatis alicuius causae, re- 
pugnat causae illi. Cum igitur causa media vere causa sit, 
oportet ipsam habere propriam causalitatem completam. 

Tunc sic. Complementum causalitatis causae mediae 
nullatenus potest esse sine dependentia a prima causa: 
ergo causa media, ut est causa media, dependet a prima. 
Ergo optime dicit Aristoteles, et habetur in littera, quod 
primum est causa medii.- Consequentia nota. Et antecedens 
probatur. Si toUeretur prima causa, sic quod ante omnem 
causam esset alia causa , nunquam perficeretur causalitas 
istarum causarum essentialiter dependentium: ergo com- 
plementum mediarum dependet a prima. Conditionahs est 
clara: quia infinitas descensus vel ascensus repugnat com- 
plemento. Consequentia autem patet: quia constat quod 
complementum mediae causae dependet ab aliqua antece- 
dente; et non a priore tantum, ut patet ex conditionali ; 
ergo a prima. 

VI. Ad obiectionem autem in oppositum, cum dicitur 
causa media nihil exigit nisi quod in cciusando mediet , 
conceditur: sed cum subsumitur quod hoc salvatur respe- 
ctu prioris causae, negatur. Quoniam impossibile est me- 
diam causalitatem perfici, nisi sustentetur in prima : si enim 
ab infinitis prioribus dependet, nunquam perfici poterit. 

Ad confirmationem vero, negatur quod illa conditionalis, 
scilicet si causae essentialiter ordinatae essent infinitae , 
omnes essent causae mediae, sit Aristotelis aut nostra sim- 
pliciter: sed est ad hominem ponentem infinitatem in causis 
huiusmodi. Apud hos namque sequitur optime quod, cum 
omnes ponantur causae, et nulla prima, igitur mediae. Sed 
secundum veritatem, ex illo antecedente, proceditur in in- 
finitum in causis, sequitur, ergo nulla causa est, ut Ari- 
stoteles et s. Thomas deducunt: quia sequitur, ergo non 
est prima: ergo nec media; quia prima est causa mediae, 

• Num. praeced. ut probatum est *. 

SuMMAE Theol. D. Thohae T. I. 



VII. Circa illam propositionem in quarta via assumptam, 
scilicet maxime tale in aliquo genere, est causa omnium 
aliorum quae sunt illius generis, quoniam impugnatur ab 
Aureolo *, nota tres terminos. Primo, quod ahud est esse ' Ubi supra. 
maxime tale in aliquo genere, et aliud est esse primam 

seu perfectissiraam speciem alicuius generis. Unde non as- 
sumitur hic quod perfectissima species sit causa ceterarum : 
sed quod maxime tale, etc. Secundo, quod esse causam 
contingit in proposito dupliciter: scihcet effectivam proprie, 
vel exemplarem. Hoc in loco confuse assumitur esse cau- 
sam: quoniam ad propositum non refert quali causalitate 
maxime ens, bonum et verum sit causa esse, bonitatis et 
veritatis ceterorum; esse enim causam sive exemplarem 
omnium horum, sive elfectivam, proprium est Dei. Tertio, 
quod cetera illius generis possunt accipi dupliciter: scilicet 
absolute, idest secundum totum id quod sunt; et possunt 
accipi secundum rationem illius generis. In proposito non 
sumuntur absolute, sed secundum quod habent illius ra- 
tionem : non enim maxime calidum dicimus causam reli- 
quorum calidorum secundum substantiam et totum quod 
sunt, sed solum inquantum calida sunt. - Ita quod sensus 
propositionis assumptae est: Maxime habens rationem ali- 
quam formalem, est causa, sive exemplaris sive effectiva, 
reliquorum habentium eandem rationem formalem, ut sic. 

Ex hoc patet quod instantia Aureoli de albedine respe- 
ctu colorum, nihil valet. Tum quia albedo non est maxime 
color. Tum quia, si esset maxime color , non oporteret 
propterea ipsam causare ceteras species coloris absolute, 
sed quantum ad rationem coloris tantum. Tum quia di- 
cere albedinem esse causam exemplarem reliquorum colo- 
rum quatenus colores sunt , nullum inconveniens est : 
cum perfectiora sint naturaliter exemplaria imperfectiorum 
ut sic ; et colores omnes, quanto magis accedunt ad albe- 
dinem, tanto plus habent lucis, et consequenter perfectionis 
ratione coloris. 

VIII. Circa quintam viam, est instantia quoque Aureoli *, * Ubi supra. 
quam tamen prius excluserat s. Thomas, III Contra Gent., 

cap. LXiv: scilicet quod quidditates rerum naturalium sunt 
sufficientes causae effectuum, qui naturaliter apparent ordi- 
nate etc. in universo. Vide ibidem, et in Qu. de Ver., qu. v, 
art. 2 , et invenies rationem insufficientiae esse unitatem 
ordinis, utilitates mutuas , connexiones contrariorum, etc. : 
praeter eam quae hic ponitur in responsione ad 2, quia 
scilicet natura agit propter finem, ex II Physic. *; ergo aut ' Cap.vm 
a se conceptum, aut ab alio intendente directa, etc. 

IX. Circa solutionem primi argumenti , adverte quod 
responsio litterae consistit in negatione consequentiae. Quia 
tamen non assignatur causa in communi , sed particulari 
materia de qua est sermo , ideo , in communi loquendo, 
scito primo, quod unum oppositorum excludere reliquum, 
potest dupliciter intelligi|: • scilicet fiormaliter, et effective. 
Formaliter quidem, unum oppositorum non excludit reli- 
quum, nisi a suo receptivo, ut patet. Et sic in proposito, 
quia bonum divinum infinitum est, omne malum excludit 
formaliter a Deo : non autem a creatura, quia non recipitur 
in creatura, sed in ipso tantum Deo. Effective vero unum 
oppositorum excludit reliquum, secundum quod efficit ali- 
quid sibi simile : sicut vis solaris excludit frigus ab aere , 
secundum quod assimilat sibi aerem in esse calido. Et 
iuxta hanc oppositionem procedit argumentum , quod si 
unum oppositorum est infinitum , reliquum non solum 
excluditur ab eo formaliter , sed etiam effective in quo- 
cumque inventum fuerit: et hoc propter infinitatem suae 
efficaciae , cui nihil resistere potest , nisi aliud oppositum 
etiam esset infinitum. - Scito secundo, quod Scotus, in I 
Sent., dist. 11, qu. i, ad i , examinans hanc conditionalem, 
dicit ipsam veram, non solum formaliter, sed effective, in 
oppositis naturaliter agentibus : non autem in agentibus 
voluntarie. Et solvit argumentum ad propositum, quia bo- 
num infinitum agit voluntarie. - In httera autem simpliciter 
negatur consequentia : et assignatur ratio , quia scilicet ex 
infinita bonitate agentis sequitur esse aliqua mala, ex quibus 
bonum resultet. 

X. Sed quoniam, ut dictum est*, ista responsio immiscet ' Num. praeced. 
modum cauiandi, scilicet per voluntatem, attribuendo mala 



34 



QUAESTIO II, ARTICULUS III 



permissioni divinae, quae ad voluntatem spectat ; ideo par- 
ticularis est. Universaliter autem, distinguendum videtur 
antecedens. Quoniam oppositum infinitum contingit dupli- 
citer. Uno modo, communicabile aliis secundum eandem 
rationem, sicut si ignis esset infinite calidus: calor enim 
est communicabilis aliis secundum eandem rationem, qua 
est in igne. Alio modo, incommunicabile aliis secundum 
eandem rationem , quaravis sit participabile per quandam 
analogiam: sicut esse Dei est infinitum, non tamen com- 
municabile aliis secundum eandem rationem (alioquin pos- 
sent esse plures dii), quamvis sit participabile ab omnibus 
plus et minus. 

Dico igitur quod, si unum oppositorum, communicabile 
secundum eandem rationem, est infinitum, reliquum non 
erit nec in eodem susceptibili , nec in alio quocumque. 
Si autem unum oppositorum, incommunicabile secundum 
eandem rationem, participabile tamen, est infinitum, optime 
sequitur quod reliquum formaliter excludet a se : sed non 
sequitur, ergo reliquum effective excludet a quolibet, etiam 
si ponatur naturaliter agere. Et ratio est, quia agens infi- 
nitum, finite participatum, non excludit a participantibus 
totaliter suum oppositum : sed oppositum infinitum incom- 
municabile, seu bonum infinitum, est huiusmodi : crgo. - 
Maior patet ex inductione. Si enim sol esset infinite calidus, 
et calor non esset communicabilis inferioribus secundum 
eandem rationem, sed secundum quandam analogam imi- 



tationem tantum ; sol, inquantum calidus, esset infinitum 
agens, finite tamen participatum , quia non secundum ean- 
dem rationem. Ac per hoc, non produceret in aliquo nisi 
caloris finitam participationem : et consequenter non exclu- 
deret omne frigus a participantibus ipsum, quia cum ca- 
lore finite impresso stat aliquis gradus frigoris. - Patet et 
ratione. Quia quantaecumque virtutis sit agens, non excludit 
effective oppositum, nisi inquantum est incompossibile ef- 
fectui. Sed existente agente infinito in se , finite autem 
participato , effectum non oportet esse incompossibilem 
cuilibet gradui oppositi: quia effectus finite habet ratio- 
nem unius oppositi. Ergo agens infinitum , finite tantum 
participatum , non toUit effective totaliter suum oppo- 
situm. 

Et propterea Deus gloriosus, qui est infinitum bonum, 
etiam si naturaliter ageret, non tolleret omne malum ab uni- 
verso. Quoniam finite tantum participatur a quocumque: et 
ex bonitate sua prodiret universitas bonitatum constituen- 
tium gradus diversos in universo, ex quorum naturis necesse 
est oriri malum ; sicut ex natura lupi mors agni , et ex 
natura elementorum corruptio mixtorum, etc. Et ideo, ele- 
vando rationem in littera assignatam, merito negatur con- 
sequentia ; quia ex infinita bonitate Dei oritur mala esse 
(propter bonum tamen universi); et non oritur mala non 
esse. Et sic ad infinitam Dei bonitatem spectat, quod ma- 
lum sit in effectibus suis, non in seipso. 




QUAESTIO III, ARTICULUS I 



35 



QUAESTIO TERTIA 

DE DEI SIMPLICIT ATE 



IN OCTO ARTICULOS DIVISA 



Qu. XII. 
Qu. XIII. 



Qu. IV. 

Qu. VII. 

Qu. IX. 

" Qu. XI. 



COGNiTO de aliquo an sit, inquirendum restat 
quomodo sit, ut sciatur de eo quid sit. Sed 
quia de Deo scire non possumus quid sit, sed 
quid non sit, non possumus considerare de Deo 
quomodo sit, sed potius quomodo non sit. Primo 
ergo considerandum est quomodo non sit; se- 
cundo , quomodo a nobis cognoscatur * ; tertio , 
quomodo nominetur *. 

Potest autem ostendi de Deo quomodo non sit, 
removendo ab eo ea quae ei non conveniunt, 
utpote compositionem, motum, et alia huiusmodi. 
Primo ergo inquiratur de simplicitate ipsius, per 
quam removetur ab eo compositio. Et quia sim- 
plicia in rebus corporalibus sunt imperfecta et 
partes, secundo inquiretur de perfectione ipsius * ; 
tertio, de infinitate eius *; quarto, de immutabi- 
litate *; quinto, de unitate **. 



Circa primum quaeruntur octo. 
Primo: utrum Deus sit corpus ". 
Secundo: utrum sit in eo compositio formae 

et materiae. 
Tertio : utrum sit in eo compositio quiddi- 

tatis, sive essentiae, vel naturae, et sub- 

iecti. 
Quarto: utrum sit in eo compositio quae est 

ex essentia et esse. 
Quinto: utrum sit in eo compositio generis et 

differentiae. 
Sexto: utrum sit in eo compositio subiecti et 

accidentis. . « 

Septimo: utrum sit quocumque modo compo- 

situs, vel totaliter simplex. 
Octavo: utrum veniat in compositionem cum 

aliis. 



Vers. 8 sq. 



Vers. 26. 



Vers. 3. 



■ Vers. 4. 



Ps. XXXIII, i5. 
' Ps. cxvii, i6. 



Vers. I. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM DEUS SIT CORPUS 

I Cont. Gent., cap. xx; II, cap. m; Compend. TTieol., cap. xvi. 




sionem: 



>D PRiMUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
Deus sit corpus. Corpus enim est quod 
habet trinam dimensionem. Sed sacra 
^Scriptura attribuit Deo trinam dimen- 
dicitur enim lob xi *: excelsior caelo est, 
et quid facies ? profundior inferno , et unde co- 
gnosces ? longior terra mensura eius , et latior 
mari. Ergo Deus est corpus. 

2. Praeterea, omne figuratum est corpus, cum 
figura sit qualitas circa quantitatem. Sed Deus 
videtur esse figuratus, cum scriptum sit Gen. i*: 
Faciamus hominem ad imaginem et similitudi- 
nem nostram: figura enim imago dicitur, secun- 
dum illud Hebr. i *: cum sit splendor gloriae, et 
figura substantiae eius, idest imago. Ergo Deus 
est corpus. 

3. Praeterea, omne quod habet partes cor- 
poreas, est corpus. Sed Scriptura attribuit Deo 
partes corporeas: dicitur enim lobxL*: si habes 
brachium ut Deus ; et in Psalmo: oculi Domini 
super iustos *; et, dextera Dominifecit virtutem **. 
Ergo Deus est corpus. 

4. Praeterea, situs non convenit ^ nisi corpori. 
Sed ea quae ad situm pertinent, in Scripturis di- 
cuntur de Deo: dicitur enim Isaiae vi *: vidi Do- 



minum sedentem; et Isaiae iii *: stat ad iudican- -vers. 13. 
dum Dominus. Ergo Deus est corpus. 

5. Praeterea, nihil potest esse terminus iocalis a 
quo vel ad quem, nisi sit corpus vel aliquod cor- 
poreum. Sed Deus in Scriptura dicitur esse termi- 
nus localis ut ad quem, secundum illud Psalmi *: • ps. xxxm, e. 
accedite ad eum, et illuminamini ; et ut a quo, se- 
cundum illud Hierem. xvii *: recedentes a te in * vcrs. 13. 
terra scribentur. Ergo Deus est corpus. 

Sed contra est quod dicitur loan. iv *: Spiri- • vers. 24. 
tus est Deus. 

Respondeo dicendum absolute Deum non esse 
corpus. Quod ^' tripliciter ostendi potest. Primo 
quidem, quia nullum corpus movet non * motum: 
ut patet inducendo per singula. Ostensum est 
autem supra * quod Deus est primum movens ■ Q"- ■>> art. 3. 
immobile. Unde manifestum est quod Deus non 
est corpus. 

Secundo ', quia necesse est id quod est pri- ^ 

mum ens, esse in actu, et nullo modo in potentia. 
Licet enim in uno et eodem quod exit de poten- 
tia in actum, prius sit potentia quam actus tem- 
pore ^, simpliciter tamen actus prior est potentia: C 

quia quod est in potentia, non reducitur in actum 
nisi per ens actu. Ostensum est autem supra " * • ibia. ^ 



T 

s 



a) corpus. - corpus quasi compositionem habens ex partibus quan- 
titativis {quantitatis BEG) codices et a b. 

P) convenit. - competit codices. - Pro Scripturis, Scriptura B. 
f) Quod. — Quod quidem codices et ed. a. 



5) non. - nisi FGsB et ed. a. 

e) Secundo. - Secundo vero modo codices et a J. 

!^) tempore. - Om. codices et ed. a. - Pro reducitur, est reducibile B. 

r]) supra. - Om. codices. 



36 



QUAESTIO III, ARTICULUS I 



quod Deus est primum ens. Impossibiie est igitur 
quod in Deo sit aliquid in potentia. Omne autem 
corpus est in potentia : quia continuum, inquan- 
' tum huiusmodi, divisibile est in infinitum ". Im- 

possibile est igitur Deum esse corpus. 

Tertio, quia Deus est id quod est nobilissimum 

Qu. II, art. 3. in entibus , ut ex dictis patet *. Impossibile est 
autem aliquod corpus esse nobilissimum in en- 
tibus. Quia corpus aut est vivum, aut non vivum. 
Corpus autem vivum, manifestum est quod est 
nobilius corpore non vivo. Corpus autem vivum 
non vivit inquantum corpus, quia sic omne cor- 
pus viveret : oportet igitur quod vivat per aliquid 
aliud, sicut corpus nostrum vivit per animam. 
IUud autem per quod vivit corpus, est nobilius 
quam corpus. Impossibile est igitur Deum esse 
corpus. 

Ad primum ergo dicendum quod, sicut supra di- 

Qu. I, art. 9. ctum est *, sacra Scriptura tradit nobis spiritualia 
et divina sub similitudinibus corporalium. Unde, 
cum trinam dimensionem Deo attribuit, sub simi- 
' litudine ' quantitatis corporeae, quantitatem vir- 

tualem ipsius designat: utpote per profunditatem, 
* virtutem ad cognoscendum " occulta ; per altitudi- 

nem, excellentiam virtutis super omnia; per lon- 
gitudinem, durationem sui esse ; per latitudinem, 
affectum dilectionis ad omnia. - Vel, ut dicit Dio- 

s. Th. lect. 11. nysius, cap. ix de Div. Nom. *, per profunditatem 
Dei intelligitur incomprehensibilitas ipsius essen- 
tiae ; per longitudinem , processus virtutis eius , 
omnia penetrantis; per latitudinem vero, super- 



extensio eius ad omnia, inquantum scilicet sub 
eius protectione omnia continentur. 

Ad secundum dicendum quod homo dicitur esse 
ad imaginem Dei , non secundum corpus , sed 
secundum id quo '■ homo excellit alia animalia: ^ 

unde -", Gen. i *, postquam dictum est: Faciamus . ^^ ^i^_.^ ^^ 
hominem ad imaginem et similitudinem nostram, 
subditur: ut praesit piscibus maris, etc. Excellit 
autem homo omnia ' animalia quantum ad ratio- * 

nem et inteliectum. Unde secundum intellectum 
et rationem, quae sunt incorporea, homo est ad 
imaginem Dei. 

Ad tertium dicendum quod partes corporeae 
attribuuntur Deo in Scripturis ratione suorum 
actuum, secundum quandam similitudinem. Sicut 
actus oculi est videre : unde oculus de Deo di- 
ctus ', significat virtutem eius ad videndum modo ? 

intelligibili , non sensibili. Et simile est de aliis 
partibus. 

Ad quartum dicendum quod etiam ea quae ad 
situm pertinent, non attribuuntur Deo nisi se- 
cundum quandam similitudinem : sicut dicitur 
sedens, propter suam " immobilitatem et auctori- ° 

tatem ; et stans , propter suam fortitudinem ad 
debellandum omne quod adversatur. 

Ad quintum dicendum quod ad Deum non ac- 
ceditur passibus corporalibus , cum ubique sit, 
sed affectibus mentis : et eodem modo ab eo " " 

receditur. Et sic accessus et recessus, sub simi- 
litudine localis motus, designant spiritualem af- 
fectum. 



0) in infinitum. - Om. codices et ed. a. 
i) similitudine. - similitudinibus DF. 
x) ad cognoscendum. - cognoscendi A. 

X) id quo. - id in quo BEsD, id quod CFsA, quod GpA ; pD abras. 
[x) unde. - unde sequitur Pb et pF, unde sequitur post G. - sub- 
ditur om. PGi>. - etc. om. CD. 



v) omnia. — alia ABDEF, omnia alia Ca. 

i) oculus de Deo dictus. - oculis de Deo dictis B. - Idem mox 
pro modo intelligibili, modo intellectuali. - Pro Et simile est, Et si- 
militer est ABCDE. 

0) suam. — sui B, et ita moi. - Post adversatur sA addit ei. 

r.) ab eo. - Om. BD. - lidem pro designant, designat. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo , adverte quod , ut ex conditionibus quas Deo 
convenire dictum est in praecedenti articulo *, probando 
ipsum esse, manifeste pateat quod non potest cadere in 
mentem alicuius Deum esse accidens, sed oportet ipsum 
esse substantiam. Idcirco, terminata quaestione an est, ex 
qua scitur ens de Deo ; et ex annexis liquido constante 
quod est substantia; statim inquirit nunc an sit corpus , 
idest an sit substantia corporea; ita quod ly corpus hic 
sumitur proprie pro corpore quod est in praedicamento 
• De Substantia substantiae ; sive illud sit res simplex, ut Averroes credit * 

Orbis, cap. 11, ct , ... . ' . . , 

piuries. de corpore caelesti, sive non inveniatur simplex , non est 

curae. Huiusmodi autem substantia trinam habet dimen- 
sionem annexam, secundum omnes; sive ipsa trina dimensio 
sit idem quod ipsa, sive non. Nullum enim horum variat 
propositum. Substantia autem corporea hoc modo sumpta, 
non solum distinguitur contra incorpoream , puta imma- 
terialem substantiam: sed etiam contra non corpus, idest 
formam etiam quae est corporis actus. Neutrum enim ho- 
rum est substantia corporea, ut ly corporea est differentia 
intrinseca constituens corpus : quamvis formae naturales 
dicantur substantiae corporeae denominative a corporibus 
quorum sunt formae. Et sic sumitur corpus proprie, ut 
patet ex II de Anima, in principio, ubi Aristoteles quaerit 
an anima sit corpus. Et hoc modo sumitur hic, ut singu- 
*■ lariter etiam contra protervos apparet ex tertia ratione in 

corpore adducta. 

Est ergo sensus tituli : An Deus sit corpus, idest sub- 
stantia quae vere et proprie est quanta , seu extensa : an 



non , sed vel inextensa omnino, aut extensae actus, aut 
quovis alio modo ab ipsa corpulentia distinguatur. 

II. In corpore, una conclusio responsiva quaesito nega- 

tive : Deus non est corpus. - Probatur tripliciter *. Primo. ' cf. num. iv, v. 
Deus est primum movens imraobile : ergo non est corpus. 
Antecedens patet ex articulo praecedenti. Consequentia pro- 
batur: quia nullum corpus est movens immobile. Quod 
probatur inductive. 

III. Circa illam propositionem , nullum corpus movet 
non motum, adverte quod dupliciter intelligi potest. Primo, 
sumendo ly « non motum » actu vel potentia. Et sic est 
manifesta, et vere patet inductive. Et sic consonat minori, * 
scilicet Deus est movens immobile: et habetur intentum. - 

Secundo, sumendo ly « non motum » actu. Et sic propo- 
sitio habet difficultatem : nec apparet inductive , sed eget 
ratione et limitatione. Inductioni siquidem obstat , quod 
magnes inimotus trahit ferrum, et nix immota frigefacit, et 
coloratum immutat visum, etc. Unde, iudicio meo, primo 
modo sumitur hic. 

Veruntamen secundo etiam modo est vera, loquendo. de 
motione pure locali. Et ratio eius assignatur in I Contra 
Gent., cap. xx : quia movens oportet simul esse cum moto. 
Ex hoc enim evidenter sequitur quod corpus movens non 
potest manere, et corpus motum mutare locum : quoniam 
si motum tantum locum mutat, desinit esse simul cum 
corpore movente , quod manere supponitur in loco con- j 

tiguo illi loco, unde movente motum est. \ 

Et ex hoc apparet exclusio instantiarum: quoniam non 



QUAESTIO III, ARTICULUS II 



37 



art. 3 
ment. 
' Cf. num. II 



de motione pure locali erant. Et de ceteris quidem patet. De 
magnete autem et similibus, habes ab Averroe, VII Physic, 
comment. x, quod ipsa non movent, sed alia moventur ad 
ipsa: quamvis non undecumque, propter privationem dis- 
positionis, quam ab eis per modum alterationis spiritualis 
acquirunt alicubi. Sed de his, cum erit sermo de depen- 
* infra, qu. xcv, dentia reliquorum motuura a motu caeli, amplius dicetur*: 

art. 1. in com- , m • , • , • 1 >• i- 

nunc haec sufnciant hic, ubi ex locali motu proceditur. 

IV. Secundo *. Deus est primum ens : ergo actus piirus: 
ergo non est corpus. - Antecedens patet ex praecedenti ar- 
liculo. Prima consequentia probatur. Actus est simpliciter 
prior potentia: ergo primum ens est actus absque potentia: 
quod est esse actum purum. Assumptum declaratur, osten- 
dendo differentiam ordinis inter actum et potentiam sim- 
pliciter, et respectu alicuius cui convenit utrumque : quia 
scilicet in respectu ad hoc, potentia est prior; sed simplici- 
ter, non in hoc vel in illo, actus est prior. Quod probatur: 
quia omne quod est in potentia, non reducitur ad actuni, 
nisi per aliquod ens actu. - Secunda vero consequentia pro- 
batur. Omne corpus est in potentia : ergo. Assumptum pro- 
batur: quia omne corpus est continuum, in cuius ratione 
cadit potentia ad divisionem; est enim divisibile in semper 
divisibilia, ut dicitur in VI Physic. *. 

V. Tertio. Deus est nobilissimum omnium entium : ergo 
non est corpus. - Antecedens patet ex praecedenti articulo. 
Consequentia probatur: quia corpori repugnat esse nobi- 
lissimum. Quod probatur. Corpus aut est vivum, aut non 
vivum: sed neutrum est nobilissimum: quia non vivo vi- 
vum praestat, et vivo praestat id quo vivit. Quod esse aliud 
a corpore probatur: quia corpus, inquantum corpus, non 
vivit; alioquin omne corpus viveret. - Omnia clara sunt. 

VI. Veruntamen , propter instantiam quorundam , illa 
propositio, vivens est nobilius non vivente , quibusdam 
non videtur vera : quia sequeretur quod formica esset 
nobilior caelesti corpore , quod communiter tenetur non 
vivere. 



Cap. I, n. 3. 



Ad hoc dicitur quod corpus caeleste forte est vivum, 
secundum veritatera. Et tamen si comparetur ad forraicam, 
non inquantura vivit, sed inquantum caeleste corpus , fa- 
cilis est responsio. Dicetur enim quod formica ut vivens, 
est nobilior corpore caelesti seclusa vita. Et hoc est neces- 
sarium: quia hoc nihil aliud est quara dicere quod anima 
est nobilior quocumque corpore ; totus namque ordo ani- 
raarum est supra totum ordinem corporura, ut patet. 

Sed si secundum veritatem caelum non est vivum, tunc 
difficilior est responsio. Non enim potest dici quod ista 
coraparatio est vera formaliter, et non simpliciter: idest 
quod vivens ut sic, est nobilius non vivente ut sic. Tum 
quia ista coraparatio esset puerilis : cum lapis ut sic , sit 
etiam nobilior non lapide ut sic ; et universaliter omne po- 
sitivum sua negatione. Tum quia non haberetur intentum 
in proposito. Intendit enim destruere Deum esse in latitu- 
dine corporum, quia vita est nobilior corporeitate. Constat 
naraque quod gradus vitalis in universo superior est gradu 
naturae, ut distinguitur natura contra animam: et quod 
corporeitas, secundum totara latitudinera suara, clauditur 
infra ordinera vitae. Igitur non secundum quid, sed sirapli- 
citer, tota latitudo corporis est infra latitudinem vitae. Et 
propterea, si Deus est nobilissimum ens, non potest esse 
corpus: quia datur ordo superior, scilicet vitalis, in quo 
patet esse viventia. 

Dicendum ergo est quod viventia sunt simpliciter no- 
biliora non viventibus, ut ratione adducta patet, et XVI de 
Animalibus* habetur: et quod, si caelum non est vivura, • Cap.i.-Did. rfe 

, r ■ ..•!••/ !_•!• 1 Ammalium Ge- 

quod torraica est simpliciter nobihus ens quara caelum. neratione,Mb.\i, 
Caelura tamen est nobilius corpus quam formica : et pro- "?• '• 
pter hanc nobilitatem in genere corporum, raultae nobili- 
tates secundura quid respectu vitae, sibi conveniunt, puta 
incorruptibilitas, etc. 

Aristoteles taraen, VI Ethic.*, dicit corpora caelestia esse ' Cap. vn, n.4. 
nobiliora etiam homine, quia tenet illa viventia ; ut expresse 
in II Caeli * supponendum esse dicit. • Cap.xn, n.2. 



ARTICULUS SECUNDUS 

UTRUM IN DEO SIT COMPOSITIO FORMAE ET MATERIAE 
I Sent., dist. xxxv, art. i; I Cont. Gent., cap. xvii; Compend. Theol., cap. xxviii. 



Vers. 38. 



' Cap. I, n. 9 sq. 
•S. Th. lect.ii. 



Ps. cv, 40. 




D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
in Deo sit compositio formae et mate- 
riae. Omne enim quod habet animam, 
jcst compositum ex materia et forma: 
quia anima est forma corporis. Sed Scriptura attri- 
buit animam Deo: introducitur enim ad Hebr. x*, 
ex persona Dei: iiistiis autem meus ex fide vivit ; 
quod si subtraxerit se, non placebit animae meae. 
Ergo Deus est compositus ex materia et forma. 

2. Praeterea, ira, gaudium, et huiusmodi, sunt 
passiones coniuncti, ut dicitur I de Anima *. Sed 
huiusmodi attribuuntur Deo in Scriptura: dicitur 
enim in Psalmo * : iratus est furore Dominus in 
populum siium. Ergo Deus ex materia et forma 
est compositus. 

3. Praeterea, materia est principium individua- 
tionis. Sed Deus videtur esse individuum : non 
enim de multis praedicatur. Ergo est compositus 
ex materia et forma. 

Sed contra, omne compositum ex materia et 
forma est corpus: quantitas enim dimensiva est 
quae primo inhaeret materiae. Sed Deus non 



est corpus, ut ostensum est *. Ergo Deus non est 
compositus ex materia et forma. 

Respondeo dicendum quod impossibile est in 
Deo esse materiam. Primo quidem, quia materia 
est id quod est in potentia ". Ostensum est au- 
tem * quod Deus est purus actus , non habens 
aliquid de potentialitate *. Unde " impossibile est 
quod Deus sit compositus ex materia et forma. 

Secundo, quia omne compositum ex materia 
et forma est perfectum et bonum per suam for- 
mam : unde oportet quod sit bonum per parti- 
cipationem, secundum quod materia participat 
formam. Primum autem quod est bonum et opti- 
mum, quod Deus est, non est bonum per par- 
ticipationem : quia bonum per essentiam , prius 
est bono per participationem. Unde impossibile 
est quod Deus sit compositus ex materia et 
forma. 

Tertio, quia unumquodque agens agit per suam 
formam: unde secundum quod aliquid se habet 
ad suam ^ formam, sic se habet ad hoc quod sit 
agens. Quod igitur primum est et per se agens, 



Art. praec. 



Ibid. 
D. ^6j. 



a) est id quod est in potentia. 
EFGpA et ed. a. 



■ id quod est, in potentia est BCD 



P) suam. - Om. codices. - Pro agens, agens ex ea; et pro Quod 
igitur, Cum igitur D. 



38 



QUAESTIO III, ARTICULUS II 



oportet quod sit primo et per se forma. Deus 
autem est primum agens, cum sit prima causa 
Qu. 11, art. 3. efficiens, ut ostensum est *. Est igitur per essen- 
tiam suam forma ; et non compositus ex materia 
et forma. 

Ad PRiMUM ERGO DicENDUM quod auima attribui- 

D. 462. tur Deo per similitudinem actus *. Quod ' enim 

^ volumus aliquid nobis, ex anima nostra est: unde 

* illud dicitur esse placitum ° animae Dei, quod est 

placitum voluntati ipsius. 

Ad secundum picENDUM quod ira et huiusmodi 
attribuuntur Deo secundum similitudinem effe- 



ctus: quia enim proprium est irati punire, ira 

eius ' punitio metaphorice vocatur. ' 

Ad tertium dicendum quod formae quae sunt 
receptibiles in materia, individuantur per mate- 
riam *, quae non potest esse in alio , cum sit ' d. 731. 
primum subiectum substans': forma vero, quan- "^ 

tum. est de se, nisi aliquid aliud impediat, recipi 
potest a pluribus *. Sed illa forma quae non est ' ^- 634- 
receptibilis in materia, sed est per se subsistens, 
ex hoc ipso individuatur, quod non potest recipi 
in alio: et huiusmodi forma est Deus. Unde non 
sequitur quod habeat materiam. 



f) Quod. - Si ABCDEF. 

3) placitum. - ad placitum BD. - Pro ipsius, eius ABCDE. 



e) ira eius. - ita eius G, eius ira Pab. 
^) substans. - Om. codices et a b. 



Commentai-ia Cardinalis Caietani 



i; 



Vitae. 



rN titulo, adverte quod, licet apud s, Thomae doctrinam 

lesse corpus et esse compositum ex materia et forma , 

convertamur et idem sint ; attamen , quia non sunt idem 

• De Subst. Or- apud alios nec convertuntur (Averroes enim ponit * corpus 
bis, cap. II. jj^ caelo, et tamen non compositum ex materia et forma : 

in lib. Fontit Avicebron autem ponit * compositum ex materia et forma 
in substantiis spiritualibus, et tamen non corpus), ideo, ut 
omnifariam completa sit doctrina, praesens movetur quae- 
stio , an Deus sit compositus ex materia et forma. Et 
propterea omnes rationes in littera positae utuntur mediis 
abstrahentibus a corporeitate et quantitate, quatenus exclu- 
dant etiam materiam spiritualem. 

II. In corpore una conclusio , responsiva quaesito ne- 
gative: Impossibile est in Deo esse materiam. - Probatur 
tripliciter. Primo, Deus est purus actus: ergo non habet 
materiam. Probatur sequela : quia materia est in potentia. 
Secundo. Deus est primum bonum, et optimum : ergo 
bonum non per participationem, sed per essentiam. Ergo 
non est compositus ex materia et forma. - Antecedens ex 

• Qu. II, art. 3. praecedentibus * patet. Prima consequentia probatur. Bonum 

per essentiam prius est bono per participationem : ergo, si 
Deus est primum, etc. Secunda vero. Compositum est bo- 
num per suam formam: ergo per participationem, secun- 
dum scilicet quod materia participat formam: ergo si, etc. 
Tertio. Deus est prima causa efficiens : ergo est primum 
et per se agens : ergo est primo et per se forma. Ergo non 
est conipositus ex materia et forma. - Antecedens, cum 
prima consequentia, relinquitur pro constanti. Secunda vero 
probatur. Omne agens agit pef suam formam : ergo unum- 
quodque sic se habet ad esse agens, sicut ad esse formam, 
et e converso: ergo, si est primum et per se agens, est 
primo et per se forma, etc. 
•Cf.num.praec, III. Circa primam consequentiam *, adverte quod aequi- 
^'^"''' voce quodammodo sumitur ly primum in antecedente et 

cohsequente. Nam in antecedente sumitur ut notat ordinem 
prioritatis respectu ceterorum efficientium: in consequente 
vero sumitur ut significat secundum quod ipsum, ut in 

• Cap. iT, n. 12. I Poster. * distinguitur primo contra per se et de omni. Ita 

quod ex hoc quod Deus est inter causas efficientes prima, 
infertur, ergo Deus est per se primo, idest secundum quod 
ipsum, efficiens. Et tenet sequela : quoniam non contingen- 
ter, sed necessario, et secundum essentialem causalitatem 
super alia efficientia, convenit ei esse primam inter elfi- 
cientes causas, ut de se patet. His enim constantibus, iam 
patet quod ei convenit esse agens non per aliud; et quod 
quibuscumque convenit , convenit per ipsum. Igitur est 
primo agens, iuxta doctrinam analyticam. 

IV. Circa consequentiam assumptam in probatione se- 

• Cf. num. II, cundae consequentiae *, illara scilicet, agens agit per suam 

formam etc. , adverte quod, si forma est ratio agendi (ut 
in antecedente assumitur, et pluries ab Aristotele dicitur), 
necesse est quod unumquodque, sicut se habet ad formam, 
ita se habeat ad rationem agendi, et consequenter ad esse 
activum, a priori procedendo: et e converso, a posteriori 



procedendo, sicut aliquid se habet ad esse activum, ita se 
habeat oportet ad rationem agendi , et consequenter ad 
formam. Ac per hoc valet secunda consequentia, si aliquid 
est primo activum, est primo ratio agendi et forma, et sic 
non est compositum ex materia et forma. Hanc autem 
convertibilitatem insinuat littera , dum primo dicit quod 
secundum quod aliquid se habet ad formam, sic se habet 
ad hoc quod sit agens; et deinde, convertibilitatem sub- 
audiendam volens , subdit : quod igitur est per se primo 
agens, est primo et per se forma. 

V. Sed circa haec occurrit dubium. Quoniam hic pro- 
cessus videtur sophisticus : quoniam sub hoc communi, sci- 
licet se habere ad formam, descenditur determinate ad hoc 
speciale, sciHcet esse formam. Unumquodque enim ita se 
habere ad formam, ut ad esse agens, verissimum est: sed 
ex hoc non licet subsumere unumquodque ita se habere 
ad esse formam , sicut ad esse agens. Tum quia est so- 
phisma consequentis. Tum quia hoc falsura est: quoniara 
ignis non ita se habet ad esse calorera, sicut se habet ad 
esse calefactivura ; quia ignis est primo calefactivus , non 
tamen est primo calor (imo non est calor, sed habens 
illura per se prirao); et tamen calor est forma iUa quae 
est ratio calefaciendi. Igitur ex hoc quod aliquid est per 
se primo agens , nihil aliud inferri potest , nisi quod per 
se prirao habet forraam quae est ratio agendi : et non quod 
sit per se primo forma, ut in littera fit, etc. 

VI. Ad hoc dicitur , quod oportet hic advertere duo : 
primo, quid importet ly per se primo ; secundo, quod ser- 
mones interpretandi sunt seraper secundura subiectam ma- 
teriara. Ex his enira orania erunt manifesta. 

Per se primo tale, ut dicitur 1 Poster. *, significat quod 'cf°'^°i^'i"''t"*' 
sit tale non per aliud, et reliqua sint talia per ipsura. Sed n. 7. ' 
cura dicitur non per aliud, excluduntur non solum extrin- 
seca, sed etiara partes, ut dicitur VII Physic. * : ita quod 'rf^PJj ?• '• ' 
illud quod est tale ratione partis, non est per se primo tale. n.V.' 
Ac per hoc , illud cui convenit esse agens ratione partis, 
scilicet formae, non est per se primo agens : sed neque per 
accidens, sed per aliud, scilicet per partem. Et propterea 
nullura compositura ex materia et forma potest esse per 
se primo activum : quoniam omnia agunt non se totis, 
quia non ratione materiae (repugnat enim ei esse rationem 
agendi, cum de ratione eius sit potentia opposita actui qui 
est ratio agendi). Et hinc patet qualiter ex se habere ad esse 
agens, non solum licet inferre se habere ad formara , sed 
se habere ad esse formam , ut in littera factum est : et e 
converso fieri posset a priori: nec uUum est sophisma. 

Ad instantiam autera de calore, dicitur quod si sermones 
ponderarentur secundum materiam subiectam, non fierct 
haec obiectio. Esse enim activura in comrauni, nullam imper- 
fectionem includit; convenireque potest alicui rei subsistenti 
in natura per se primo propriissime, ut loquiraur. Esse 
vero calefactivura , iraperfectionera claudit: quoniara dicit 
esse activura sic, idest materialiter. Et irapossibile est quod 
conveniat alicui primo, simpliciter et absolute loquendo: 



QUAESTIO III, ARTICULUS III 



39 



• 1 Sent. , i. m 
qu. II. 



quia oportet quod conveniat composito ex materia et forma, 
cui non potest convenire agere nisi secundum partem. - 
Sed tamen huiusmodi materiales activitates, secundum pro- 
prias rationes sumptae, dicuntur convenire alicui primo, eo 
modo quo possibile est inveniri primo in talium conve- 
nientia, idest in genere materialium agentium, et non sim- 
pliciter. - Et propterea instantia non est contra propositum. 
Quoniam licet de igne et calore, et aliis materialibus ratio- 
nibus activis, non appareat vis consequentiae, hoc est quia 
in eis non invenitur esse agens nec esse tale agens primo, 
sed esse tale agens primo in genere agentium materialium: 
ubi primitas non excludit partem. Et tamen constat partem 
exdudi per primitatem simpliciter. 

Stat igitur vis consequentiae, quod si Deus est per se 
primo agens , ergo est per se primo forma. Quia per se 
primo agens, est agens non per aliud, idest nec etiam per 
partem, sed se toto: ac per hoc oportet totum esse formam; 
et consequenter incompositum esse ex raateria et forma. 

VII. In responsione ad tertium, dubium nascitur ex Du- 
rando * contra assignatam ibidem causam individuationis , 
scilicet recipi in materia, vel non posse recipi in ea. Indi- 
viduum dicitur individuum per negationem divisionis qua 
superius dividitur in sua inferiora : et est individuum per 
negationem essendi in alio sicut in subiecto inferiori , et 
non per negationem essendi in alio sicut in subiecto in- 
formationis. Sed tam recipi in materia , quam non posse 
recipi in illa, spectant ad esse et non esse in alio sicut in 
subiecto informationis. Ergo nihil horum spectat ad indi- 
viduationem : sed aequivocatio commissa est circa ly esse 
in alio et ly subiectum. - Maior patet : alioquin hoc album 
non esset individuum, cum sit in alio sicut in subiecto 
informationis, scilicet in hac substantia. Minor vero est per 
se nota. 

Et confirmatur. Materia non est primum subiectum prae- 
dicationis, idest infimum subiicibile: sed est primum subie. 
ctum informationis Ergo ex hoc quod est primum subie- 
ctum, non est individuans. - Consequentia nota. Antecedens 
probatur. Quia materiae, etsi conveniat ex se negatio es- 
sendi in alio ut in subiecto informationis , non tamen 
convenit ei negatio essendi in alio ut in subiecto inferiori: 
quoniam materia est quoddam universale, et praedicatur 
de hac et illa materia ut universale et superius de suis 
inferioribus , ut patet : alioquin materia non esset scibilis, 
cum scientia non sit nisi universahum. - Male igitur vi- 
detur littera assignasse rationem individui ex materia. 

VIII. Ad hoc est breviter dicendum, concedendo quod 
alius est modus essendi in alio ut' in subiecto inferiori, et 
alius ut in subiecto informationis : et similiter quod aliud 
est esse subiectum ibi et hic. Sed cum hoc stat quod natu- 



ram esse in alio ut superius in inferiori, non quocumque, 
sed singulari, et eam esse in alio per informationem, sunt 
idem, non formaliter, sed causaliter : ita quod ad quiddi- 
tatem ahquam esse in aho per informationem, naturaliter 
sequitur ipsam esse in aUo ut inferiori singulari; et ad 
quidditatem non posse esse in alio per informationem, se- 
quitur ipsam non posse esse in singulari ut inferiori, sed 
ipsam esse per se singularem. Et hoc est quod in littera 
dicitur. Assignat enim esse vel non esse in alio per infor- 
mationem, pro radice individuationis : et non pro formali 
constitutivo individui, ut obiectiones male interpretantur. 
Probare autem quod haec sit radix individuationis , prae- 
sentis excedit limites negotii: inferius * potius, ubi de in- 
dividuatione ex proposito agetur , tractabitur. Sat est hic, 
pro notitia litterae, scire quod, apud nos, iste modus essendi 
in alio per informationem, non est constitutivus formaliter, 
sed^ causaliter, individui. 

IX. Unde ad obiectionem in oppositum dicitur, quod ex 
hoc quod hoc album est individuum, et in alio per infor- 
mationem, nihil aliud habetur nisi quod esse * in alio per 
informationem , non est formale constitutivum individui. 
Sed cum hoc stat quod, si albedinis natura non posset esse 
in alio per informationem , nunquam album esset in hoc 
albo ut superius in inferiori. Et rursus, hoc album non 
esset hoc per positionem differentiae individualis supra na- 
turam, sed per negationem omnis differentiae individualis : 
quoniam non esset divisibilis in plura individua, ut in lit- 
tera dicitur de formis non receptibilibus in materia. 

Ad confirmationem quoque, negatur consequentia. Quia 
ex hoc quod materia est primum subiectum informationis, 
sequitur quod sit prima radix individuationis, positive vel 
negative. - Negatur quoque antecedens. Quia materia est 
primum etiam subiicibile, idest infimum, non totale, ut in- 
dividuum completum, sed partiale. - Et cum instatur contra, 
quia est universale quoddam: respondetur quod materia se- 
cundum se non est universale nec praedicabile, ut patet ex 
eo quod secundum se non est intelligibilis, et consequenter 
nec scibilis: sed materia in analogia ad formam universalem, 
intelligitur universalis, et fit praedicabile quoddam et sci- 
bile, etc. Et propterea in littera dicitur quod forma, quan- 
tum est de se, potest esse in pluribus, materia autem est 
primum subiectum: quia ergo omnis universalitas est a 
forma, materia secundum se universalis non est: et cum 
primura subiectura sit oranium praedicamentorum, ipsa est 
et infimum subiicibile (partiale taraen), et primum subiectum 
informationis; ac per hoc undique individuationis radix. 

Sed de his in commentariis de Ente et Essentia *, et 
in quaestionibus duabus *, satis dictum est; et inferius ** 
amplius dicetur. 



"Vid.Comment . 
qu. XXIX, art. i; 
qu. xLi , art. 6; 
et qu. Liv, art. 1. 



' non esse edd. 
1508, 1514. 



■ Cap. V. 
" In dictis com- 
ment. de Ente et 
Ess., qu.iv (al.v), 

IX. 

"Locissupraci- 
tatis. 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM SIT IDEM DEUS QUOD SUA ESSENTIA VEL NATURA 

I Sent., dist. Eaiv, qu. i, art. i; I Cont. Gent., cap. xxi; Qq. disp., de Un. Verb., art. i; de Anima, art. 17, ad 10; 
Quodl. II, qu. II, art. 2; Compend. Theol., cap. x; Opusc. XXXVII, de Quatuor Oppos. cap. iv. 




D TERTIUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
non sit idem Deus quod * sua essentia 
vel natura. Nihil enim est in seipso. 
Sed essentia vel natura Dei, quae est 
deitas '^, dicitur esse in Deo. Ergo videtur quod 
Deus non sit idem quod sua essentia vel natura. 

2. Praeterea, effectus assimilatur "* suae causae: 
quia omne agens agit sibi simile. Sed in rebus 
creatis non est idem suppositum quod sua na- 
tura: non enim idem est homo quod sua huma- 
nitas. Ergo nec Deus est idem quod sua deitas *. 



CoNTRA, de Deo dicitur quod est vita, et ' non ^ 

solum quod est vivens, ut patet loan. xiv *: Ego ■ vers. e. 
sum via, veritas et vita. Sicut autem se habet vita 
ad viventem, ita deitas ad Deum. Ergo Deus est 
ipsa deitas. 

Respondeo dicendum quod Deus est idem quod 
sua essentia vel natura. Ad cuius intellectum 
sciendum est, quod in rebus compositis ex ma- 
teria et forma, necesse est quod differant ^ natura x, 

vel essentia et suppositum *. Quia essentia vel • d. 1147- 
natura comprehendit in se illa tantum quae ca- 



o) quod. - cum A, et G ; idem Deus quod om. B. 

P) deitas. - divinitas B. 

7) assimilatur. - assimilantur ABEFG. 



S) deitas. — divinitas vel deitas B. 

e) et. - Om. ACDEFG. 

X,) differant. - differat ACDEF. 



40 



QUAESTIO III, ARTICULUS III 



732 



dunt in definitione speciei : sicut humanitas com- 
prehendit in se ea quae cadunt in definitione 
hominis : his enim homo est homo , et hoc si- 

1 gnificat humanitas , hoc scilicet quo " homo est 

homo. Sed materia individualis, cum accidentibus 

9 omnibus individuantibus ipsam, non cadit * in de- 

finitione speciei : non enim cadunt in definitione 
hominis hae carnes et haec ossa, aut albedo vel 
nigredo, vel aliquid huiusmodi. Unde hae carnes 
et haec ossa, et accidentia designantia hanc ma- 

' teriam, non concluduntur ' in humanitate, Et ta- 

men in eo quod est homo, includuntur: unde id 
quod est homo, habet in se aliquid quod non 

* habet " humanitas. Et propter hoc non est to- 

taliter idem homo et humanitas: sed humanitas 
significatur ut pars formalis hominis; quia prin- 
cipia definientia habent se formaliter, respectu 
D- 639, 73'- materiae individuantis *. 

In his igitur quae non sunt composita ex ma- 
teria et forma, in quibus individuatio non est per 
materiam individualem, idest per hanc materiam, 
sed ipsae formae per se individuantur, oportet 
quod ipsae formae sint supposita subsistentia. 



rj) hoc scilicet quo. - haec scilicet quibus DsAB, haec scilicet pA, 
haec scilicet quo pB, hoc scilicet quod pC, quo scilicet sC. 

8) cadit. - cadunt ACDEGat. - Seq. cadunt codd. ponunt post ho- 
minis. 

i) concluduntur. - includuntur BDsA. - Pro in eo quod, in eo qui 
codices. 

x) habet. - est B. 

X) differt. - differret EF. - Pro et natura, a natura BD, in natura E. 



(i) sua deitas. - Oni. B. 

v) accipimus. - accepimus CDEFGpB et a b. 

?) non subsistunt nisi composita. - non subsistunt nisi composita 
ex materia et forma B. 

0) deitas. - divinitas B. - Idetn in fine solutionis pro et non . . . 
rei, legit et non diversitatem a materia rei. 

r.) potest. - possunt ABDEFpC, possit ed. a. - Pro repraesentari, 
repraesentare BDEFsAC. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo statira occurrit ambiguitas, pro quo supponit 
Deus in hoc quaesito , utrutn Deus sit idem quod sua 
essentia. Ex secundo namque argumento, et ex toto pro- 
cessu corporis articuli, insinuatur quod supponit pro sup- 
posito divino : quoniam nihil aliud hic tractatur , nisi an 
suppositum naturae divinae, et ipsa natura, sint idem. Ex 
ratione vero suppositi ostenditur oppositum. Quoniam ad 
rationem suppositi requiruntur quinque conditiones: scilicet 
quod sit substantia, completa, individua, subsistens, incom- 
municabiliter : substantia, propter accidentia; completa, pro- 
pter partes; individua, propter speciem; subsistens, propter 
humanitatem Christi ; incommunicabiiiter , propter essen- 
tiam divinam, quae est communis tribus suppositis. Et sic, 
cum suppositum divinum idem significet quod persona di- 
vina, et in hoc articulo nulla fiat mentio de personarum 
constitutivis, consequens est quod ly Deus non stat pro sup- 
•Qu.xxxix,art.i. posito divino. - Et confirmatur hoc: quia inferius * quae- 
retur ex proposito, utrum persona et essentia in Deo sint 
idem. Ergo, etc. 

II. Ad hoc est dicendum, quod ly Deus potest tripliciter 
sumi. Primo, ut significat concretum quasi specificum na- 
turae divinae, idest habens deitatem ; sicut homo significat 
habens humanitatem. Secundo, ut significat concretum in- 
dividuale naturae divinae, idest hunc habentem deitatem, seu 
hunc Deum; sicut homo potest supponere pro hoc homine. 
Tertio, ut significat suppositum naturae divinae, idest hunc 
incommunicabiliter habentem deitatem, idest hanc personam 
divinam; sicut homo potest supponere pro Socrate. Sed hoc 
interest inter Deum ex una parte, et hominem ceterarumque 
naturarum concreta ex alia parte, quod in aliis non distin- 
guitur individuum naturae in concreto a supposito (non 
enim distinguitur hic homo ab humano supposito, aut e 
converso): in Deo autem distinguitur individuum naturae in 
concreto, idest hic Deus, a supposito divino, idest Patre et 
Filio et Spiritu Sancto. Et ratio est, quia hic Deus est simul 
terminus singularis, et communis tribus suppositis : quod 
est impossibile convenire individuo aliarum substantiarum. 



Tripliciter ergo cum accipi possit , dico quod hic non 
sumitur primo modo. Quia , ut in corpore articuli patet , 
id pro quo supponit ly Deus, claudit in sua ratione prin- 
cipia individuantia Deum, inquantum individuantia sunt : 
quae non significantur claudi in ly Deus quasi specifice 
supponente. - Neque etiam sumitur tertio modo. Tum quia 
nulla fit hic mentio de personalibus. Tum quia sub hoc 
sensu multa supponit praedeterminanda : et propterea in- 
ferius * in hoc sensu quaeretur, in tractatu de personis di- 
vinis. - Sed sumitur secundo modo. Ita quod sensus est : 
Utrum Deus, idest hic Deus, sit idem quod deitas. 

III. Sed adverte quod hic Deus , significans individuum 
divinae naturae in concreto, habet duas conditiones in re: 
alteram negativam, scilicet quod non significat suppositum 
naturae divinae ( et hoc secundum veritatem loquendo) ; 
alteram affirmativam, scilicet quod aequivalet supposito 
quoad habitudinem identitatis vel distinctionis a natura; 
quoniam comparatur ad illam ut habens ad habitum, ut 
quod est ad quo est, ut subsistens ad naturam in qua et 
qua subsistit, etc. Et tertiam conditionem habet in opinione 
philosophorum, imo totius rationis humanae secundum fa- 
cultatem naturae, scilicet quod ab omnibus accipitur ut 
suppositum naturae divinae: quia nuila deest sibi conditio 
suppositi , nisi incommunicabilitas; quam non convenire 
sibi, quia communis est tribus personis, non ratione, sed re- 
velatione fidei novimus. Et ex hac sequitur quarta conditio 
quoad nos : quod licet hic Deus non significet suppositum 
divinum simpliciter, tamen significat suppositum divinum 
stando infra limites tractatus de absolutis, qualis est praesens. 

Propter primam conditionem, caute loquitur littera, tam 
quaerendo quam concludendo et respondendo : semper 
enim, de Deo in speciali sermonem habens, nominat Deum 
et deitatem, et nunquam suppositum divinum. Propter alias 
vero tres conditiones, utitur nomine suppositi et naturae, 
in communi loquendo: et ex communibus regulis identi- 
tatis aut distinctionis suppositi a natura, quaestionem de- 
terminat. Idem namque est iudicium de distinctione huius 



417, 



D. 1053, ■°8t. 



5 



Unde in eis non differt * suppositum et natura *• . p, ^- 
Et sic, cum Deus non sit compositus ex materia 466.' 
et forma, ut ostensum est *, oportet quod Deus ' An. praec 
sit sua deitas <", sua vita, et quidquid aliud sic 
de Deo praedicatur *. 

Ad primum ergo dicendum quod de rebus sim- 
plicibus loqui non possumus , nisi per modum 
compositorum, a quibus cognitionem accipimus '. 
Et ideo, de Deo loquentes, utimur nominibus 
concretis, ut significemus eius subsistentiam, quia 
apud nos non subsistunt nisi composita ^: et uti- 
mur nominibus abstractis, ut significemus eius 
simplicitatem. Quod ergo dicitur deitas " vel vita, 
vel aliquid huiusmodi, esse in Deo, referendum 
est ad diversitatem quae est in acceptione intelle- 
ctus nostri; et non ad aliquam diversitatem rei. 

Ad secundum dicendum quod effectus Dei imi- 
tantur ipsum, non perfecte, sed secundum quod 
possunt. Et hoc ad defectum imitationis pertinet, 
quod id quod est simplex et unum, non potest " 
repraesentari nisi per multa : et sic accidit in eis 
compositio, ex qua provenit quod in eis non est 
idem suppositum quod natura. 



Loc. cit> 



QUAESTIO III, ARTICULUS III 



41 



Dei a deitate, et suppositi a natura: quoniam aequivalet 
illud individuum supposito quoad hoc; distinguitur enim 
suppositum a natura, ut habens ab habito, et quod est a 
quo est, et subsistens ab eo quo subsistit, etc. Nec con- 
gruebat doctrinae ordini, ut tractatui de absolutis immisce- 
rentur respectiva revelata, et tam remota ab his principiis, 
tot intercedentibus mediis quaestionibus decidendis. 

IV. In corpore est una conclusio, responsiva quaesito 
affirmative : Deus est idem quod sua essentia seu natura. - 
Probatur. Ratio differentiae inter naturam et suppositum, 
est distinctio naturae a materia individuali : ergo in formis 
simphcibus, quae per seipsas individuantur, non differt sup- 
positum a natura: ergo Deus est sua deitas, et sua vita, etc. 

Antecedens probatur ex ratione distinctionis naturae et 
suppositi in rebus raaterialibus , notioribus nobis. Natura 
comprehendit in se ea tantum quae cadunt in definitione 
speciei : ergo non comprehendit materiam individualem : 
ergo ex hoc distinguitur a supposito. - Assumptum patet. Et 
printa consequentia nunc facta probatur dupliciter. Primo, 
quia materia individualis non clauditur in definitione spe- 
ciei; ut patet de his carnibus respectu naturae humanae. 
Secundo, quia principia definientia habent se formaliter re- 
spectu materiae individuantis : in cuius signum, huraanitas 
significatur ut pars formalis hominis. - Secunda autem pro- 
batur: quia in suppositi ratione, si definiretur, clauderetur 
raateria individualis, ut in Socrate. 

Consequentia autem pritna ut per se nota relinquitur. - 
Secunda autem probatur : quia Deus non est compositus 
ex materia et forma, ut ex praecedenti patet articulo. 

V. Circa terminos assumptos in antecedente, et conse- 
quenter in tota hac ratione, distingue primo ly natura et 
ly suppositum. Possumus enim de eis loqui dupliciter : uno 
raodo, secundum rem tantum; alio modo, secundum mo- 
dum significandi. Sumuntur natura et suppositum secun- 
dum rem tantum , quando sumuntur secundum proprias 
rationes rei quam significat natura, et rei quam significat 
suppositum, abstrahendo a modis significandi : verbi gratia, 
quando suraitur natura huraana secundura eius propriam 
definitionem, et Socrates secundum eius rationem propriara, 
non curando an natura significetur in abstracto vel con- 
creto, etc. - Sumuntur autem secundum modos significandi, 
cum sumuntur ut stant sub nominibus priraae intentionis, 
puta humanitas, homo, Socrates, Socrateitas, etc. 

Sermo praesens est de natura et supposito secundura 
rem, et non secundum modum significandi: hoc enim potius 
logici, illud metaphysici negotii est. Et ideo cessant omnes 
argumentationes et responsiones, quae immiscent significari 
per modum partis, vel excludere a significatione, aut nec 
excludere nec includere , et simiHa; quae ad differentiam 
inter haec ex modis significandi, non ex rebus, spectant. - 
Nec obstat quod in corpore huius articuli inferatur quod 
humanitas significatur ut pars forraalis hominis, ad pro- 
bandum quod natura non includat materiam individualem : 
quoniam hoc allatum est ut signum a posteriori notius, ad 
manifestandum etiara ex raodo significandi, distinctionera 
secundum rem naturae a materia individuali. 
•Cf. num.praec. VI. Distingue secundo * ly differre, seu differentia. Est 
enim duplex : secundum rationem, et secundum rem. Et 
haec subdividitur in differentiam realera inter rem et rem : et 
in differentiam realem inter rera includentem aliquid reale, 
et non includentem illud (includere autem et non includere 
nunc dicimus, non ex modo significandi, sed ex ratione for- 
mali rei significatae formaliter suraptae). Et haec rursus sub- 
dividitur in differentiam realem penes inclusionem alicuius 
realis intrinsece, sicut homo differt ab animali quia includit 
intrinsece rationale: et penes inclusionem alicuius realis 
extrinsece, sicut disciplinabile differt ab homine (fingendo 
quod disciplinabilitas sit eadem res quod natura hominis), 
quia includit extrinsece disciplinam, ut actum per quem 
definitur, quam non includit homo in sua ratione. 

VII. Quatuor igitur cum sint modi differentiae: secun- 
dum rationem tantum, ut est inter hominem et humanita- 
tem; inter rem et rem, ut est inter Socratem et Platonem; 
inter rem includentem intrinsece aliquid reale, et abstrahen- 
tem; et inter includentem extrinsece aliquid reale, et abstra- 

SuMM.vE Theol. D. Thomae T. 1. 



princip. 



hentem ab illo: in antecedente assumpto *, et tota hac "Cf. num. iv. 
ratione ac conclusione , sermo tantura est de differentia 
tertio modo, idest penes inclusionem intrinsecam. 

Non enim est hic sermo de differentia secundum ratio- 
nem tantum : quoniam suppositum et natura in omnibus, 
etiam in Deo, sic distinguuntur. Deus enim et deitas, ra- 
tione modi significandi, distinguuntur intantum, quod ista 
est haeretica , deitas generat deitatem , et ista catholica, 
Deus generat Deum, ut patet in principio Decretalium*. - 'Cap.n.rfe^am- 
Neque etiam est hic sermo de dinerentia reah, qualis est 
inter rem et rem. Constat enira quod natura substantialis 
et suppositura non possunt naturaUter sic distingui, ut sint 
totaliter duae res diversae. - Nec etiara est hic sermo de 
differentia reali extrinseca : quoniara falsum esset antece- 
dens; et falsum esset quod in substantiis immaterialibus 
non differt suppositura et natura. In substantiis enim se- 
paratis, suppositum a natura differt extrinsece : quia suppo- 
situm , ut sic , includit subsistere (quod est esse per se), 
non intrinsece, sed quodammodo quasi ut proprium actum, 
ad quem quodamraodo deberet definiri si definiretur; na- 
tura autera, non. Et propterea s. Thoraas, in Quodlibeto II, 
qu. II, art. 2, de tali differentia loquens, dixit quod in an- 
gelis differt suppositum a natura. 

Relinquitur igitur quod sit hic serrao de differentia penes 
inclusionem intrinsecam. Tura quia ratio assurapta in littera 
manifeste secundum talem differentiara distinguit supposi- 
tum a natura in rebus materialibus ; quia scilicet supposi- 
tum includit materiara individualera , quam non includit 
natura : constat enim hoc intelligi de intrinseca inclusione. 
Tura quia in separatis a materia, tali differentia non distin- 
guitur suppositum a natura, ut hic affirmatur, ex eo quod 
individuantur per seipsa: idest quia idem est constituens 
naturam et individuum; ac per hoc, nihil intrinsecum in- 
cludit individuura, quod non claudat natura, et e converso. 
Tura quia idem censetur iudiciura in littera de identitate sup- 
positi et naturae in substantiis separatis, et Dei cum deitate: 
hoc enira non est simpliciter verum, nisi de differentia intrin- 
seca loquendo; quoniara, ut iara dictura est, in Quodlibetis 
aliud protulit iudicium, loquendo de differentia extrinseca. 

Est ergo sensus antecedentis, quod ratio differentiae in- • 
trinsecae inter naturam et suppositum, secundura rera seu 
rationes formales sumpta *, est distinctio naturae a materia ' Cf. num. v. 
individuali. Et similiter sensus oranium conclusionura quae 
implicite hic continentur, de supposito et natura in rebus 
materialibus et in separatis a materia etc, eodem intellectu 
sumendus est. 

VIII. Et si praedicta dihgenter inspexeris, complecteris 
disposifionem omniura rerum quoad identitatem et distin- 
ctionem inter suppositum et naturam. Habes enim in pri- 
mis, quod suppositum et natura non substantialiter con- 
stituens suppositum (sive sit natura accidentis, ut Socrates 
et eius coraplexio ; sive sit substantia quasi adventitia, ut 
humanitas Verbi Dei) distinguuntur quadrupliciter: scihcet 
ut res et res, et intrinsece, et extrinsece, et secundum ra- 
tionem. - Habes secundo, quod suppositura et natura in 
substantiis corapositis, distinguuntur intrinsece, et extrin- 
sece, et secundura rationera. - Habes tertio, quod in sub- 
stantiis iramaterialibus, distinguuntur suppositum et natura, 
non intrinsece, sed extrinsece secundura rem, et secundum 
rationem. - Habes quarto, quod in Deo nullo raodo distin- 
guuntur secundum rem Deus et deitas : sed ratione tantum 
raodi significandi. - Habes et concordiara dictorum s. Tho- 
mae , et intellectum eorum quae in diversis locis de hac 
raateria scripta sunt. 

IX. Circa priraam consequentiam in littera factam *, ad- • Cf. num. iv. 
verte quod ideo relicta est pro constanti , quia fundatur 

super illa regula posterioristica satis trita, si affirmatio est 

causa affirmationis, negatio est causa negationis, et e con- 

verso *. Et quoniam haec raaxima non tenet nisi in causis * i Poster., cap. 

propriis, ideo in antecedente ly ratio , cum dicitur ratio '""'■'•''- 

differentiae etc, supponit pro ratione propria. Itaque sensus 

est : propria et praecisa ratio differentiae intrinsecae inter 

naturam et suppositum. Et tunc manifeste patet vis conse- 

quentiae, ex negatione talis rationis, negationem sui effectus 

inferens. 



t 



42 



QUAESTIO III, ARTICULUS IV 



ARTICULUS QUARTUS 

UTRUM IN DEO SIT IDEM ESSENTIA ET ESSE 



! Seitt., dist. VIII, qu. IV, art. 1,2; qu. v, art. 2 ; dist. xxxiv, qu. i, art. i ; II, dist. i, qu. i, art. i ; 

I Cont. Gent., cap. xxii, Lii; Qq. disp., de Pot., qu. vii, art. 2; de Spirit. Creat., art. i; Compend. Tlieol., cap. xi; 

Opusc. XXXVII, de Quatuor Oppos., cap. iv; de Ent. et Ess., cap. v. 




► D QUARTUM sic PROCEDITUR. Videtur quod 

in Deo non sit idem essentia et esse. 

*Si enim hoc sit, tunc ad esse divinum 

^nihil additur. Sed esse cui nulla fit ad- 

ditio, est esse commune quod de omnibus prae- 

dicatur: sequitiir ergo quod Deus sit ens com- 

mune praedicabile de omnibus. Hoc autem est 

vers.2i. falsum, secundum illud Sap.xw*: incommunica- 

bile nomen lignis et lapidibus imposuerunt. Ergo 

esse Dei non est eius essentia. 

2. Praeterea, de Deo scire possiimus an sit, ut 
supra * dictum est ". Non autem possumus scire 
quid sit. Ergo non est idem esse Dei, et quod 
quid est eius, sive quidditas vel natura. 

Sed contra est quod Hilarius dicit in VII de 
Trin. * : esse non est accidens in ^ Deo, sed sub- 
sistens veritas. Id ergo quod subsistit in Deo, est 
suum esse. 

Respondeo dicendum quod Deus non solum est 
sua essentia, ut ostensum est *, sed etiam ^' suum 
esse. Quod quidem multipliciter ostendi potest. 
Primo quidem, quia quidquid est in aliquo quod 
est praeter essentiam eius , oportet esse causa- 
tum vel a principiis essentiae , sicut accidentia * 
propria consequentia speciem, ut risibile conse- 
quitur hominem et causatur ex principiis essentia- 
libus speciei; vel ab aliquo exteriori, sicut caior 
in aqua causatur ab igne. Si igitur ipsum esse 
rei sit aliud ab eius essentia , necesse est quod 
esse illius rei vel ' sit causatum ab aliquo exte- 
riori, vel a principiis essentialibus eiusdern rei. 
Impossibile est autem quod esse sit causatum 
tantum ex ^ principiis essentialibus rei : quia nuUa 
res sufficit quod sit sibi causa essendi, si habeat 
esse causatum. Oportet ergo quod illud cuius esse 
est aliud ab essentia sua ", habeat esse causatum 
ab alio. Hoc autem non potest dici de Deo: quia 
Deum dicimus " esse primam causam efficientem. 
Impossibile est ergo quod in Deo sit aliud esse, 
et aliud eius essentia. 



Qu. II, art. 
a 



• Num. II. 



Art. praeced. 
T 



Secundo, quia esse est actualitas omnis formae 
vel naturae *: non enim bonitas vel humanitas 
significatur ' in actu, nisi prout significamus eam 
esse. Oportet igitur quod ipsum esse comparetur 
ad essentiam quae est aliud ab ipso, sicut actus 
ad potentiam *. Cum igitur in Deo nihil sit po- 
tentiale, ut ostensum est supra *, sequitur quod 
non sit aliud in eo essentia quam suum esse. Sua 
igitur essentia est suum esse. 

Tertio, quia sicut illud quod habet ignem et 
non est ignis, est ignitum per participationem ' , 
ita illud quod habet esse et non est esse, est 
ens per participationem. Deus autem est sua es- 
sentia \ ut ostensum est *. Si igitur non sit suum 
esse , erit ens per participationem , et non per 
essentiam. Non ergo erit primum ens : quod ab- 
surdum est dicere ■". Est igitur Deus suum esse *, 
et non solum sua essentia. 

Ad primum ergo dicendum quod aliquid cui non 
fit additio potest intelligi ' dupliciter. Uno modo, 
ut de ratione eius sit quod non fiat ei additio ; 
sicut de ratione animalis irrationalis est , ut ^ sit 
sine ratione. Alio modo intelligitur aliquid cui 
non fit addifio, quia non est de ratione eius quod 
sibi fiat • additio : sicut animal commune est sine 
ratione, quia non est de ratione animalis com- 
munis ut habeat rationem ; sed nec de ratione 
eius est ut careat ratione. Primo igitur modo , 
esse sine additione , est esse divinum : secundo 
modo, esse sine additione, est esse commune ". 

Ad secundum dicendum quod esse dupliciter di- 
citur: uno modo, significat actum essendi; alio 
modo , significat compositionem propositionis , 
quam anima adinvenit coniungens praedicatum 
subiecto. Primo igitur modo accipiendo esse, non 
possumus scire esse Dei, sicut nec eius essen- 
tiam : sed solum secundo modo. Scimus enim 
quod haec propositio quam formamus de Deo, 
cum dicimus Deus est, vera est. Et hoc scimus 
ex eius effectibus , ut supra * dictum est. 



a) ut supra dictum est. - Post quid sit ponunt codices. - Pro esse, 
essentia ABCEpF. 

^) in. - Om. codices. 

Y) etiam. - Om. E, est ceteri et ed. a. 

0) accidentia. - Om. EFGpACD et ed. a. - Pro consequitur, quod 
consequitur AB, sequitur C; et ante causatur om. AEFpCDsB, quod sC. 

e) vel. - Om. codices. 

!;) ex. - a ABCDEG. - Pro rei, eiusdem rei B. - Post suf/icit sF 
addit ad hoc. - Pro essendi, subsistendi vel essendi B. 

»)) ab essentia sua. - a sua essentia codices. 

6) dicimus. - diximus ABCFGa. 



i) signij!catur. - signijicat ACE. - Pro quod ipsum esse , ipsum 
esse quod AEpC. - Pro ad essentiam quae, ad omne qtiod G. 

%) participationem.~ et non per essentiam addit B, et pergit: ita illud 
quod liabet essentiam et non csse, est ens solum per participationem, 

X) sua essentia. - simpliciter B, suum esse sC, om. ceteri. - Ante 
ostensum ABCEFGa addunt supra; post, ed. a addit habet esse. 

(*) quod absurdum est dicere. — Om. codices et a b. 

v) intelligi. - accipi B. 

\) ut. - quod ABCDE. 

0) j^at. - flat vel quod non fiat F. 

T.) commune. - commune praedicabile B. 



Coinmentai"ia Cardinalis Caietani 



IN titulo, Iv essentia significat deitatem, quae per defini- 
tionem Dei importaretur, si definiretur: ly esse importat 
significatum per ly est secundum adiacens, cum dicimus 
« Deus est », et similiter, « homo est^, etc. : ly idem im- 



portat identitatem realem. Ita quod sensus est: Utrum res 
significata per ly Deus, sit res significata per ly est, cum 
dicitur Deus est. 

Et scito quod ista quaestio est subtilissima, et propria 



D. 1034. 



D. 562. 
Art. I. 



Art. praeced. 



D. 461. 



Qu. II, art. 2. 



QUAESTIO III, ARTICULUS V 



43 



• Cf. Comment. 
Caict. in S.Th. 
de Ente et Ess., 
cap. V, qu. XI. 



Qu. II, art. 3. 



antiquis metaphysicis : a niodernulis autem valde aliena, 
quia tenent non solum in Deo, sed in omni re, essentiam 
identificari existentiae illius. Sit ergo nostra haec quaestio : 
ad alios autem erit quaestio specialis, de distinctione esse 
ab essentia universaliter *. 

II. In corpore una conclusio : Deus est suum esse. - Pro- 
batur tripliciter. Pritno. Deus est primum efficiens : ergo 
habet esse non causatum ab extrinseco: ergo est suum esse. 

Antecedens ex dictis * patet. - Consequentia prima patet 
ex terminis. - Secunda autem probatur. Omne conveniens 
alicui distinctum ab essentia eius, aut causatur ab essentia 
tantum, aut ab extrinseco : ergo si esse distinguitur , cau- 
satur vel ab intra vel extra. Sed ab intra tantum, est im- 
possibile : quia nihil est sibi ipsi sufficiens causa ut sit. 
Ergo, si ab extrinseco non est causatum, est idem. Quod 
est consequentia probanda. 

III. Secundo. Deus est actus purus: ergo essentia eius 
non se habet ad esse ut potentia ad actum : ergo est suum 
esse. - Antecedens patet. Et prima consequentia est nota ex 
terminis. Secunda probatur. Esse est actualitas omnis for- 
mae seu naturae : ergo omnis natura distincta ab esse , 
comparatur ad ipsum ut potentia ad actum : ergo, si non 
comparatur ut potentia, est ipsum esse. Assumptum pro- 
batur : quia nulla res significatur in actu, nisi signiticetur 
ut est. 

Adverte hic quod ista ratio fundatur super hoc, quod 
quaecumque quidditas vel natura, quantumcumque secun- 
dum rationem quidditativam sit actualis , relata tamen ad 
esse, habet rationem potentiae : sapientia namque, et bo- 
nitas, etc, actuatur per hoc quod dico est; et similiter hu- 
manitas, et equinitas, etc. Et propterea dicitur et quod esse 
esl actualitas omnis formae ; et quod nuUa natura signi- 
ficatur in actu ultimato, nisi prout significatur esse in actu 
exercito. 

IV. Tertio. Deus est primum ens : ergo est ens per 
essentiam : ergo est suum esse. - Antecedens, cum prima 
consequentia, patet. Secunda vero probatur a destructione 
consequentis, dupliciter. Primo, ex quid nominis entis per 



essentiam, sic. Non est suum esse: ergo habet esse, et non 
est ipsum esse: ergo est ens per participationem: ergo non 
est ens per essentiam; sicut si habet ignem, et non est 
ignis, etc. Secundo , Deus non est suum esse, et est sua 
essentia: ergo non est ens per essentiam, sed per aliud 
additum. - Omnia clara sunt. 

V. In responsione ad secundum, dubium occurrit: quia 
videtur impHcare responsio duo contradictoria. Si enim sci- 
mus quod haec propositio est vera, Deus est , ergo cogno- 
scimus ita esse in re, quod Deus est: hoc autem est co- 
gnoscere esse quod in ipso Deo est : ergo. 

Ad hoc dubium (quod in II Poster., cap. i, diffuse tra- 
ctavimus, et Scotus, in I Sent., dist. iii , qu. i, in princ, 
affert, reprehendendo hanc responsionem) breviter dicitur, 
quod haec responsio est optima, et singularis de Deo. In 
hoc enim differt esse Dei a reliquorum entium esse, quod 
esse Dei est quod quid est ipsius Dei, ut hic determinatur : 
ita quod haec propositio , Deus est , est in primo modo 
dicendi per se. Esse autem ceterorum non sic se habet , 
sed distinguitur a quidditatibus eorum. Et ex hoc nascitur 
quod esse Dei, secundum se et absolute, est proprius ter- 
minus quaestionis quid est: et est terminus quaestionis an 
est, secundum quid, idest ut fundat veritatem propositionis. 
Esse vero aliorum non spectat ad quaestionem quid est , 
quia non est praedicatum primi modi, ut patet inductive, 
homo est, caelum est, etc : sed secundum se et simpliciter 
spectat ad quaestionem an est. Et propterea, cum de aliis 
scimus quaestionem an est , et dicimur scire esse quod 
significat veritatem propositionis , et esse ipsius rei : quia 
scitur secundum proprium modum quo scibile est. Cum 
autem de Deo scimus an est , dicimur scire esse quod 
significat veritatem propositionis, et nescire esse Dei : non 
quod terminus ultimus cognitionis nostrae sit esse propo- 
sitionis, ut obiectio intellexit (quoniam terminus est esse 
Dei, non absolute, sed ut respondet veritati propositionis) ; 
sed quia per hanc cognitionem non cognoscitur esse Dei 
propria quaestione qua est secundum se cognoscibile, quia 
non scitur per quid. 



Comm. VII. 



D. 673. 
a 



ARTICULUS QUINTUS 

UTRUM DEUS SIT IN GENERE ALIQUO 

I Sent., dist. vjn, qu. iv, art. 2; dist. xix, qu. rv, art. 2; I Cont. Gent., cap. xxv; De Pot., qu. vii, art. 3; 
Compend. Theol., cap. xii; De Ent. et Ess., cap. vi. 




♦D QUiNTUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
Deus sit in genere aliquo. Substantia 
*enim est ens per se subsistens. Hoc au- 
^tem maxime convenit Deo. Ergo Deus 
est in genere substantiae. 

2. Praeterea, unumquodque mensuratur per 
aliquid sui generis; sicut longitudines per longi- 
tudinem, et numeri per numerum. Sed Deus 
est mensura omnium substantiarum, ut patet per 
Commentatorem , X Metaphys. * Ergo Deus est 
in genere substantiae. 

Sed contra, genus est prius, secundum intel- 
lectum, eo quod in genere continetur. Sed nihil 
est prius Deo, nec secundum rem, nec secun- 
dum intellectum. Ergo Deus non est in aliquo 
genere. 

Respondeo dicendum quod aliquid est in ge- 
nere dupliciter *. Uno modo, simpliciter et pro- 
prie ; sicut species, quae sub genere " continen- 
tur. Alio modo, per reductionem, sicut principia 
et privationes: sicut punctus ^ et unitas reducun- 



tur ad genus quantitatis, sicut principia; caecitas 
autem, et omnis privatio, reducitur ad genus sui 
habitus. Neutro autem modo Deus est in ge- 
nere *. 

Quod enim non possit esse species alicuius 
generis, tripliciter ostendi potest. Primo quidem, 
quia species constituitur ex genere et differentia. 
Semper autem id a quo sumitur differentia con- 
stituens speciem, se habet ad illud unde sumitur 
genus, sicut actus ad potentiam. Animal enim 
sumitur a natura sensitiva per modum concre- 
tionis; hoc enim dicitur animal, quod naturam 
sensitivam habet: rationale vero sumitur a na- 
tura intellectiva, quia rationale est quod naturam 
intellectivam habet: intellectivum autem compa- 
ratur ad sensitivum, sicut actus ad potentiam. Et 
similiter manifestum est in aliis. Unde, cum in 
Deo non adiungatur potentia actui, impossibile 
est quod sit in genere tanquam species. 



Secundo, 



quia, cum esse Dei sit eius essentia. 



D. 464. 



ut ostensum est *, si Deus esset in ahquo genere, ' An. praec. 



a) quae sub genere. — et quae sub eis codices et a b. 



p) punctus. - punctum codices. 



44 



QUAESTIO III, ARTICULUS V 



oporteret quod genus eius esset ens: nam genus 
t significat essentiam rei, cum praedicetur "> in eo 

quod quid est. Ostendit autem Philosophus in 

-DiJjib"!;™:!; III Metaphys. *, quod ens non potest esse genus 

"■ **■ alicuius : omne enim genus habet differentias 

^ quae sunt extra * essentiam generis ; nulla autem 

differentia posset inveniri, quafe esset extra ens; 

quia non ens non potest esse diflferentia. Unde 

relinquitur quod Deus non sit in genere. 

Tertio, quia omnia quae sunt in genere uno, 

communicant in quidditate vel essentia generis, 
^ quod praedicatur de eis in eo qiiod quid est '. 

Differunt autem secundum esse : non enim idem 
"^ est esse hominis et equi, nec huius hominis - et 

illius hominis. Et sic oportet quod quaecumque 
1 sunt in genere , differant '■ in eis esse et quod 

• D. 575. qiii^ Qsi ^ idest essentia *. In Deo autem non 

• Art. praec. differt , ut ostcusum est *. Unde manifestum est 

quod Deus non est in genere sicut species. 
9 Et ex hoc " patet quod non habet genus, neque 

differentias; neque est definitio ipsius; neque de- 

• D. 457. monstratio, nisi per effectum * : quia definitio est 

ex genere et differentia, demonstrationis autem 
medium est definitio. 



Quod autem Deus non sit in genere per re- 
ductionem ut principium, manifestum est ex eo 
quod principium quod reducitur in aliquod ge- 
nus, non se extendit ultra genus illud : sicut pun- 
ctum non est principium nisi quantitatis conti- 
nuae, et unitas quantitatis discretae. Deus autem 
est principium totius esse, ut infra ostendetur*. ■Q"-xuv,art.i. 
Unde non continetur in aliquo genere sicut prin- 
cipium. 

Ad pRiMUM ERGO DicENDUM quod substantiae no- 
men non significat hoc solum quod est per se 
esse : quia hoc quod est esse, non potest per se ' ' 

esse genus, ut ostensum est *. Sed significat es- * in corp. 
sentiam cui competit sic esse, idest per se esse : 
quod tamen esse non est * ipsa eius essentia. " 

Et sic patet quod Deus non est in genere sub- 
stantiae. 

Ad secundum dicendum quod obiectio illa pro- 
cedit de mensura proportionata: hanc enim opor- 
tet esse homogeneam mensurato *. Deus autem * d- "s. »70. 
non est mensura proportionata alicui \ Dicitur ^ 

tamen mensura omnium, ex eo quod unumquod- 
que tantum habet de esse, quantum ei appro- 
pinquat *. ' ^- "^*- 



f ) cum praedicetur. - cum praedicatur ABCDEFa. - est omittunt 
ACEFpD et edd. a b. 

5) sunt extra. — non participant ABCDEF, sed margo C : alia lit- 
tera, sunt extra. 

t) est. - Om. ACDEFG. 

5) hominis. - Om. B. 



Ti) differant. - differat ACEFG, differunt BD. 
Oj Et ex hoc. - Et hoc P. 
t) per se. — Om. codices et a b. 
x) est. - sit codices. - ipsa om. B. 

X) proportionata alicui. — scilicet alicui proportionata B. 
tamen, enim BC. 



Pro 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, genus sumitur proprie, pro genere logico, prout 
distinguuntur decem genera rerum. 

In corpore duo: primo distinguitur; secundo responde- 
tur. quaesito duabus conclusionibus, iuxta duo membra dis- 
• Cf.num.vii.viii. tinctionis, adiuncto primae conclusioni uno corollario *. 

Quoad primum, distinctio est : Esse in genere dupliciter ; 
directe, et reductive, ut patet. - Quoad secundum, prima 
conclusio, responsiva quaesito negative, est: Deus non est 
directe in genere. 

Probatur tripliciter. Primo. Deus est actus purus : ergo 
non est directe in genere. - Probatur sequela. Genus sumi- 
tur a potentia respectu eius a quo sumitur differentia: ergo 
omne existens in genere, habet actum admixtum potentiae: 
ergo, si est actus purus, etc. Antecedens declaratur in ani- 
mali et rationali. Omuia clara sunt. 

II. Secundo. Si Deus esset in genere , genus aliquod 
praedicaretur in quid de esse : ergo ens esset genus. Sed 
hoc est impossibile. Ergo. - Prima consequentia probatur. 
Essentia Dei est ipsum esse : et genus praedicatur in quid 
de eo cuius est genus : ergo, si Deus esset in genere, etc. - 
Secunda vero consequentia relinquitur pro constanti : quia 
ens aut solum aut maxime significat formaliter esse. - De- 
structio vero ultimi consequentis probatur ex III Metaphys. 
Omne genus habet differentias extra se: ens non habet diffe- 
rentias extra se : ergo. Probatur minor: quia extra ens non 
remanet nisi non ens; non entia autem impossibile est esse 
entis differentias, ut patet. 

III. Circa hanc rationem, posset primo dubitari de 5/'- 
gnificatione entis: secundo, de praedicatione ciusdem, an 
scilicet praedicetur in quid, ut in hac ratione oportet tenere 
adversarium dicentem Deum esse in genere: tertio, de com- 
munitate eiusdem ad omnes reales rationes forraales, an sci- 
licet in omnibus claudatur intrinsece, ut hic ex III Metaphys. 
assumitur. De his autem omnibus in commentariis de Ente 

• Cap. I, IV. et Essentia* scripsimus, nec censeo replicandum: praecipue 
quia, sive propter illam causam hic adductam, sive propter 



aliam, destructio consequentis * ab omnibus acceptatur. Sen- * Cf. num. n. 
sus autem rationis hic adductae est, quod differentias opor- 
tet esse extra genus sic, quod nec genus ponatur intrinsece 
in formali significato differentiae, neque e converso : quamvis 
genus ponatur in ratione differentiae extrinsece, seu ut ad- 
ditum, sicut subiectum in ratione passionis. NuIIae autem 
inveniuntur rationes reales distinguentes ens , in quarum 
formalibus significatis non daudatur intrinsece ens. Ergo. 
Et scito quod Scotus, in Primo, dist. ni, qu. ni, tenet 
oppositum huius minoris. Putat namque esse quasdam dif- 
ferentias, scilicet ultimas, non includentes formaliter et in- 
trinsece ens. Et rursus tenet passiones entis non includere 
formaliter ac intrinsece ens, - Sed de passionibus in quae- 
stione v dicetur. De differcntiis autem, quamvis diccndum 
hic esset, quoniam tamen oportet novos terminos ingerere 
(quia Scotus de differentiis sumptis, non a formis , sed a 
realitatibus ultimis, loquitur), expedit potius facere quae- 
stionem de hoc specialem ac diffusam ; praeter id quod 
tactum est de hoc in commentariis de Ente et Essentia *. ' cap. iv. 

IV. Tertio probatur. Omnia directe in genere, commu- 
nicant in essentia, et diffcrunt in esse: ergo habent essen- 
tiam distinctam ab esse. Deus non est huiusmodi. Ergo. - 
Antecedens probatur: quia conveniunt in quid generis, et 
distinguuntur penes aliud et ahud esse , ut patet in ho- 
mine et equo. - Consequentia autem relinquitur pro con- 
stanti. - Destructio quoque consequentis applicati ad Deura, 
patet ex praecedenti articulo. Ergo, etc. 

V. Circa hanc rationem dubium cst. Tum quia aequi- 
voce sumitur ly esse. In antecedente namque sermo est de 
esse specifico, ad quod differentia distinguens genus con- 
ducit: in consequente autem est sermo de esse actualis 
existentiae, quod ab cssentia distingui infertur. - Tum quia 
cx distinctione inter principium convenientiae et princi- 
pium differentiae, in antecedente assumpta, non potest in- 
ferri maior distinctio quam formalis: essentia nanque ge- 
neris, in qua species conveniunt, et esse specificum, quo 



QUAESTIO III, ARTICULUS VI 



45 



■ Cap. II, de dif- 
ferentia. 



• De Ente et 
Ess,, loc. cit. 

• Cf. num. I. 



Cf. ibid. 



' Cap. III. -Did. 
lib. aI, cap. V, 
n. 6, 7. 



quaelibet species ab altera differt , non realiter , sed for- 
maliter tantum differunt. Et tamen infertur in littera dis- 
tinctio realis inter essentiam et esse. Igitur processus iste 
malus videtur. 

VI. Ad hanc obiectionem valde diffuse dictum est in 
cap. VI de Ente et Essentia, ubi hanc rationem s. Thomas 
facit. Et propterea nunc breviter dicitur, quod in antece- 
dente sumitur esse et pro esse specifico et actualis existen- 
tiae: quoniam de utroque verificatur. Imo verificatio unius 
infert verificationem alterius: quoniam ideo differentia di- 
citur conducere ad esse, quia constituit proprium recepti- 
vum ipsius esse actuaiis existentiae; ut ibi declaratum est, 
et supra Porphyrium*. Nulla ergo est aequivocatio. - Et licet 
ex hoc quod aliquae duae rationes formales sic distinguan- 
tur quod altera sit formale principium convenientiae , et 
altera sit formale principium differentiae, non possit sim- 
pliciter inferri distinctio realis inter eas (alioquin omne genus 
realiter oporteret distingui a suis differentiis ) : attamen , 
gratia materiae de qua est sermo, scilicet essentiae et esse, 
optime potest inferri distinctio realis esse ab essentia ex 
distinctione absolute inter genus et esse , in quo distin- 
guitur species. Et ratio est , quia ista duo mutuo se conse- 
quuntur, existentia distinguitur formaliter a quidditate, et, 
existentia distinguitur realiter a quidditate, ut ibidem * 
declaravimus. Ideo vide ibi, etc. 

VII. Corollarium autem annexum primae conclusioni * 
est: Dei neque est genus, nec differentia, nec definitio, nec 
demonstratio nisi per effectum. - Patet sequela: quia defi- 
nitio, etc. 

VIII. Conclusio vero secunda * est etiam negativa : Deus 
non est in aliquo genere reductive. - Probatur. Deus est prin- 
cipium, non alicuius generis tantum, sed totius esse : ergo 
non continetur reductive in aliquo genere. - Antecedens 
supponitur. Consequentia probatur. Omne quod est redu- 
ctive in aliquo genere, est principium tantum LUius generis, 
ut patet XII Metaphys. * de principiis Praedicamentorum. 

IX. Circa hanc conclusionem occurrit dubium ad ho- 
minem: quia in I Sent., dist. viii, qu. iv, art. 2, ad 3, et in 
Qu. de Potentia, qu. vii, art. 3, ad ultimum, s. Thomas 
concedit Deum esse in genere substantiae reductive. Quo- 
modo hic determinatur oppositum ? 

Ad hoc breviter dicitur quod, ut manifeste apparet ex 
I Sent,, nulla est repugnantia inter dicta hic et alibi. Distin- 
guitur siquidem ibi quod esse in genere ut principium, stat 
dupliciter. Primo modo, ut principium contentum in illo 
genere: et sic negatur Deum esse in genere ut principium. 
Alio modo, ut principiura continens ipsum genus: et hoc 
modo Deus est quodammodo in omnibus generibus; et per 
appropriationem in genere substantiae, tanquam sibi magis 
appropinquante. Et hoc conceditur in locis praedictis ; ad- 
vertendo quod id quod in Qu. de Potentia tacuit, in I Sent. 
supplevit. Unde congrue dici potest quod Deus est in ge- 



nere ut principium, non quod reducitur ad genus, sed ad 
quod ipsum genus reducitur. Et quod sit mens s. Thomae, 
ex eo coniicere potes, quod in littera, concludendo, de Deo 
dicitur: unde non continetur in genere sicut principium: 
dicendo enim non continetur , praeservavit se ab esse in 
genere sicut principium continens, ad quod reducitur or- 
dine quodam omne genus. Et hoc idem insinuant verba 
praecedentia, scihcet: principium quod reducitur in aliquod 
genus, non se extendit extra, etc. 

X. In responsione ad secundum, dubium occurrit: quia 
responsio non satisfacit obiectioni. Responsio siquidem tria 
dicit: primo, quod maior est vera de mensura homogenea; 
secundo, quod minor est falsa, Deus est mensura homo- 
genea ; tertio, quasi glossando Averroem, dicitur quomodo 
Deus dicitur mensura omnium, quia unumquodque tantum 
habet de esse, quantum appropinquat sibi. Ex his autem 
non satisfit Averrois auctoritati inductae, volenti quod Deus, 
qui est prima substantia, sit mensura substantiarum, sicut 
primus numerus aliorum numerorum, etc. : et hoc ex pro- 
posito, in eo loco ubi de raensuris homogeneis est sermo, 
scilicet X Metaphys., comment. vii. 

Ad hoc breviter dicitur, quod s. Thomas, ad rem non 
verba attendens, optime satisfacit etiam secundum mentem 
Averrois. Nam genus potest dupliciter sumi. Uno modo, 
proprie, ut hic loquimur: et sic optime negatur quod Deus 
sit mensura homogenea generis substantiae (imo Averroes 
nuUam intelligentiam ponit sic homogeneam substantiae) : 
et hoc in hac littera dicitur. Alio modo, large, pro coordi- 
natione : et hoc modo Deus est mensura homogenea coor- 
dinationis substantiarum , magis quani accidentium , quia 
ipse est substantia, et non est accidens : et hoc voluit ibi 
Averroes. Quod tamen est esse mensuram extra genus sub- 
stantiae praedicamentalis ; et est esse mensuram omnium 
generum proprie extra ea, ut patet. Et ideo dicitur in lit- 
tera quod Deus dicitur mensura omnium. 

XI. In ratione quae ad oppositum in hoc articulo affer- 
tur , habetur verbum notandum , et dubitandum : scilicet 
quod Deo nihil est prius, neque secundum rem, neque 
secundum intellectum ; et propterea non habet genus. Vi- 
detur enim hoc esse falsum: quoniam praedicata communia 
Deo et aliis, priora sunt, secundum intellectum, ipso Deo ; 
ut patet ex eo quod non convertitur consequentia. 

Sed hoc cito aperitur, distinguendo prius secundum in- 
tellectum dupliciter: ex parte rei, seu rationum formalium; 
vel quoad nos. NuIIa siquidem res, aut ratio formalis, ex 
parte sui est prior Deo secundum intellectum : in cuius si- 
gnum, nullum praedicatum datur secundum se abstractius, 
simplicius, prius ipso. Quoad nos vero, prior est sapientia 
quam sapientia divina, secundum intellectum. Et propterea 
non convertitur consequentia quoad nos. In littera autem 
intendit Auctor primo modo : sic enim genus prius est illo 
quod in genere reponitur. 



ARTICULUS SEXTUS 

UTRUM IN DEO SlNT ALIQUA ACCIDENTIA 
I Sent., dist. viii, qu. iv, art. 3; I Coyit. Gent., cap. xxiii; De Pot., qu. vn, art. 4; Compend. Theol., cap. xxiii. 



' Cap.iii, n.6, 9. 
■ S. Th. lect. VI. 




>D SEXTU.M sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
in Deo sint aliqua accidentia. Substantia 
enim niilli est accidens , ut dicitur in I 
\Physic. * Quod ergo in uno est accidens, 
non potest in alio esse substantia : sicut probatur 
quod calor non sit forma substantialis ignis, quia 
in aliis est accidens. Sed sapientia, virtus, et hu- 
iusmodi, quae in nobis sunt accidentia, Deo at- 
tribuuntur. Ergo et in Deo sunt accidentia. 

2. Praeterea, in quolibet genere est unum 
primum. Multa autem sunt genera accidentium. 



Si igitur prima illorum generum non sunt in Deo, 
erunt multa prima extra Deum : quod est incon- 
veniens. 

Sed contra, omne accidens in subiecto est. 

Deus autem non potest esse subiectum : quia 

forma simplex non potest esse subiectum, ut dicit 

Boetius in lib. de Trin. * Ergo in Deo non potest 

esse accidens. 

Respondeo dicendum quod , secundum prae- 
missa ", manifeste apparet quod in Deo accidens 
esse non potest. Primo quidem, quia subiectum 



Cap. II. 



a) quod, secundum praemissa. - secundum praemissa quod AEFG, quod secundum praemissa quod pCD, secundum quod praemissa pB. 



46 



QUAESTIO III, ARTICULUS VII 



' Art. 1. 



* Art. 3. 



P 



* S. Th. lect. I. 



comparatur ad accidens, sicut potentia ad actum: 
subiectum enim secundum accidens est aliquo 
modo in actu. Esse autem in potentia , omnino 
removetur a Deo, ut ex praedictis patet *. 

Secundo, quia Deus est suum esse*: et, ut ^ 
Boetius dicit in lib. de Hebdomad. *, licet id quod 
est, aliqiiid aliiid possit habere adiunctum, tamen 
ipsum esse nihil aliud adiiinctum habere potest: 

T sicut quod est calidum , potest habere aliquid '' 

extraneum quam calidum, ut albedinem; sed ipse 
calor nihil habet praeter calorem. 

3 Tertio, quia omne quod est " per se, prius est 

eo quod est per accidens. Unde, cum Deus sit 

Qu. II, art.3. simpliciter primum ens *, in eo non potest esse 

^ aliquid ' per accidens. - Sed nec accidentia per se 



in eo esse possunt, sicut risibile est per se accidens 
hominis. Quia huiusmodi accidentia causantur ex 
principiis subiecti : in DeO autem nihil potest esse 
causatum, cum sit causa prima *. Unde relinqui- ' ibid. 
tur quod in Deo nuUum sit accidens. 

Ad PRiMUM ERGO DiCENDUM quod virtus et sa- 
pientia non univoce dicuntur de Deo et de nobis, 
ut infra patebit *. Unde non sequitur quod acci- * Qu. xm, an. 5. 
dentia sint in Deo, sicut in nobis -. ^ 

Ad secundum DicENDUM quod , cum substantia 
sit prior accidentibus, principia accidentium redu- 
cuntur in principia substantiae sicut in priora. 
Quamvis Deus non sit primum contentum in ge- 
nere substantiae, sed primum extra omne genus, 
respectu totius esse. 



p) et, ut. - ut PABDEFGt, ei licet ut C. - Pro licet. et licet PGb 
licet enim B, om. CpDF. - Pro aliquid, ad C. - Pro ipsum, illud B. 
f) aliquid. - aliud ABCDE. 
3) quod est. - Om. B. 



£) in eo non potest esse aliquid. - nihil in eo potest esse codices. 

I^) iti nobis. - B addit: sed quae in aliis dicuntur accidentia, Deo 
conveniunt (corrigitur: in Deo inveniuntur) essentialiter ; seq. rasura 
quatuor litterarum. 



Oommentaria Cai'dinalis Caietani 



IN titulo , constat quod quaeritur de inesse formali : an 
scilicet aliqua accidentia sint formaliter in Deo. Et est 
sermo de accidentibus realibus: et non de accidentibus , 
idest accidentalibus praedicatis, ut accidens est nomen se- 
cundae intentionis, et ponitur quintum Praedicabile. 

II. In corpore una conclusio, rcsponsiva quaesito nega- 
tive: In Deo non potest esse accidens. - Probatur triplici- 
ter. Primo. Deus est actus purus: ergo. Secundo. Deus est 
ipsum esse : ergo. Tertio. Quia aut esset accidens per ac- 
cidens, aut per se: non primum, quia Deus est primum 
ens; nec secundum, quia Deus est prima causa. 

III. Circa secundam rationem, adverte quod, sicut inter 
abstractum et concretum secundum intellectum, haec est 
differentia, quod abstractum ut sic nihil compatitur secum 
secundum intellectum, concretum autem multis permittitur 
misceri (album namque non inconvenit intelligere esse 
dulce, etc. ; sed albedo ut sic, omne aliud a se excludit: 
nihil enim aliud est quo aliquid est album, quam albedo ; 
sed quod est album, est etiam aliud quandoque quam al- 
bum, puta pomum dulce, etc.): ita inter abstractum secun- 
dum rem et composituni secundum rem , haec est diffe- 
rentia, quod res secundum rem abstracta, est ipsa tantum ; 
res vero composita aliquid compatitur secum quod non est 
ipsa. Et propterea haec perfectio quam significat ly esse, si 



ponatur abstracta secundum rem ab omni eo in quo esse est 
receptibile, idest ab omni natura generica, est puruni esse: 
et nihil praeter se compatitur in se : et consequenter nullum 
accidens habere potest. Compositum autem ex esse et natura, 
quod vocatur quod est, aliquid praeter se in seipso permit- 
titur habere. Et hoc est quod in littera dicitur, quod ipsum 
esse, quia est abstractum et quo, nihil habet adiunctum, 
sicut calor: id autem quod est, quia concretum et quod, 
potest habere aliquid extraneum, ut calidum est etiam album. 

IV. Circa tertiam rationem, adverfe quod ad utrumque 
raembrum procedit ex propriis. Radix enim primi est, quia 
accidens per accidens naturaliter praesupponit accidens per 
se : quoniam universaliter, secundum quemcumque rerum 
ordinem, per se prius est eo quod est per accidens, ut in 
II et VIII Physic. * dicitur. - ^adix autem secundi est, quia 
universaliter primum alterans est omnino inalterabile : et 
primum movens localiter, est omnino immobile localiter : 
et consequenter prima causa omnino incausata. Non esset 
autem omnino incausata, si aliquid causatum in se haberet, 
ut patet, etc. 

V. In responsione ad primum, habes optimam glossam 
illius, « quod vere est, nulli accidit » : - univoce sumptum; 
analogice autem sumptum, aliquid in uno est substantia 
et in alio accidens, ut patet de sapientia. 



* II, cap.vi,n.io. 
- VIII, cap. V, 
n. 7. 



ARTICULUS SEPTIMUS 

UTRUM DEUS SIT OMNINO SIMPLEX 



I Sent., dist. viii, qu. iv, art. i; I Cont. Gent., cap. xvi, xviii; De Pot., qu. vii, art. i; Compend. Theol., cap. ix; 
Opusc. XXXVII, de Quat. Oppos., cap. iv; De Caus., lect. xxi. 




D SEPTiMUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
Deus non sit omnino simplex. Ea enim 
quae sunt a Deo, imitantur ipsum: unde 
a primo ente sunt omnia entia, et a 

primo bono sunt omnia bona. Sed in rebus quae 

sunt a Deo, nihil est omnino simplex, Ergo Deus 

non est omnino simplex. 

2. Praeterea, omne quod est melius, Deo at- 

tribuendum est. Sed, apud nos, composita sunt 



meliora simplicibus: sicut corpora mixta elemen- 
tis, et elementa suis partibus ". Ergo non est di- 
cendum quod Deus sit omnino simplex. 

Sed contra est quod Augustinus dicit, VI de 
Trin. *, quod Deus vere et summe simplex est. 

Respondeo dicendum quod Deum omnino esse 
simplicem, multipliciter potest esse manifestum. 
Primo quidem per supradicta * ^. Cum enim in 
Deo non sit compositio, neque quantitativarum 



a) elementa suis partibus. 
maiia plantis P. 



animalia suis partibus edd. a b; ani- 



P) supradicta. - supradicta in quaestione P; supradicta in quae- 
stione prologus ed. b. 



Cap. VI. 



In hac quaest. 



QUAESTIO III, ARTICULUS VIII 



47 



partium, quia corpus non est; neque compositio 
formae et materiae: neque in eo sit aliud natura 
T et suppositum; neque aliud essentia '' et esse : 

neque in eo sit compositio generis et differen- 
tiae; neque subiecti et accidentis: manifestum est 
quod Deus nullo modo compositus est, sed est 
omnino simplex. 

Secundo, quia omne compositum est posterius 

suis componentibus, et dependens ex eis. Deus 

Qu. II, art. 3. autem est primum ens, ut supra ostensum est *. 

Tertio, quia omne compositum causam habet: 
quae enim secundum se diversa sunt, non con- 
8 veniunt in aliquod ° unum, nisi per aliquam cau- 

sam adunantem ipsa. Deus autem non habet 
causam, ut supra ostensum est *, cum sit prima 
causa efficiens. 

Quarto, quia in omni composito oportet esse 
potentiam et actum, quod in Deo non est: quia 
vel una partium est actus respectu ' alterius; vel 
saltem omnes partes sunt sicut in potentia re- 
spectu totius. 

Quinto , quia omne compositum est aliquid 
quod non convenit alicui suarum partium. Et '^ 
quidem in totis dissimilium partium, manifestum 
est : nulla enim partium hominis est homo , ne- 
que aliqua partium pedis est pes. In totis vero 



Ibid. 



similium partium, licet aliquid quod dicitur de 
toto , dicatur de parte , sicut pars aeris est aer, 
et aquae aqua ; aliquid tamen dicitur de toto , 
quod non convenit alicui partium : non enim si 
tota aqua est bicubita, et pars eius. Sic igitur in 
omni composito est aliquid quod non est ipsum. 
Hoc autem etsi possit dici de habente formam, 
quod scilicet habeat aliquid quod non est ipsum 
(puta in albo est aliquid quod non pertinet ad 
rationem albi): tamen in ipsa forma nihil est alie- 
num. Unde, cum Deus sit ipsa forma, vel potius 
ipsum esse, nullo modo compositus esse potest. 
Et hanc rationem tangit Hilarius, VII de Trin. *, 
dicens : Deus, qui virtus est, ex injirmis non con- 
tinetur: neque qui lux est, ex obscuris coaptatur. 

Ad primum ergo dicendum quod ea quae sunt 
a Deo , imitantur Deum sicut causata primam 
causam. Est autem hoc de ratione causati, quod 
sit aliquo modo compositum: quia ad minus esse 
eius est aliud quam quod quid ^^ est , ut infra 
patebit *. 

Ad secundum dicendum quod apud nos compo- 
sita sunt meliora simplicibus, quia perfectio bo- 
nitatis creaturae non invenitur in uno simplici ", 
sed in multis. Sed perfectio divinae bonitatis in- 
venitur in uno simplici, ut infra ostendetur *. 



f) essentia. - natura codices et edd. a b. 

0) aliquod. - Om. codices. - Pro aliquam, aliam edd. a b; pro adu- 
nantem, adiuvantem CEGpAB. 

e) respectu. - Om. ABGEFGpD et edd. a b. 



Et. - Quod B. 

r,) quod quid est. - quod est codices. 

0) simplici. - Om. codices et ed. a. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, « omnino simplex » : in seipso, omnem a seipso 
compositionem, non componibilitatem , excludens : de com- 
ponibilitate enim erit sequens articulus, etc. 

In corpore una conclusio, responsiva quaesito affirma- 
tive: Deus est omnino simplex. - Probatur quinque mediis: 
primo, ex sufficienti numeratione modorum compositionis ; 
secundo, quia primum ens ; tertio, quia prima causa ; quarto, 
quia actus purus; quinto, quia ipsum esse. 

II. In responsione ad primum, adverte quod Scotus, in 
Primo , dist. vni , in quaesito iuxta primam quaestionem , 
refert hanc positionem, quod omne causatum est compo- 
situm, et reprehendit: ea ratione quia, si quodlibet causa- 
tum est compositum, accipiantur componentia: - aut sunt 
simplicia, aut iterum composita ; et sic, aut procederetur in 
infinitum, aut erit status ad res simphces componentes. Et 
cum constet componentia esse causata, sequitur quod non 
omne causatum est compositum, ut hic dicitur. 

Ad hoc breviter dicitur, quod obiectio procedit ex malo 



Num. 27. 



Qu. L , art. 2, 



ad 3. 



* Qu. IV, art. 2, 
ad I. 



intellectu litterae. Causatum enim, vel creatura, potest sumi 
dupliciter : proprie scilicet, et large. Si sumitur proprie, sic, 
cum tam causati quam creaturae sit proprie fieri et esse, 
solae res subsistentes dicuntur causata seu creaturae : cetera 
autem dicuntur concausata et concreata, ut partes, formae, 
accidentia, etc. Large autem, omne aliud a Deo in rerum 
natura existens quocumque modo , causatum dici potest. 
In proposito igitur, causatum sumitur proprie, ut distin- 
guitur non solum contra causam, sed etiam contra concau- 
satum. Et ideo obiectio, quae de concausatis loquitur, nihil 
obstat. Unde in littera probatur causati compositio ex con- 
stantia ex esse et quidditate: haec enim proprie causati sunt 
compositiva, non componentium. Et ut patet in I Sent., 
dist. vni, qu. v, art. i *, sanctus Thomas fecerat illam ra- 
tionem adductam a Scoto. 

III. In responsione ad secundum , esset videndum an 
simplicitas sit perfectio simpliciter. Sed scripsi iam de hoc 
in commentariis de Ente et Essentia *. 



Arg. 3. 



Cap. VI. 



ARTICULUS OCTAVUS 

UTRUM DEUS IN COMPOSITIONEM ALIORUM VENIAT 

I Sent., dist. \^ii, qu. i, art. 2; I Cont. Gent., cap. xvii, xxvi, xxvii; III, cap. li; De Pot., qu. vi, art. 6; De Verit., qu. xxi, art. 4. 



»d octavum sic proceditur. Videtur quod 
Deus in compositionem aliorum veniat. 
'Dicit enim Dionysius, iv cap. Cael.Hier.: 
\esse omnium est , quae super esse est 
Sed esse omnium intrat compositionem 
uniuscuiusque. Ergo Deus in compositionem alio- 
rum venit. 




deitas. 



• Serm. ad Po- 
pul. , cxvM ( al. 



2. Praeterea, Deus est forma: dicit enim Au- 
gustinus, in libro de Verbis Domini *, quod Ver- 
biim Dei (quod est Deus) est forma quaedam " 7eyerTis'hom. 

'■/i \ V C xxxviii), cap.ii. 

non formata. Sed forma est pars compositi. Ergo a 

Deus est pars alicuius compositi. 

3. Praeterea, quaecumque sunt et nullo modo 
diflferunt, sunt idem. Sed Deus et materia prima 



a) quaedam. - Om. ABCEFG et edd. a b. 



Prop. XX. 



rop 
h.l( 



S.Th.lect. XX. 



48 QUAESTIO III, 

sunt, et nullo modo differunt. Ergo penitus sunt 
idem. Sed materia prima intrat compositionem 
rerum. Ergo et Deus. - Probatio mediae : quae- 
cumque ditferunt, aliquibus differentiis differunt, 
et ita oportet ea esse composita; sed Deus et 
materia prima sunt omnino simplicia; ergo nullo 
modo dilferunt. 

Sed contra est quod dicit Dionysius, 11 cap. 

• s.Th.iect.in. dc Div. Nom. *, quod neque tactus est eius (sci- 

licet Dei), neque alia qiiaedam ad partes commi- 

P scendi '^ communio. - Praeterea, dicitur in libro 

de Causis *, quod causa prima regit omnes res, 
praeterquam commisceatur eis '". 

Respondeo dicendum quod circa hoc fuerunt 
tres errores. Quidam enim posuerunt quod Deus 
esset anima mundi, ut patet per Augustinum in 
lib. VII * <3fe Civitate Dei *: et ad hoc etiam redu- 
citur, quod quidam dixerunt Deum esse animam 

' primi caeli. Alii autem ' dixerunt Deum esse prin- 

cipium formale omnium rerum. Et haec dicitur 

"^ fuisse opinio Almarianorum. Sed ^ tertius error 

fuit David de Dinando , qui stultissime posuit 
Deum esse materiam primam. Omnia enim haec 
manifestam continent falsitatem : neque est pos- 
sibile Deum aliquo modo in compositionem ali- 
cuius venire, nec sicut principium formale, nec 
sicut principium materiale. 
Qu. II, art. 3. Primo quidem, quia supra * diximus Deum esse 
primam causam efficientem. Causa autem effi- 

1 ciens 1 cum forma rei factae non incidit in idem 

numero, sed solum in idem specie: homo enim 
generat hominem. Materia vero cum causa effi- 
ciente non incidit in idem numero, nec in idem 

6 specie: quia hoc est in potentia, lUud vero ' 

in actu. 

' Secundo, quia cum Deus sit prima ' causa ef- 





Cap, VI. 



ARTICULUS VIII 

ficiens, eius est primo et per se agere. Quod 
autem venit in compositionem alicuius, non est 
primo et per se agens, sed magis compositum ": « 

non enim manus agit, sed homo per manum ; 
et ignis calefacit per calorem. Unde Deus non 
potest esse pars alicuius compositi. 

Tertio , quia nuUa pars compositi potest esse 
simpliciter prima in entibus; neque etiam ma- 
teria et forma *, quae sunt primae partes com- ' d. 630. 
positorum. Nam materia est in potentia: poten- 
tia autem est posterior actu simpliciter, ut ex 
dictis * patet. Forma autem quae est pars com- * Art. i. 
positi, est forma participata: sicut autem parti- 
cipans est posterius eo quod est per essentiam, 
ita et ipsum participatum ; sicut ignis in ignitis 
est posterior eo quod ^ est per essentiam. Osten- >■ 

sum est autem * quod Deus est primum ens • Qu. m, art. 3. 
simpliciter. 

Ad PRiMUM ergo dicendum quod deitas dicitur 
esse omnium effective et exemplariter: non au- 
tem per essentiam. 

Ad secundum dicendum quod Verbum est forma 
exemplaris: non autem forma quae est pars com- 
positi. 

Ad tertium dicendum quod simplicia non diffe- 
runt aliquibus aliis differentiis : hoc enim com- 
positorum est. Homo enim et equus differunt 
rationali et irrationali differentiis : quae quidem 
differentiae non differunt amplius ab inviceni aliis 
differentiis. Unde, si fiat vis in verbo, non pro- 
prie dAaintnr differre f^, sed diversa esse*: nam, ^ ^ 
secundum Philosophum X Metaphys. *, diversum • s.-fh.iect.iv. 
absolute dicitur, sed omne differens aliquo differt. iii, n.e! " ' "^" 
Unde, si fiat vis in verbo, materia prima et Deus 
non differunt, sed sunt diversa seipsis. Unde non 
sequitur quod sint idem. 



P) commiscendi. - commiscendas P. Cf. s. Thom. loco citato in 
margine. 

f ) Praeterea ... eis. - Om. ABCDEF. 

3) VII. - Om. codices, X edd. ab. - etiam om. FG et ed. a, post 
quidam ponunt ABCDE. 

£) autem. - etiam D, enim FG, om. ABCDE. - Post formale addit 
commune sA. - rerum om. ABCE. - Pro Almarianorum, Almanario- 
rum ed. a, Arrianorum sB. 



!:) Sed. Om. ABCDEF. - Pro David de Dinando, dicendo divi- 
nando ed. a. 

Tj) efficiens. - perficiens CEpB. - Pro factae, perfectae ABCDE. 

Oj vero. - Om. codices. 

i) prima. - Om. codices. 

x) compositum. - est per se agens addit D. 

X) eo quod. - eo qui F, eo igne qui G. 

|j.) dijferre. - differentiae CDpB(pA?). - Pro nam, unde Vab, 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo ; venire in compositionem alterius exigit quatuor 
conditiones. Prima est distinctio realis ab illo: quia eius- 
dem ad seipsum non est compositio. Secunda est coniun- 
ctio realis cum illo: quia ex sola coniunctione secundum 
rationem, non fit compositio. Tertia est, quod coniunctio 
sit secundum suum esse : quia ex sola coniunctione reali 
secundum situm , vel alium respectum extrinsecum , non 
fit compositio. Quarta est, quod alterum sit actus alterius : 
vel tertii actuati ab utroque, si sit compositio per accidens, 
qualis est inter album et dulce. Si enim aliqua duo iungan- 
tur etiam secundum esse, et non in ratione actus et poten- 
tiae, ut diximus, nunquam est compositio: ut patet et de 
personis divinis, et de Verbo divino incarnato (deest enim 
in huiusmodi ratio actus et potentiae). - Quaerere ergo 
utrum Deus veniat in aliarum rerum compositionem, est 
quaerere, an rei altcri possit coniungi secundum esse, se- 
cundum rationem actus vel potentiae. 

II. In corpore duo: primo referuntur errores; secundo 
respondetur quaesito. - Quoad primum, sunt tres errores : 



primus forte Sabaeorum, ex XII Metaphys., comment. xli*; 
secundus Almarianorum ; tertius David de Dinando. Et 
patet. 

III. Quoad secundum, conclusio responsiva quaesito, ac 
destructiva horum errorum, est negativa: Deus non potest 
venire in compositionem alicuius. 

Probatur tripliciter. Primo. Deus est prima causa effi- 
ciens: ergo non potest esse forma aut materia alicuius com- 
positi. - Antecedens patet. Consequentia probatur quoad 
formam : agens et forma effectus non coincidunt in idem 
numero : ergo si, etc. Quoad materiam vero : agens et ma- 
teria non coincidunt in idem specie, quia illud actu, haec 
potentia : ergo si, etc. 

IV. Circa hanc rationem occurrit dubium. Probatio nam- 
que consequentiae non videtur ad propositum: ex hoc enim 
quod efficiens non coincidit cum forma aut materia effe- 
ctus, nihil aliud sequitur, nisi quod Deus, quia est efficiens, 
non est forma aut materia sui effectus; sed non sequitur 
quod absolute non sit forma alicuius compositi. 



' In Comment. 
Averrois. 



QUAESTIO III, ARTICULUS VIII 



49 



Ad hoc breviter dicitur quod , quia esse compositum 
infert esse effectum (quia omne compositum est factum, ut 
in praecedenti patet articulo) ; esse autem effectum infert 
esse effectum priraae causae efficientis, ut patet: ideo, de 
primo ad ultimum , esse compositum est esse effectum 
primi efficientis. Et propterea, hoc pro constanti supponens, 
ratio litterae optime deducit consequentiam ; si Deus est 
pritna causa efficiens, non est forma aut materia alicuius 
compositi : quoniam esset forma vel materia sui effectus , 
quod est impossibile, quia agens non coincidit, etc. 

V. Secunda ratio. Deus est per se primo agens : ergo 
non est pars alicuius. - Probatur consequentia. NuUum com- 
ponens est per se primo agens: ergo si, etc. 



Adverte hic quod littera haec caute interpretanda est. 
Non enim affirmat compositum per se primo agere, quod 
superius, in articulo 2, negatum est: sed affirmat compara- 
tivam, quod agere per se primo magis convenit composito 
quam componenti, quia illud est quod agit, hoc vero est 
quo. Cum hoc tamen stat quod, absolute, nec componens 
nec compositum potest esse per se primo agens, ut prae- 
dictum est. 

VI. Tertia ratio est : Deus est primum ens : ergo non 
potest esse pars, etiam prima, puta materia aut forma. - 
Probatur consequentia: quoad materiam quidem, quia po- 
tentia est posterior actu ; quoad formam vero, quia actus 
participatus est posterior actu per essentiam, etc. 




SuMMAE Theoi.. D. Thomae T. I. 



5o 



QUAESTIO IV, ARTICULUS I 



QUAESTIO QUARTA 



DE DEI PERFECTIONE 



IN TRES ARTICULOS DIVISA 



Qu. 1 



POST considerationem divinae simplicitatis, de 
perfectione ipsius Dei dicendum " est. Et quia 
unumquodque, secundum quod pertectum est, sic 
dicitur bonum, primo agendum est de perfectione 
divina ; secundo de eius bonitate *. 



Circa primum quaeruntur tria. 
Primo : utrum Deus sit perfectus. 
Secundo : utrum Deus ^ sit universaliter perfe- 

ctus, omnium in se perfectiones habens. 
Tertio: utrum creaturae similes Deo dici possinf. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM DEUS SIT PERFECTUS 



I Cont. Gent., cap. xxviii; De Verit., qu. ii, art. 3, ad i3; Compend. Theol., cap. xx; De Div. Nom., cap. xiii, lect. i. 




D PRiMUM sic PROCEDITUR. Videtur quod 
esse perfectum non conveniat Deo. Per- 
fectum enim dicitur quasi totaliter fa- 
ctum. Sed Deo non convenit esse fa- 
ctum. Ergo nec esse perfectum. 

2. Praeterea, Deus est primum rerum prin- 
cipium. Sed principia rerum videntur esse imper- 
fecta: semen enim est principium animalium et 
plantarum. Ergo Deus est imperfectus. 

3. Praeterea, ostensum est supra * quod es- 
sentia ^ Dei est ipsum esse. Sed ipsum esse vide- 
tur esse imperfectissimum : cum sit communissi- 
mum, et recipiens omnium additiones. Ergo Deus 
est imperfectus '. 

Sed contra est quod dicitur Matt. v*: estote 

perfecti, sicut et Pater vester caelestis perfectus est. 

Respondeo dicendum quod, sicut Philosophus 

•s.Th.iect.viii. narrat in XII Metaphys. *, quidam ^ antiqui phi- 

cap.'vii,'n.'9. ' losophi , scilicet Pythagorici et Speusippus, non 

^ attribuerunt optimum et perfectissimum primo 



* Qu. praeced 
art. 4. 





Vers. 48. 



principio. Cuius ratio est, quia philosophi antiqui 
consideraverunt principium materiale tantum : pri- 
mum autem principium materiale imperfectissi- 
mum est. Cum enim materia, inquantum huius- 
modi, sit in potentia, oportet quod primum prin- 
cipium materiale sit maxime in potentia; et ita 
maxime imperfectum. 

Deus autem ponitur primum principium, non 
materiale, sed in genere causae efficientis : et hoc " 
oportet esse perfectissimum. Sicut enim materia, 
inquantum huiusmodi, est in potentia; ita agens, 
inquantum huiusmodi, est in actu. Unde primum 
principium activum oportet maxime esse in actu: 



et per consequens maxime esse * perfectum. Se- 
cundum hoc enim dicitur aliquid esse perfectum, 
secundum ' quod est actu: nam perfectum dicitur, 
cui nihil deest secundum modum suae perfectionis. 

Ad primum ergo dicendum quod, sicut dicit Gre- 
gorius *, balbutiendo ut possumus , excelsa Dei 
resonamus: quod enim factum non est , perfe- 
ctum proprie dici non potest. Sed quia in his 
quae fiunt, tunc dicitur esse aliquid ' perfectum, 
cum de potentia educitur in actum; transumitur 
hoc nomen perfectum , ad significandum omne 
illud cui non deest esse in actu, sive hoc habeat * 
per modum factionis, sive non. 

Ad secundum dicendum quod principium ma- 
teriale, quod apud nos imperfectum invenitur, 
non potest esse simpliciter primum, sed praece- 
ditur -" ab alio perfecto. Nam semen, licet sit prin- 
cipium animalis generati ex semine , tamen ha- 
bet ante se animal vel plantam unde deciditur. 
Oportet enim ante id quod est in potentia, esse 
aliquid actu : cum ens in potentia non reducatur 
in actum, nisi per aliquod ens in actu. 

Ad tertium dicendum quod ipsum esse est 
perfectissimum omnium *: comparatur enim ad 
omnia ut actus. Nihil enim habet actualitatem, nisi 
inquantum est : unde ipsura esse est actualitas 
omnium rerum, et etiam ipsarum formarum. Unde 
non comparatur ad alia sicut recipiens ad rece- 
ptum : sed magis sicut receptum ad recipiens *. 
Cum enim dico esse hominis, vel equi ', vel cuius- 
cumque alterius, ipsum esse consideratur ut for- 
male et receptum: non autem ut ^ illud cui com- 
petit esse. 



a) dicendum. - agendum codices. 

^) Deus. - Ora. codices. - Pro omnium, quasi omnium ABCFG, quasi 
omnem K, quia omnem D, idest omnium edd. ab; pro perfectiones , 
perfectionem codices et ed. b, perfectio ed. a. 

f) similes Deo dici possint. - possint dici Deo similes codices et 
edd. a b. 

8) essentia. — natura codices et edd. a b. 

i) est imperfectus. - non est perfectus ACDEF. 

C) quidam. - quod quidam codices.- Pro Pythagorici, fythagorasB; 
pro Speusippus, Leucippus PBD et edd. a b, ele cura spatio sex litt. G ; 
cf. Aristot. loc. cit. - Pro attribuerunt, attribuunt BDEG et edd. a b. 



• Moral. lib.V, 
cap. XXXVI, (al. 
XXVI ) ; et lib. 
XXIX, cap. I. 



T)) et hoc. - quod B. , 

0) esse. - Om. codices. 

i) secundum. - Om. ACDFG. 

x) esse aliquid. — aliquid G, cdiquid esse ceteri. 

\) hoc habeat. - Om. B. - Pro per modum factionis, per modum 
perfectionis PG et edd. a b. 

[i) praeceditur. - procedit BEG et ed. b. - Pro alio, aliquo ACD 
EFGsB et cdd. a b, activo pB. 

v) vel equi. - vel esse equi C, om. B. - Pro cuiuscumque, cuius- 
libet BD. 

5) ut. - Om. codices et edd. a b. 



D. 559. 



D. 563. 



QUAESTIO IV, ARTICULUS II 



5i 



Commentaria Cardinalis Caietani 



c; 



MRCA ordinem et titulum quaestionis, adverte quod per- 
jfectio non significat aliqiiam perfectionem, ut bonitas, 
vita, sapientia, etc. : neque significat omnes perfectiones in 
coramuni (non enim quaerendo an aliquid sit perfectum, 
quaeritur an habeat omnes perfectiones , sive determinate 
sive indeterminate) : sed significat modum essendi optimum 
secundum quamcumque rationem formalem; licet, extenso 
iam ab usu vocabulo, perfectio supponat saepe pro re aut 
ratione formali actuante aliquid, ut patet cum dicimus quod 
sapientia est perfectio , etc. Proprie igitur loquendo, ly 
perfectio, licet a totali factione primo derivatum sit, apud 
phUosophos modum essendi significat, non quemcumque, 
sed optimum : non alicuius certae rei, sed cuiuscumque 
rei cui apponitur, sive sit substantia, sive accidens. Potest 
enim res intelligi et esse sub modo essendi multiplici, quo- 
rum unus est melior altero: sicut natura plantarum et ani- 
malium habet in semine quendam modum essendi, et alium 
essendi modum habet in individuis genitis, et rursus alium 
in eisdem augmentatis , etc. : et constat quod primus est 
et dicitur imperfectus, quia in potentia tantum est ibi na- 
tura specifica; secundus autem aliqualiter perfectus; tertius 
Cap.m, n.i. ygi.o simpliciter perfectus, ut patet IV Meteor.*: perfectum 
enim unumquodque ibi dicitur, cum potest facere alterum 
quale ipsum est; tunc enim habet naturam optimo modo. 
- Unde, sicut quaerere utrum aliquid sit perfectum secun- 
dum talem vel talem rationem , puta scientiam vel na- 
turam, non est quaerere utrum illud habeat aliquam aliam 
perfectionem , sed utrum habeat illam optimo modo ; ita 
quaerere absolute et sine specificatione , ut in proposito 
fit, utrum Deus sit perfectus, non est quaerere utrum Deus 
habeat aliquam perfectionem ; neque utrum habeat omnes, 
cum hoc reservetur secundo articulo ; sed est quaerere 
utrum Deus, id quod est, sit optimo modo: hoc est enim 
esse perfectum. 

II. Testatur autem hunc esse manifestum sensum quae- 
stionis, causa responsionis assignata in corpore articuli. Di- 
citur enim quod Deus est perfectus, quia non est in po- 
tentia, sed in actu: constat enim quod esse in actu vel in 



potentia, ad modum essendi spectat. Et propterea ista quae- 

stio immediate post quaestionem de simplicitate naturae di- 

vinae ordinata est : stabilita namque essentia, quaerendum 

statim occurrit de modo essendi ipsius intrinseco, qualem 

\y perfectum significat: non enim importat modum essendi 

rei in respectu ad aliquod circumstans, aut quovis modo 

extrinsecum, sed in seipsa. Unde et Aristoteles, in I Caeli*, 'i^t^,]'''^'"^^' 

de natura universi tractans, primo an sit perfectum deter- 

minat: quoniam et quaestio an est, et an simplex an com- 

positum esset , quae priores erant , relinquebantur per se 

notae. 

III. In corpore duo : primo refertur opinio Pythagorico- 
rum ; secundo respondetur quaesito. - Quoad primum, duo. 
Opinio: quod principio non convenit perfectio. Radix: quia 
principium materiale tantum intellexerunt. Probatur conse- 
cutio : quia ut sic est in potentia : ergo. 

IV. Quoad secundum, similiter duo. Conclusio, respon- 
siva quaesito affirmative : Deus est maxime perfectus. Ra- 
dix, opposita primae : quia scilicet est principium activum. 

Probatur. Activum oportet esse in actu: ergo primum 
activum maxime in actu : ergo maxime perfectum. - Omnia 
patent. Et ultima consequentia declaratur ex quid nominis 
perfecti, scilicet cui nihil deest de requisitis: existenti enim 
in potentia, deest id quod in actu esse potest; existenti 
autem in actu, ut sic, nihil deest. 

V. In responsione ad tertium, adverte duo. Primo, quod 
responsio stat in hac distinctione : commune dupliciter, per 
modum actus, et per modum potentiae. Communitas per 
modum actus, consistit in recipi: communitas per modum 
potentiae , consistit in recipere. Esse autem est commu- 
nissimum per modum actus : quia ad omnia comparatur 
ut receptum ad receptiva, ut patet. - Secundo, quod hinc 
patet defectus Scoti, in IV Sent., dist. i, qu. i, contra hanc 
s. Thomae positionem, scilicet quod esse, secundum suam 
formalem rationem, est perfectissima omnium perfectio- 
num , arguentis ex communitate ipsius. Mirum est enim 
quod hanc rationem affert ad concludendum, quam expresse 
s. Thomas solverat tam clare. 



* Qu. praeced. 
art. 7. 



ARTICULUS SECUNDUS 

UTRUM IN DEO SINT PERFECTIONES OMNIUM RERUM 




I Sent., dist. 11, art. 2, 3; I Cont. Gent., cap. 
Compend. TTieol., cap. xxi, xxn; 

D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
in Deo non sint perfectiones omnium 
rerum. Deus enim simplex est, ut osten- 
sum est *. Sed perfectiones rerum sunt 

multae et diversae. Ergo in Deo non sunt omnes 

perfectiones rerum. 

2. Praeterea, opposita non possunt esse in 
eodem. Sed perfectiones rerum sunt oppositae : 
unaquaeque enim species perficitur per suam dif- 
ferentiam specificam; differentiae autem quibus 
dividitur genus et constituuntur species, sunt op- 
positae. Cum ergo opposita non possint simul 
esse in eodem, videtur quod non omnes rerum 
perfectiones sint in Deo. 

3. Praeterea, vivens est perfectius quam ens, 
et sapiens quam vivens: ergo et vivere est per- 
fectius quam esse , et sapere quam vivere. Sed 
essentia Dei est ipsum esse. Ergo non habet in 
se perfectionem vitae et sapientiae, et alias huius- 
modi perfectiones. 



xxvin, xxxi; II, cap. 11; De Verit., qu. 11, art. i; 
de Div'. Nom., cap. v, lect. i, 11. 

Sed contra est quod dicit Dionysius, cap. v de 
Div. Nom. *, quod Deus in iino " existentia omnia ' s. xh. lect.i 
praehabet. 

Respondeo dicendum quod in Deo sunt perfe- 
ctiones omnium rerum. Unde et dicitur univer- 
saliter perfectus: quia non deest ei aliqua nobi- 
litas quae inveniatur in aliquo genere, ut dicit 
Commentator in V Metaphys. *. Et hoc quidem • comm. xxi. 
ex duobus considerari potest. 

Primo quidem, per ^ hoc quod quidquid per- P 

fectionis est in effectu, oportet inveniri in causa 
effectiva: vel secundum eandem rationem, si sit 
agens univocum, ut homo generat hominem; vel 
eminentiori modo, si sit, agens aequivocum, sicut 
in ^ole est similitudo eorum quae generantur 
per virtutem solis. Manifestum est enim quod 
effectus praeexistit virtute in causa agente: prae- 
existere autem in virtute causae agentis, non est 
praeexistere imperfectiori modo, sed perfectiori *; ' d. 326. 
Ucet praeexistere in potentia " causae materialis, sit t^ 



a) uno. 
margine. 



una PpBsF et editiones a b; cf. s. Thom, loco citato in 



P) per. - ex ABCDE. - Pro oportet, debet B. 
f) potentia. - velvirtute addit B. 



52 



QUAESTIO IV, ARTICULUS II 



D. 468. 

S. Th. lect. II. 



' Qu. praeced. , 
art. 4. 



D. 709. 



S.Th. lect. I. 



praeexistere imperfectiori modo: eo quod mate- 
ria, inquantum huiusmodi, est imperfecta; agens 
vero, inquantum huiusmodi, est perfectum. Cum 
ergo Deus sit prima causa effectiva rerum, opor- 
tet omnium rerum perfectiones praeexistere in 
Deo secundum eminentiorem modum *. Et hanc 
rationem tangit Dionysius, cap. v de Div. Nom. *, 
dicens de Deo quod non hoc quidem ^ est, hoc 
autem non est: sed omnia est, iit omnium causa. 
Secundo vero , ex hoc quod supra * osten- 
sum est, quod Deus est ipsum esse per se sub- 
sistens : ex quo oportet quod totam perfectionem 
essendi in se contineat. Manifestum est enim 
quod, si aliquod calidum non habeat totam per- 
fectionem calidi ', hoc ideo est, quia calor non 
participatur secundum pejfectam rationem : sed 
si calor esset per se subsistens, non posset ei 
aliquid deesse de virtute caloris. Unde, cum Deus 
sit ipsum esse subsistens, nihil de perfectione 
essendi potest ei deesse. Omnium autem perfectio- 
nes pertinent ad perfectionem essendi * : secun- 
dum hoc enim aliqua ^- perfecta sunt, quod aliquo 
modo esse habent. Unde sequitur quod nullius 
rei perfectio Deo desit. Et hanc etiam ^ rationem 
tangit Dionysius, cap. v de Div. Nom. *, dicens 
quod Deus noti quodammodo est existens , sed 



simpliciter et incircumscripte totum in seipso uni- 
formiter ® esse praeaccipit: et postea subdit quod 

ipse est esse subsistentibus. 

Ad primum ergo dicendum quod, sicut sol , ut 
dicit Dionysius, cap. v de Div. Nom. *, sensibilium • s. Th. lect.n. 
substantias et qualitates multas et differentes ', ipse t 

unus existens et uniformiter lucendo , in seipso 
uniformiter praeaccipit; ita ' multo magis in causa x 

omnium necesse^ est praeexistere omnia secun- 
dum naturalem unionem. Et sic, quae sunt di- 
versa et opposita in seipsis, in Deo praeexistunt 
ut unum, absque detrimento simplicitatis ipsius. 

Et per hoc patet '■ solutio ad secundum. >■ 

Ad tertium DicENDUM quod , sicut in eodem 
capite * idem Dionysius ■" dicit, licet ipsum esse 
sit perfectius quam vita, et ipsa vita quam ipsa 
sapientia , si considerentur secundum quod dis- 
tinguuntur ratione : tamen vivens est perfectius 
quam ens tantum, quia vivens etiam est ens; et 
sapiens est ens et vivens. Licet igitur ens non 
includat in se vivens et sapiens, quia non oportet 
quod illud quod participat esse, participet ipsum 
secundum omnem modum essendi: tamen ipsum 
esse Dei" includit in se vitam et sapientiam; quia 
nulla de perfectionibus essendi potest deesse ei 
quod est ipsum esse subsistens. 



S. Th. lect. I. 



8) hoc quidem. - quident hoc Pab. 

e) calidi. - caloris codices. 

X) aliqua. - aliqualiter codices. 

7)) etiam. - Om. codices et ed. a. 

0) uniformiter. — Oni. codices et ed. a. 

i) differentes. - differenter ABCDEF. 

x) ita. - Om. codices. - Pro unionem, unitionem ACDEGpFsB. 



X) patet. - etiam patet codices et ed. a. - Pro solutio, respon- 
sio C. 

(x) Dionysius. - Om. codices et ed. a. - Pro quam vita, quam ipsa 
vita codiccs et edd. ab. - Pro considerentur , consideretur ACDEpF 
et ed. a; pro distinguuntur , distinguitur pBF et ed. a. - Pro perfe- 
ctius, nobilius codices et ed. a. 

v) Dei. - per se B, om. ceteri et edd. a b. 



Oommentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, ly sint non denotat aliquem specialem modum 
essendi, sed absolute sumitur: ita quod non quaeritur 
utrum perfectiones sint in Deo formaliter, aut virtualiter, 
sed absolute, quovis modo sint. Ly perfectiones stat uni- 
versaliter pro omnibus perfectionibus, tam simpliciter quam 
non simpliciter, ut patet ex processu articuli. 

II. In corpore est una conclusio, responsiva quaesito 
affirmative: In Deo sunt perfectiones omnium rerum. 

'Cf. num. m, et Probatur tripliciter *. Primo, ab auctoritate. Deus di- 
"'• citur universaliter perfectus , idest secundum nobilitates 

omnium generum: ergo. - Antecedens probatur auctoritate 

Averrois, V Metaphys. 

III. Secundo, ratione sumpta ex Dionysio. Deus est prima 
causa effectiva rerum : ergo omnium rerum- perfectiones 
praeexistunt in Deo eminentiori modo. 

Antecedens supponitur. Consequentia probatur quoad 
primam partem. Effectus praeexistit virtute in causa agente: 
ergo quidquid perfectionis est in effectu, oportet in causa 
effectiva inveniri. Ergo, si Deus etc, omnium rerum per- 
fectiones sunt in eo. - Quoad secundam vero partem pro- 
batur. Agens, inquantum agens, est perfectum : ergo prae- 
existere in virtute causae agentis, non est praeexistere imper- 
fectiori , sed perfectiori modo. Ergo quidquid perfectionis 
est in effectu , praeexistit in causa effectiva, vel secundum 
eandem rationem , ut in univoca ; vel secundum eminen- 
tiorem, ut in aequivoca. Ergo , si Deus est prima causa 
omnium, oportet eminentiori modo omnium perfectiones 
habere. - Assumptum patet ex praecedenti articulo. Prima 
consequentia probatur ex opposito : scilicet , quia materia 
est imperfecta, praeexistere in potentia causae materialis, est 
esse imperfectiori modo. Reliqua relinquuntur per se nota. 

IV. Circa illam propositionem, praeexistere in virtute 
causae agentis, non est praeexistere imperfectiori, sed per- 

fectiori modo, dubium statim occurrit : quia et est falsa ; et 



contradicit alteri dicto litterae. Falsa quidem ; quia effectus 
in causa efficiente quandoque praeexistit aeque perfecto 
modo ; ut patet cum Socrates generat Platonem. Contra 
litteram vero : quia expresse dicitur, et bene, quod in causa 
univoca praeexistit effectus secundum eandem rationem: 
igitur non perfectiori modo. 

Non deest quoque novitiis occasio dubitandi: quia vi- 
demus effectus etiam imperfectiori modo praeexistere in 
multis causis, quae sunt causae vere effectivae; ut patet in 
seminibus , ex quibus effeclive producuntur animalia et 
plantae. 

V. Ad hoc breviter dicendum est, quod ly perfectiori 
modo potest exponi dupliciter. Primo, comparative, ut si- 
gnificat ex vi vocabuli. Et tunc intelligitur, non necessario, 
sed permissive: ita quod particula negativa, non imperfe- 
ctiori modo, intelligitur necessario; particula vero affirma- 
tiva, sed perfectiori , intelligitur permissive. Et sic est ve- 
rissima propositio: et significat quod praeexistere in causa 
efficiente, necessario est praeexistere non imperfectiori modo 
quam sit niodus essendi effectus; sed possibiliter est prae- 
existere perfectiori modo. - Secundo, potest exponi interpre- 
tando comparativum pro positivo: perfectiori modo, idest 
modo perfecto, seu perfectionis. - Prima tamen expositio 
litterae intento servit : quoniam intendit probare quod emi- 
nentiori modo in causa aequivoca, Deoque, perfectiones 
effectuum sunt. 

Ad novitios autem respondetur, ex doctrina Alexandri, 
ut refert Averroes XII Metaphys., corament. xxiv, quod 
semina et alia huiusmodi, quibus formae effectuum non as- 
similantur univoce vel imitative, non sunt causae efficientes, 
sed instrumenta causarum agentium, et propterea locantur 
in genere causarum effectivarum ab Aristotele, V Metaphys. * • Cap. m. - Did. 
et II Physic. * Praesens autem sermo de causis activis pro- „'''; ^' *^*''' "' 
prie, non solum ut distinguuntur contra alia genera causa- ' ^'•P' '". "■ 5- 



QUAESTIO IV, ARTICUUUS III 



53 



* Cf. num. 
vers. fin. 



' Cf. num. u, III. 



rum , sed ut distinguuntur contra instrumenta causarum , 
quae non proprie causae sunt. 

VI. Circa ultimam consequentiam *, adverte quod fun- 
datur super hoc, quod prima causa effectiva rerum est 
causa aequivoca. Quod pro constanti relictum est : tum 
quia ab omnibus adraittitur; tum quia manifeste patet ex 
terminis. Si enim est effectiva rerum diversarum rationum, 
nulli earum est univoca: et si alicui earum est univoca, 
ergo non est efTectiva aliarum : ergo non diversarum. 

VII. Secunda ratio * a Dionysio quoque tacta est. Deus 
est ipsum esse per se subsistens : ergo continet in se to- 
tam perfectionem essendi: ergo omnes perfectiones rerum 
omnium. 

Antecedens supponitur. Prima consequentia probatur a 
destructione consequentis, in terminis specialibus,' scilicet 
caloris et calidi perfectione, sic. Non continet totam per- 
fectionem essendi : ergo non habet esse secundum perfe- 
ctam rationem : ergo non est ipsum esse per se subsistens 
(quod est oppositum antecedentis) ; quemadmodum « A ca- 
lidum » non habet totam calidi perfectionem : ergo non 
habet calorem secundum perfectam rationem: ergo non est 
calor per se subsistens. - Secunda autem consequentia pro- 
batur. Res dicuntur perfectae secundum quod habent esse: 
ergo omnium perfectiones pertinent ad perfectionem es- 
sendi: ergo, si continet totam perfectionem essendi, etc. 

VIII. In responsione ad tertium , adverte primo , quod 
vis argumenti fundatur super locum a coniugatis, dum di- 
citur: ens est imperfectius quam vivens, ergo esse quam 
vita. Et veritas antecedentis consistit in hoc, quia ens non 
includit vivens, sed e converso. 

Adverte secundo, quod in responsione innuit hanc distin- 
ctionem ex parte rei : esse potest comparari ad vitam tri- 
pliciter. Primo, formaliter et praecise utrinque: ita quod 



esse sumitur praecise pro actu essendi, et vita praecise pro 
eo quod formaliter addit supra esse, puta vivere ut sic. Et 
sic significantur norainibus abstractis, puta esse, vita, sa- 
pientia, etc. : et in littera dicuntur comparari prout distin- 
guuntur ratione. Et sic esse est perfectius quam vivere et 
ceterae perfectiones : quia est actualitas omnium, ut prae- 
dictum est *. - Secundo , potest comparari esse ad vitam 
absque praecisione : ita quod vita sumatur secundum id 
quod includit, et non tantum pro eo quod formaliter addit 
supra esse. Et sic significantur nominibus concretis in lit- 
tera, et dicuntur ens , vivens , sapiens : et dicitur quod 
vivens est perfectius quam ens, quia includit ens, et aliquid 
perfectionis ultra. - Tertio modo potest coraparari esse in 
sua pura subsistentia , ad reliqua quomodolibet sumpta. 
Et sic significatur in littera per ly ipsum esse: et dicitur 
quod includit in se vitam, sapientiam, et omnem essendi 
perfectionem, ut in corpore probatum est; et consequenter 
est perfectissimum oranium. 

Ex his autem, quae ex littera accepta sunt, habemus et 
quod esSe formaliter est perfectius ceteris formaliter: et 
quod ipsum esse est simpliciter perfectius , omnes perfe- 
ctiones in se praehabens. Ut ex primo sciamus quod prae- 
dicatum illud , quod soli Deo quidditative convenit , est 
formaliter nobilius ceteris perfectionibus : et ex secundo, 
quod ex hoc quod Deus est ipsum esse, habet omnes per- 
fectiones. 

Habetur quoque ex his responsio ad argumentum. Quo- 
niam neganda insinuatur consequentia: quoniam in ante- 
cedente sumitur vivens ut includit ens et aliquid ultra; in 
consequente vero sumitur secundum id tantum quod addit 
supra ens. Et sic ostenditur quod non arguitur per locum 
a coniugatis: qui tenet quando concreta praecise formaliter 
tenentur sicut et abstracta; cuius oppositum hic accidit. 



Art. I, ad 3. 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM ALIQUA.CREATURA POSSIT ESSE SIMILIS DEO 



I Sent., dist. xniii, qu. i, art. i; II, dist. xvi, qu. i, art. i, ad 3; I Cont. Gent., cap. xxix; De Verit., qu. 11, art. 11 
qu. III, art. i, ad 9; qu. xxiii, art. 7, ad 9 sqq.; De Pot., qu. vii, art. 7; De Div. Nom., cap. ix, lect. iii. 



Ps. LXXXV, 8. 



Qu. iii,"art. 5. 




^/^^0 TERTiUM sic PROCEDITUR. Videtur quod 
nuUa creatura possit esse similis Deo. 
Dicitur enim in Psalmo *: non est simi- 
lis tui in diis, Doinine. Sed inter omnes " 
creaturas, excellentiores sunt quae dicuntur dii 
participative. Multo ergo minus aliae creaturae 
possunt dici Deo similes. 

2. Praeterea, similitudo est comparatio quae- 
dam. Non est autem comparatio eorum quae 
sunt diversorum generum; ergo nec similitudo: 
non enim dicimus quod dulcedo sit similis albe- 
dini. Sed nulla creatura est eiusdem generis cum 
Deo , cum Deus non sit in genere , ut supra * 
ostensum est. Ergo nulla creatura est similis Deo. 

3. Praeterea, similia dicuntur quae conveniunt 
in forma. Sed nihil convenit cum Deo in forma: 
nuUius enim rei essentia '- est ipsum esse , nisi 
solius Dei. Ergo nulia creatura potest esse simi- 
lis Deo. 

4. Praeterea, in similibus est mutua simili- 
tudo: nam simile est simili simile. Si igitur aliqua 
creatura est "^ similis Deo, et Deus erit simiiis ali- 



a) omnes. - Om. ABCDEF et ed. a, quae transponit: excellentiores 
creaturas. - Pro quae dicuntur dii participative , quae dicuntur dii 
participatione CE(ABD r). 

p) rci essentia. — essentia rei Pat. 

Y) est. - esset EF. - Pro erit, esset ABCDE. 



0) convenientiam vel communicationem. - convenientiam BC, com- 
municantiam ceteri et ed. a. 
s) quae. - quia codices. 

^) sed. — sed etiam G. - sua om. codices et ed. a. 
7)) communicant. - conveniunt AE. - Pro et non, sed non codices. 



Vers. 18. 
Vers. 26. 



cui creaturae. Quod est contra id quod dicitur 
Isaiae xl * : ctti similem fecistis Deum ? 

Sed contra est quod dicitur Gen. i *: Facia- 
mus hominem ad imaginem et similitudinem no- 
stram; et I loann. iii *: cum apparuerit, similes "Vers.j. 
ei erimus. 

Respondeo dicendum quod, cum similitudo at- 
tendatur secundum convenientiam vel communi- 
cationem * in forma, multiplex est similitudo, se- ° 

cundum multos modos communicandi in forma. 
Quaedam enim dicuntur similia, quae ' communi- ^ 

cant in eadem forma secundum eandem rationem, 
et secundum eundem modum: et haec non solum 
dicuntur similia, sed ^ aequalia in sua similitudine; C 

sicut duo aequaiiter alba, dicuntur similia in albe- 
dine. Et haec est perfectissima similitudo. - Alio 
modo dicuntur similia , quae communicant "^ in i 

forma secundum eandem rationem, et non se- 
cundum eundem modum , sed secundum magis 
et minus; ut minus album dicitur simile magis 
albo. Et haec est similitudo imperfecta. - Tertio 
modo dicuntur aliqua similia, quae communicant 



H 



QUAESTIO IV, ARTICULUS III 



S.Th.lect. III. 



in eadem forma ", sed non secundum eandem ra- 
tionem ; ut patet in agentibus non univocis. Cum 
enim omne agens agat sibi simile inquantum est 
agens, agit autem unumquodque secundum suam 
formam, necesse est quod in eflfectu sit simili- 
tudo formae agentis. Si ergo agens sit contentum 
in eadem specie cum suo eflfectu ', erit similitudo 
inter faciens et factum in forma, secundum ean- 
dem rationem speciei ; sicut homo generat ho- 
minem. Si autem agens non sit contentum in 
eadem specie ", erit similitudo, sed non secundum 
eandem rationem speciei: sicut ea quae generan- 
tur ex virtute solis, accedunt quidem ad aliquam 
similitudinem solis, non tamen ut recipiant for- 
mam solis secundum similitudinem speciei, sed 
secundum similitudinem generis \ 

Si igitur sit aliquod agens, quod non in genere 
contineatur, effectus eius adhuc magis accedent 
remote '' ad similitudinem formae agentis : non 
tamen ita quod participent similitudinem formae 
agentis secundum eandem rationem speciei aut 
generis, sed secundum aliqualem analogiam, sicut 
ipsum esse est commune omnibus. Et hoc modo 
illa quae sunt a Deo, assimilantur ei inquantum 
sunt entia , ut primo et universali principio to- 
tius esse. 

Ad primum ergo dicendum quod, sicut dicit Dio- 
nysius cap. 
ptura dicit 



IX de Div. Nom. *, cum ' sacra Scri- 
aliquid non esse simile Deo, non est 



contrarium assimilationi ad ipsum. Eadem enim 
sunt similia Deo, et dissimilia : similia quidem se- 
cundum quod imitantur ipsum ^ , prout contingit 
eum imitari qui non perfecte imitabilis est; dissi- 
milia vero, secundum quod dejiciimt a sua causa; 
non solum secundum intensionem et remissio- 
nem , sicut minus album deficit a magis albo ; 
sed quia non est convenientia ° nec secundum 
speciem nec secundum genus. 

Ad secundum dicendum quod Deus non se ha- 
bet ad creaturas sicut res diversorum generum": 
sed sicut id quod est extra omne genus, et prin- 
cipium omnium generum. 

Ad TERTiUM DiCENDUM quod non dicitur esse 
similitudo creaturae ad Deum propter communi- 
cantiam in forma secundum eandem rationem 
generis et speciei : sed secundum analogiam tan- 
tum; prout scilicet Deus est ens per essentiam, 
et alia per participationem. 

Ad quartum dicendum quod, licet aliquo modo 
concedatur quod creatura sit similis Deo, nullo 
tamen modo concedendum est quod Deus sit 
similis creaturae *: quia, ut dicit Dionysius cap. ix 
de Div. Nom. * , in his quae unius ordinis sunt , «50 ^^ , 

. . . ... . . S. Th. lect. III 

recipitur mutua sitnilttudo , tiott autem ttt causa 
et causato : dicimus enim quod imago sit similis 
hornini, et f non e converso. Et similiter dici p 

potest aliquo modo quod creatura sit similis Deo : 
non tamen quod Deus sit similis creaturae. 



D. 234 , 246 , 
415, 462, 47'>So3. 



6) Tertio ... forma. - Tertio modo dicitur aliquid simile alteri quia 
communicant {communicat sA) in forma codices, Tertio modo dicitur 
aliquid simile alteri cui communicat in forma ed. a. 

1) cum suo effectu. - Om. codices. 

x) 1)1 eadem specie. - in specie ACDEFG ; in specie, idest coincidat 
cum forma in eadem specie, eadem B. - Pro eandem rationem, simi- 
litudinem A. 

X) sed secundum similitudinem generis. - Om. codices. 



(i) accedent remote. - remote accedunt B , accedunt remole D. - 
Primum formae om. codices et edd. a b. 

v) cum. - quod codices, quod cum edd. a b; pro dicit, cum dicit sF. 

\) ipsum. - Om. codices et ed. b, post quidem ponit ed. a, Deum 
margo F. - Pro imitari, scilicet imitari B, om. ceteri. 

0) convenientia. — communicantia codices et edd. a b. 

n) generum. - se liabent ad invicem addit D. 

p) et. - sed ABCDEF. 



Oommentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo dubium occurrit: quorsum iste articulus hoc in 
loco. Hic enim arguitur de perfectione substantiae divi- 
nae in se: ergo non debet admisceri quaestio de creatura, 
qualis est ista. 

Ad hoc dicitur quod, licet verbo tenus haec quaestio sit 
de creatura, secundum sensum tamen est de perfectione 
naturae divinae. Quaeritur enim hic, an perfectio naturae 
divinae sit tanta quod nulla creatura possit ei esse similis, 
an non. Hoc siquidem inquirendum supererat, postquam 
determinatum fuerat et quod est perfecta, et quod est uni- 
versaliter perfecta. - Sed adverte quod non quaeritur utrum 
perfectio divina sit tanta, quod nulla res possit ei esse si- 
milis : sed quod nulla creatura. Primum enim pertinet ad 
quaestionem de pluralitate deorum, et tractabitur in quae- 
stione xi : secundum autem spectat ad hunc locum. 

II. In corpore duo : primo distinguitur similitudo; se- 
cundo respondetur quaesito. - Quoad primum, similitudo 
triplex: pritna, secundum formam eiusdem rationis et modi; 
secunda, secundum formam eiusdem rationis, sed non modi ; 
tertia , secundum formam, sed nec eiusdem rationis, nec 
modi. - Probatur distinctio. Similitudo est convenientia in 
forma: ergo multiplicatur iuxta modum communicandi in 
forma: ergo tripliciter, etc. Omnia patent in littera. 

III. Quoad secundum , conclusio responsiva quaesito 
est: Creaturae sunt similes Deo, non secundum eandem 
rationem specificam aut genericam, sed secundum aliqua- 
lem analogiam. 

Conclusio haec habet quatuor partes; primam affirma- 
tivam, scilicet quod sunt similes Deo; secundam negativam, 



scilicet non secundum speciem; tertiam negativam, scilicet 
nec secundum genus; et quartam affirmativam, scilicet sed 
secundum aliqualem analogiam. -Et primo probatur quoad 
primam. Omne agens agit per suam formam : ergo necesse 
est in effectu esse similitudinem formae agentis. Et tunc 
potes subiungere: ergo necesse est creaturam esse similem 
Deo. Consequentia probatur: quia omne agens agit sibi 
simile inquantum est agens, idest secundum illud quod est 
ei ratio agendi. - Deinde quoad secundam et tertiam et 
quartara : quia Deus non est agens contentum in specie 
aut genere, sed principium universale totius esse. - Orania 
clara sunt in littera. 

IV. In responsione ad ultiraum, dubiura occurrit circa 
auctoritatem Dionysii : quoniam distinguit contra res unius 
ordinis causam et causatum. Ex hoc enim oportet quod 
aut causa et causatum sint universaliter diversorum ordi- 
num, quod patet esse falsum in causis univocis: aut quod 
ambigue ct male membrura hoc distinctionis sit positum; 
ambigue quidera, quia incertura est de quali causa et de 
quali causato sit sermo ; male autem, quia contra res unius 
ordinis debent distingui res diversorum ordinum, sive causa 
sint et causatum, sive non; hoc enim est per accidens. 

V. Ad hoc dicitur, quod distinctio ista artificiosa, certa 
et formalis est, si recte intelligitur. Est siquidem non fal- 
sum, sed verissimum et necessarium, quod causa et cau- 
satum universaliter et formaliter sunt diversorum ordinura. 
Sed nomine causae et causati utiraur, non pro relationi- 
bus seu causalitatibus; sed pro re quae est ratio causandi, 
et similiter pro re, seu forma, quara causatura sortitur a 



QUAESTIO IV, ARTICULUS III 



55 



causa: hae enim res sunt fundamenta similitudinis inter 
causatum et causam, ut in omnibus. Possunt igitur funda- 
menta similitudinis inter aliqua, dupliciter se habere, ut in 
littera dicitur. Uno modo, quod sint eiusdem ordinis, ut 
haec et illa albedo, et hoc et illud animal, etc. : et sic simili- 
tudo est relatio aeqyiparantiae, et mutua. Alio modo, quod 
alterum eorum formaliter ex propria ratione sit causatum 
ab altero, ut imago Socratis et Socrates (non enim accidit 
imagini Socratis dependentia a Socrate) : et sic similitudo 
non est relatio aequiparantiae neque mutua, sed reducitur 
XV. -Did. ad tertium genus relativorum, positum V Metaphys.*, de 
scientia et scibili, etc. Huiusmodi autem causam et causa- 
tum constat esse diversorum ordinum. Impossibile namque 
est eiusdem ordinis res sic se habere, quod de ratione for- 
mali unius sit dependentia ab altera: quoniam quidquid est 
de ratione unius, est de ratione alterius, et e contra. 
VI. Unde patet responsio ad instantiam de causis uni- 



■Cap 

lib. IV, cap. XV 



vocis *. Ubi enim est univocatio, ibi non est causa et cau- 
satum formaliter et per se, sed materialiter et per acci- 
dens: quoniam forma effectus formaliter non dependet a 
forma causae. Non enim humanitas quae est in Socrate, 
formaliter sumpta, dependet in esse aut in fieri ab huma- 
nitate Platonis patris: sed humanitas Socratis, quia est haec, 
ideo dependet a patre. Et consequenter humanitas, quae est 
fundamentum similitudinis inter patrem et filium, non est 
de genere causae aut causati, nisi materialiter et per acci- 
dens: sed est de genere fundamentorum eiusdem ordinis. 
Quaecumque igitur, formaliter sumpta, sunt causa et cau- 
satum, sunt diversorum ordinum fundamenta similitudinis, 
ut subtiliter in littera adducitur: et consequenter est inter 
ea similitudo imitationis, et non purae similitudinis: et pro- 
pterea non est mutua. 

Et hoc bene nota, et proportionaliter applica ad mate- 
riam de relativis non mutuis. 



Cf. num. IV. 




56 



QUAESTIO V, ARTICULUS I 



QUAESTIO QUINTA 

DE BONO IN COMMUNI 



IN SEX ARTICULOS DIVISA 



DEiNDE quaeritur de bono: et primo de bono 
in communi ; secundo de bonitate Dei *. 
Circa primum quaeruntur sex. 

Primo: utrum bonum et ens sint idem secun- 

dum rem. 
Secundo: supposito quod differant ratione tan- 
tum, quid sit prius secundum rationem, utrum 
bonum vel ens. 



Tertio : supposito quod ens sit prius , utrum 

omne ens sit bonum. 
Quarto : ad quam causam ratio boni redu- 

catur. 
Quinto : utrum ratio boni consistat in modo, 

specie et ordine. 
Sexto : quomodo dividatur bonum " in hone- 

stum, utile et delectabile. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM BONUM DIFFERAT SECUNDUM REM AB ENTE 

I Sent., dist. viii, qu. i, art. 3; dist. xix, qu. v, art. i, ad 3; De Verit., qu. i, art. i; qu. xxi, art. i; 

De Pot., qu. ix, art. 7, ad 6. 



S. Th. lect. III- 




■ In prop. XXI, 
xxii. 



D PRiMUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
bonum dilferat secundum rem ab ente. 
Dicit enim Boetius, in libro deHebdom.*: 
intueor in rebus aliud esse quod sunt 

bona, et aliud esse quod sunt. Ergo bonum et 

ens diflferunt secundum rem. 

2. Praeterea, nihil informatur seipso. Sed bo- 
num dicitur per informationem entis, ut habetur 
in Commento libri de Causis *. Ergo bonum dif- 
fert secundum rem ab ente. 

3. Praeterea, bonum suscipit magis et minus. 
Esse autem non suscipit magis et minus. Ergo 
bonum diflfert secundum rem ab ente. 

Sed contra est quod Augustinus dicit, in libro 
Lib.i, c.xxxu. de Doctrina Christiana*, quod inquantum sumus, 
boni sumus. 

Respondeo dicendum quod bonum et ens sunt 
idem secundum rem : sed diflferunt secundum 
rationem tantum. Quod sic patet. Ratio enim 
boni in hoc consistit, quod aliquid sit appeti- 
bile : unde Philosophus, in I Ethic. *, dicit quod 
bonum est quod omnia appetunt. Manifestum est 
autem quod unumquodque est appetibile secun- 
dum quod est perfectum : nam omnia appetunt 
suam perfectionem. Intantum est autem perfe- 
ctum unumquodque, inquantum est actu: unde 
manifestum est quod intantum est aliquid bonum, 
inquantum est ens: esse enim est actualitas omnis 
rei, ut ex superioribus * patet. Unde manifestum 
qu.iv,art.i,ad3. ^^^ quod bouum ct cus sunt idem secundum rem: 
p sed bonum dicit rationem appetibilis ^, quam non 

dicit ens. 

Ad primum ergo dicendum quod, licet bonum 
et ens sint idem secundum rem , quia tamen 
difTerunt secundum rationem, non eodem modo 
dicitur aliquid ens simpliciter , et bonum simpli- 
citer *. Nam cum ens dicat aliquid "* proprie esse 
in actu ; actus autem proprie ordinem habeat ad 



* Cap. i, n. i. 
S. Th. lect. I. 



• Qu. III, art. 4; 



D. 925. 
T 



potentiam ; secundum hoc simpliciter aliquid di- 
citur ens, secundum quod primo discernitur ab 
eo quod est in potentia tantum. Hoc autem est 
esse substantiale rei uniuscuiusque ; unde per 
suum esse substantiale dicitur unumquodque ens 
simpliciter. Per actus autem superadditos, dicitur 
aliquid esse secundum quid, sicut esse album 
significat esse secundum quid : non enim esse 
album aufert esse in potentia simpliciter , cum 
adveniat rei iam praeexistenti in actu. Sed bo- 
num dicit rationem perfecti, quod est appetibile: 
et per consequens dicit rationem ultimi. Unde 
id quod est ultimo perfectum , dicitur bonum 
simpliciter. Quod autem non habet ultimam per- 
fectionem quam debet habere , quamvis habeat 
aliquam perfectionem inquantum est actu , non 
tamen dicitur perfectum simpliciter, nec bonum 
simpliciter, sed secundum quid. - Sic ergo secun- 
dum primum esse, quod est substantiale, dicitur 
aliquid ens simpliciter et bonum secundum quid, 
idest inquantum est ens : secundum vero ulti- 
mum actum, dicitur aliquid ens secundum quid, 
et bonum simpliciter. Sic ergo quod dicit Boe- 
tius, quod in rebus aliud est quod sunt bona , 
et aliud quod sunt, referendum est ad esse bo- 
num * et ad esse simpliciter: quia secundum pri- 
mum actum est aliquid ens simpliciter; et se- 
cundum ultimum, bonum simpliciter. Et tamen 
secundum primum actum est quodammodo bo- 
num: et secundum ultimum actum est quodam- 
modo ens. 

Ad secundum dicendum quod bonum dicitur 
per informationem, prout accipitur bonum sim- 
pliciter, secundum ultimum actum. 

Et similiter dicendum ad tertium, quod bo- 
num dicitur secundum magis et minus, secundum 
actum supervenientem; puta secundum scientiam 
vel virtutem. 



a) quomodo dividatur bonum. - de divisione boni codices et edd. ab 
P) appetibilis. - appetibilitatis ACDEFO, appetitus ed. a. 



f) aliquid.- Om. codd. et edd. a b,- Pro esse in actu, omnem actum B. 
3) bonum. - bonum simpliciter D. 



QUAESTIO V, ARTICULUS II 



57 



Commentai'ia Cardirialis Caietaixi 



IN titulo quaestionis, statim occurrit dubium circa ordi- 
nem ipsius : cur haec quaestio de bono fiat. Bonum enim 
neque prius convenit enti quam unum, verum, etc. : neque 
prius convenit naturae divinae bonitas quam unitas aut 
veritas, ut patet: neque hic ordinantur tractanda de Deo 
secundum rationem causae , ut propterea bono debeatur 
primus locus, quia nominat rationem causae finalis. Nulla 
igitur ratio apparet, quare hoc in loco quaestio de bono 
ordinata sit. 

II. Ad hoc dicitur , quod quaestio de bono dupliciter 
ordinari potest. Uno modo, secundum se: et sic non de- 
betur sibi iste locus, ut obiiciendo deductum est ; sed quae- 
stionem de perfectione statim quaestio de infinitate sequi- 
tur, quaerens de quantitate perfectionis divinae. Alio modo, 
ut est pars tractatus de perfectione : et sic in capitulo de 
perfectione ordinanda est : et hoc modo in littera ordinatur. 
Et hoc insinuavit littera tam in principio quaestionis iv, 
ubi tractatus de perfectione inchoatur, et dicitur: Et quia 
unumquodque , secundum quod perfectum est, sic dicitur 
bonum, primo agendum est de perfectione divina, secundo 
de eius bonitate (quasi diceret quod, propter perfectionem, 
de bonitate tractandum est simul); quam in principio quae- 
stionis vn, ubi, aperiens quod de bono per accidens, idest 
ratione perfectionis , tractavit, dicit : Post considerationem 
perfectionis divinae, de infnitate etc, nuUa facta mentione 
de bonitate, de qua fecerat duas quaestiones. - Quare autem 
de bonitate sub tractatu de perfectione quaeratur, in prom- 
ptu causa est in littera assignata: quia scilicet esse perfe- 
ctum est ratio quod aliquid dicatur bonum. 

III. In corpore est una conclusio, responsiva quaesito 
affirmative: Bonum et ens sunt idem secundum rem, sed 
differunt secundum rationem tantum. 

IV. Antequam probetur conclusio, adverte, novitie, ter- 
minos conclusionis. Ditferre namque secundum rationem 
tantum, latitudinem habet: nam et quae differunt in modo 
tantum significandi, ut homo et humanitas, ratione sola 
differunt; et multa quae differunt rationibus definitivis, ut 
lignum et dolabile, sola ratione differunt. Propterea distin- 
gue, quod differre ratione dupliciter: scilicet, ratione si- 
gnificata , seu concepta ; alio modo , ratione concipiente , 
seu significante. In proposito est sermo de differentia se- 
cundum rationem significatam : ita quod sensus est, quod 
bonum et ens differunt secundum suas rationes formales, 
significatas eorum nominibus. 

V. Probatur ergo conclusio. Primo, quoad primam par- 
tem, sic. Bonum habet rationem appetibilis : ergo perfecti : 
ergo entis in actu : ergo entis. Ergo bonum et ens sunt 
idem secundum rem. - Antecedens probatur ex I Ethic. 
Prima consequentia probatur : quia omnia appetunt suam 
perfectionem. Secunda vero relinquitur ut nota. Tertia au- 



tem probatur: quia esse est actualitas omnis rei. Ultima 
autem patet. 

Deinde, quoad secundam partem. Bonum dicit rationem 
appetibilis: quam non explicat ens. Ergo differunt ratione. 

VI. Circa antecedens dubitatur : quoniam illud quod di- 
citur de ahquo in secundo modo dicendi per se, non clau- 
ditur in ratione illius subiecti , sed e converso , ut patet 

I Poster. * Sed appetibile dicitur de bono in secundo modo * Cap. iv, n.4. 

dicendi per se. Ergo bonum non habet rationem appeti- 

bilis , sed e converso. - Minor probatur. Tum quia ideo 

aliquid est appetibile, quia bonum: et non e converso. Tum 

quia bonum est obiectum formale appetitus ; appetibile 

autem est denominatio extrinseca sumpta ab appetitu ; et 

habent se sicut color et visibile; constat autem quod visi- 

bile dicitur de colore in secundo modo, ex II de Anima *. ' Cap. vn, n. i. 

VII. Ad hoc potest dici dupliciter , iuxta duos modos 
quibus accipitur aliquid habere rationera appetibilis, scilicet 
formaliter , et fundamentaliter. Si sumatur ly appetibile 
formaliter, tunc bonum dicitur habere rationem eius, non 
ut intrinsecam, sed ut passionem. Si vero sumatur funda- 
mentaHter, tunc bonum dicitur habere rationem appetibilis 
intrinsece : quoniam propria ratio boni est fundamentum et 
causa propria appetibilitatis , sicut color visibilitatis. - Et 
licet utraque glossa sit absolute vera, et prima ex principio 
Commenti s. Thomae super libros Ethicorum * habeatur , * Lect. 1. 
secunda tamen in proposito est directe intenta : quoniam 

de intrinseca boni ratione est quaestio. 

VIII. Sed adverte hic quod, quamvis quodlibet horum 

quae in deductione rationis assumpta sunt *, scilicet bonum, * cf. num. v. 

perfectum, ens in actu, et ens, importet fundamentum et 

causam appetibilis ; et propterea concluditur identitas realis 

inter ea: solum tamen bonum importat proximum funda- 

mentum appetibilis ; quia solum bonum significat rem illam 

quae fundat appetibilitatem, ut fundat et causat eam : ita 

quod quanto aliquid propius accedit ad boni rationem, 

tanto magis exprimit fundamentum appetibilis , ut patet 

discurrenti per praedicta. Inter ens siquidem et bonum me- 

diant ens in actu et perfectum : et constat quod magis 

exprimitur ratio appetibilis per ens in actu quam per ens, 

quoniam unumquodque appetitur secundum ahquod esse 

in actu, praesens vel futurum; et adhuc magis per perfe- 

ctum, quod importat complementum, quia et esse in actu 

appetitur ad complementum ; et ultimo per bonum, quia 

nec complementum ipsum appetitur, nisi quia bonum est, 

aut apparet appetenti. Importat ergo bonum rationem ap- 

petibilis, idest fundamentum et rationem proximam quare 

aliquid sit appetibile : quae quia eadem est perfectioni et 

esse, idem est quod ens. Sed quia ut sic non exprimitur 

ab ente , sed absolute secundum se , ideo distinguitur ab 

ente ratione formali. 



ARTICULUS SECUNDUS 

UtRUM BONUM SECUNDUM RATIONEM SIT PRIUS QUAM ENS 

I Sent., dist. VIII, qu. i, art. 3; III Cont. Gent., cap. xx; De Verit., qu. xxi, art. 2, ad 5; art. 3. 



S.Th. lect. I. 




►D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. VidetuF quod 
bonum secundum rationem sit prius 
quam ens. Ordo enim nominum est se- 
^cundum ordinem rerum significatarum 
per nomina ". Sed Dionysius, inter alia nomina 
Dei , prius ^ ponit bonum quam ens, ut patet in 
III cap. de Div. Nom. * Ergo bonum secundum 
rationem est prius quam ens. 



2. Praeterea, iilud est prius secundum ratio- 
nem, quod ad plura se extendit. Sed bonum ad 
plura se extendit quam ens: quia, ut dicit Dio- 
nysius, v cap. de Div. Nom. *, boniim se extendit 's.Th. lect. 
ad existentia et non existentia, ens vero ad exi- 

stentia tantum ">. Ergo bonum est prius secundum t 

rationem quam ens. 

3. Praeterea, quod est universalius, est prius 



a) nomina. - nomen codices et ed. a. 
P) prius. - primo PFG et edd. a b. 

SuMMAE Theol. D. Thomak T. I. 



f) ens vero ad existentia tantum. 
stentia tantum codices. 



ens vero se extendit ad exi- 



58 



QUAESTIO V, ARTICULUS II 



Vers. 24. 



*Prop.iv.-S.Th. 
lect. IV. 



D. 559. 



D. 752. 



* S. Th. lect. X.- 
Did.lib.VIII,cap. 
IX, n. 6. 



* De Div. Nom., 
cap. 1. - S. Th. 
lect. III. 



secundum rationem. Sed bonum videtur univer- 
salius esse quam ens: quia bonum habet ratio- 
nem appetibilis; quibusdam ^ autem appetibile est 
ipsum non esse; dicitur enim, Matth. xxvi *, de 
luda: bonum erat ei, si natus non fuisset ' etc. 
Ergo bonum est prius quam ens, secundum ra- 
tionem. 

4. Praeterea, non solum esse est appetibile, 
sed et vita et ^ sapientia, et multa huiusmodi : et 
sic videtur quod esse sit quoddam particulare 
appetibile, et bonum, universale. Bonum ergo ''> 
simpliciter est prius secundum rationem quam ens. 

Sed contra est quod dicitur in libro de Causis *, 
quod prima rerum creatarum est esse. 

Respondeo dicendum quod ens secundum ratio- 
nem est prius quam bonum *. Ratio enim signi- 
ficata per nomen, est id quod concipit intellectus 
de re ®, et significat illud per vocem: illud ergo 
est prius secundum rationem, quod prius cadit 
in conceptione intellectus. Primo autem in con- 
ceptione intellectus cadit ens * : quia secundum 
hoc unumquodque cognoscibile est, inquantum 
est ' actu, ut dicitur in IX Metaphys. * Unde ens 
est proprium obiectum intellectus: et sic est pri- 
mum intelligibile, sicut sonus est primum audi- 
bile. Ita ergo " secundum rationem prius est ens 
quam bonum. 

Ad primum ergo dicendum quod Dionysius de- 
terminat de divinis nominibus secundum quod 
important circa Deum habitudinem causae : no- 
minamus enim Deum, ut ipse dicit *, ex creaturis, 
sicut causam ^ ex effectibus. Bonum autem, cum 
habeat rationem appetibilis, importat habitudinem 
causae finalis: cuius causalitas prima est, quia 
agens non agit nisi ■" propter finem, et ab agente 
materia movetur ad lormam : unde dicitur quod 
finis est causa causarum. Et sic, in causando, bo- 
num est prius quam ens, sicut finis quam forma: 
et hac ratione, inter nomina significantia " causali- 



tatem divinam, prius ponitur bonum quam ens. - 
Et iterum quia, secundum Platonicos, qui, ma- 
teriam a privatione non distinguentes , dicebant 
materiam esse non ens, ad plura se extendit 
participatio boni quam participatio entis. Nam 
materia prima participat bonum , cum appetat 
ipsum (nihil autem appetit nisi simile sibi ''): non 
autem participat ens, cum ponatur non ens. Et 
ideo dicit Dionysius * quod bonum extenditur ad 
non existentia. 

Unde patet solutio ad secundum. - Vel dicen- 
dum quod bonum extenditur ad existentia et non 
existentia, non secundum praedicationem , sed 
secundum causalitatem : ut per non existentia 
intelligamus, non ea simpliciter quae penitus non 
sunt , sed ea quae sunt in potentia et non in 
actu: quia bonum habet rationem finis, in quo 
non solum quiescunt quae sunt in actu, sed ad 
ipsum etiam ° ea moventur quae in actu non 
sunt, sed in potentia tantum. Ens autem non im- 
portat habitudinem causae nisi formalis tantum, 
vel inhaerentis vel exemplaris : cuius causalitas 
non se extendit nisi ad ea quae sunt in actu. 

Ad tertium dicendum quod non esse secundum 
se non est appetibile, sed per accidens : inquan- 
tum scilicet ablatio alicuius mali est appetibilis, 
quod malum quidem aufertur per non esse. Ab- 
latio vero mali non est appetibilis, nisi inquan- 
tum per malum privatur quodam " esse. Illud 
igitur quod per se est appetibile, est esse: non 
esse vero per accidens tantum, inquantum sci- 
licet P quoddam esse appetitur , quo homo non 
sustinet privari. Et sic etiam per accidens non 
esse dicitur bonum. 

Ad quartum dicendum quod vita et scientia, et 
alia huiusmodi, sic appetuntur ut sunt in actu ' : 
unde in omnibus appetitur quoddam esse. Et sic 
nihil est appetibile nisi ens: et per consequens 
nihil est bonum nisi ens. 



* Loco citato in 
arg. 2. 



3) quibusdam. - quoddam ABCDEsF et ed. a, quod pK. - Pro est, 
est etiam G. 

e) si natus non fuisset. - Om. C; non fuisset om. ceteri et ed. a. - 
Pro quam ens secundum rationem, secundum rationem quam ens co- 
dices et edd. a b. 

^) et vita et. - etiam vita et Cab, etiam vita ceteri codd. 

T)) appetibile , et bonum, universale. Bonum ergo. - appetibile et 
bonum, bonum ergo (autem CEEpD) CDEFG et ed. a; appetibile , 
ergo bonum B; appetibile et bonum, bonum autem est prius simpli- 
citer secundum rationem quam bonum particulare, ergo A; et ap- 
petibile, et bonum universale bonum, ergo ed. b. - secundum ratio- 
nem om. AB. 



0) de re. - Om. C. 

i) inquantum est. - Om. pD, secundum quod est B, quod est ceteri 
et ed. a. 

x) Ita ergo. - Et ita BD. 

>.) causam. - causas codices. 

jx) Moii agit nisi. - non et nisi om. B. 

v) significantia. - designantia codices. 

^) sibi. - Om. DFG, ante simile ponunt ABCE. 

0) etiam. — Ora. codices. - ea post moventur ponit G, om. ceteri. 

r.) quodam. - quoddamodo D, quoddam ceteri et edd. a b. 

p) scilicet. - Om. codices. 

o) sunt in actu. - insunt actu C, sunt actu sF', insint actu ceteri. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, prius secundum rationem, idest secundum or- 
dinem rationum formalium ipsorum. Oportet enim ens 
et bonum, cum rationibus distinguantur, quod secundum 
eas ordinata sint, non alio procul dubio ordine, quam qui 
aptus natus est esse inter rationes formales: qui vocatur 
ordo rationis, et habet consequenter prius et posterius se- 
cundum rationem. Et consistit ordo iste in hoc, quod ratio 
scilicet posterior praesupponit aliam secundum se, non e 
converso. Ita quod sensus est : An boni ratio praecedat , 
merito sui, rationem entis. 

II. In corpore una condusio responsiva quaesito : Ens 
est prius secundum rationem quam bonum. - Probatur. 
Unumquodque est cognoscibile inquantum est in actu. Ergo 
ens est proprium obiectum intellectus. Ergo est primum 



intelligibile. Ergo primo cadit in conceptione intellectus. 
Ergo est prius secundum rationem quam bonum. 

Antecedens probatur ex IX Metaphys. Prima, secunda 
et tertia consequentia relinquuntur per se notae. Quarta 
autem probatur: quia ratio significata per nomen , est id 
quod concipitur de re ab intellectu. - Omnia clara sunt. 
Concludit enim ratio haec, non solum quod ens est prius 
secundum rationem bono, sed omnibus aliis, ut patet. 

III. Circa hanc rationem dubium occurrit: quia aut in- 
tenditur inferre quod ens sit prius ordine rationis secun- 
dum se, aut quoad nos. Si secundum se, hoc repugnat 
supradictis in qu. in, art. v. Ibi enim dictum est in littera * 
quod Deo nihil est prius , neque secundum rem, neque 
secundum intellectum : ex hoc autem sensu sequitur quod 



* Arg. Sed con- 
tra. 



QUAESTIO V, ARTICULUS III 



59 



ens sit prius Deo secundum rationem. Quoniam si ens est 
primum intelligibile, sicut sonus primum audibile, oportet 
Cap. V, n. 7. cetera esse posteriora intelligibilia, ut patet ex I Poster. * : 
quod enim primo convenit alicui, ceteris convenit ratione 
illius. - Si quoad nos, tunc non est respondendo satisfactum 
quaesito. Vertitur namque in dubium, an ratio entis secun- 
dum se sit prior ratione boni : et non, an quoad nos sit prior. 
IV. Ad hoc potest dupliciter dici. Primo, quod ens 
potest comparari ad alia quae sunt sui ordinis , idest ad 
alias rationes formales: et potest comparari ad res ipsas 
subsistentes. Si entis ratio comparetur ad alias rationes, ac- 
cipiendo rationes rerum ut distinguuntur contra res ipsas, 
sic ens est primum intelligibile secundum se, et cetera sunt 
posteriora secundum intellectum. Sed inter ly cetera non 
clauditur quod quid erat esse Dei : quoniam non potest 
esse ita ratio quin sit res , quia non potest abstrahere ab 
existentia, cum sit ipsum esse. - Sed si entis ratio compa- 
retur et ad rationes et ad res , tunc non est simpliciter 
primum intelligibile : sed deitas est primum intelligibile. 
Ita quod intelligibilitas prius inest Deo quam enti : imo 
inest enti , quia inest Deo: non enim Deus participative 
est intelligibilis. - Et sic uterque textus salvatur. Quoniam 
ibi Deus absolute dicitur primum secundum intellectum : 
hic vero ens dicitur primum inter rationes formales. 



Secundo potest dici, quod hic accidit amphibologia in 
ly quoad nos: quoniam potest determinare vel ordinem, 
vel intelligibilia. Si determinat ordinem, tunc distinguitur 
contra ordinem secundum se: et sic procedit obiectio. Et 
respondendum est quod intenditur de ordine secundum se. 
Quoniam, ut patet ex titulo, non est hic quaestio de ordine 
cognitionis, quid scilicet prius a nobis cognoscatur : sed de 
ordine rationis, cuius scilicet ratio formalis sit prior. - Si 
determinat intelligibilia, tunc distinguit intelligibilia nostra a 
non intelligibilibus a nobis. Et iuxta hunc sensum dicen- 
dum est, quod hic quaeritur de intelligibilibus quoad nos, 
idest de intelligibilibus nostris, seu a nobis: ita quod sermo 
praesens est de ordine secundum se nostrorum intelligibi- 
lium. Et secundum hoc, ens est primum secundum se intel- 
ligibile, inter inteUigibilia a nobis : Deus autem est primum 
intelligibile simpliciter. - Et hic sensus consonat superficiei 
litterae, loquenti de obiecto intellectus nostri, dum significare 
per vocem admiscet. Quamvis hoc non cogat quin sequentia 
de intellectu absolute, inquantum intellectus est, cuius tan- 
tum obiectum proprium constat esse ens, interpretanda sint. 
Omnis namque intellectus, secundum naturam propriam 
sumptus, aliud sortitus est proprium obiectum: divinus si- 
quidem deitatem, angelicus propriam substantiam, humanus 
quod quid est rei materialis, etc, ut suis locis * patebit. et piurics. 



Qu. xii, art. 4 



♦ Art. I. 



Vers. 20. 



* S. Th. lect. IV. 
- Did. lib. II, c. 
II, n. 2. 



* Vers. 4. 



Art. I. 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM OMNE ENS SIT BONUM 

I Sent., dist. viii, qu. i, art. 3; II Cont. Gent., cap. xii ; III, cap. xx; De Verit., qu. xxi, art. 2; in Boet. de Hebd., lect. 11. 




»D TERTiuM sic PRocEDiTUR. VidetUF quod 
non omne ens sit bonum. Bonum enim 

*addit supra ens , ut ex dictis * patet. 

jEa vero quae addunt aliquid " supra 
ens, contrahunt ipsum: sicut substantia, quanti- 
tas, qualitas, et alia huiusmodi. Ergo bonum con- 
trahit ens. Non igitur omne ens est bonum. 

2. Praeterea, nullum malum est bonum : 
Isaiae v *, Vae qui dicitis ^ mahim bonum, et bo- 
num malum. Sed aliquod ens dicitur malum. 
Ergo non omne ens est bonum. 

3. Praeterea, bonum habet rationem appeti- 
bilis. Sed materia prima non habet rationem ap- 
petibilis, sed appetentis tantum. Ergo materia 
prima non habet rationem boni. Non igitur omne 
ens est bonum. 

4. Praeterea, Philosophus dicit, in III Meta- 
phys. *, quod in mathematicis non est bonum. 
Sed mathematica sunt quaedam entia : alioquin 
de eis non esset scientia. Ergo non omne ens 
est bonum. 

Sed contra, omne ens quod non est Deus, est 
Dei creatura. Sed omnis creatura Dei est bona, 
ut dicitur I ad Tim. , iv cap. * : Deus vero est 
maxime bonus. Ergo omne ens est bonum. 

Respondeo dicendum quod omne ens, inquan- 
tum est ens, est bonum. Omne enim ens, in- 
quantum est ens , est in actu , et quodammodo 
perfectum: quia omnis actus perfectio quaedam 
est. Perfectum vero habet rationem appetibilis et 
boni , ut ex dictis * patet. Unde sequitur omhe 
ens, inquantum huiusmodi, bonum esse. 



Ad primum ergo dicendum quod substantia, 
quantitas et qualitas, et ea quae sub eis conti- 
nentur, contrahunt ens applicando ens ad ali- 
quam quidditatem seu naturam. Sic "' autem non 
addit aUquid bonum super ens: sed rationem 
tantum appetibilis et perfectionis, quod convenit 
ipsi esse in quacumque natura sit. Unde bonum 
non contrahit ens. 

Ad secundum dicendum quod nuUum ens dici- 
tur malum inquantum est ens, sed inquantum 
caret quodam esse: sicut homo dicitur malus in- 
quantum caret esse virtutis, et oculus dicitur 
malus inquantum caret acumine ^ visus. 

Ad tertium dicendum quod materia prima, sicut 
non est ens nisi in potentia, ita nec bonum nisi 
in potentia. Licet , secundum Platonicos , dici 
possit quod materia prima est non ens, propter 
privationem adiunctam. Sed tamen participat ali- 
quid de bono, scilicet ipsum ordinem vel aptitu- 
dinem ad bonum. Et ideo non convenit ' sibi 
quod sit appetibile, sed quod appetat. 

Ad quartum dicendum quod mathematica non 
subsistunt separata secundum esse: quia si sub- 
sisterent, esset in eis bonum, scilicet ipsum esse 
ipsorum. Sunt autem mathematica separata se- 
cundum rationem tantum , prout abstrahuntur ^ 
a motu et a materia : et sic abstrahuntur a ra- 
tione finis, qui " habet rationem moventis. Non 
est autem inconveniens quod in aliquo ente se- 
cundum rationem non sit bonum vel ^ ratio boni : 
cum ratio entis sit prior quam ratio boni, sicut 
supra * dictum est. 



o) aliquid. - Om. codices et ed. a. 

P) dicitis. - dicunt ACDEFG. - tnalum bonum et om. D, et bonum 
malum om. ceteri et ed. a. 

Y) Sic. - Tale C. - Pro super ens, supra esse C, super esse ceteri. - 
Pro appetibilis, appetitus B, appetibilitatis ceteri. 



3) acumine. - actione ABCEF. 

i) convenit. - competit codices. 

'Qj abstrahuntur, - abstrahunt ut P. 

ri) qui. - quod ACDEFG. 

9) bonum vel. - Om. codices et ed. a. 



Art. praec. 



6o 



QUAESTIO V, ARTICULUS III 



Commentaria Cardinalis Caietani 



1N corpore una conclusio, responsiva quaesito affirmative: 
Omne ens , inquantum ens , est bonum. Et additur ly 
inquantum in conclusione, ad ostendendum quod non per 
accidens , sed per se convenit omni enti esse bonum. - 
Probatur sic. Omne ens, ut sic, est actu: ergo perfectum: 
ergo appetibile et bonum, - Omnia clara sunt. Prima con- 
sequentia probatur: quia omnis actus perfectio quaedam est. 

II. In responsione ad quartum, adverte quod littera duo 
dicit. Primo namque verificat, assignando rationem quare 
mathematica non sunt bona : secundo, respondet argu- 

Cf. num. VI. mento *. - Primum quidem fundatur super hoc, quod res 
Art. V. sutjt bonae, ut infra * patebit, aut quia sunt, aut quia talia 

sunt, aut quia ordinantur in bonum. Mathematica autem, 
ut sic, abstrahunt ab his omnibus : ab esse quidem, quia 
ut sic non sunt ; ab esse autem tale, eadem ratione, quo- 
niam esse tale supponit esse ; ab ordine autera ad bonum, 
quia abstrahunt a fine. Probatur : finis habet rationem mo- 
ventis, haec autem abstrahunt a materia et motu. 

III. Circa hanc partem occurrunt duo dubia. Primum 
est circa illam rationem, quod ideo mathematica non sunt 
bona prima bonitate, quia non subsistunt separata. Si enim 
haec ratio valet , sequitur quod nulla res in universali 
sumpta, est bona : quoniam nulla res universaliter sumpta 
subsistit, apud Peripateticos. Consequens est falsum: ergo. 

Secundum dubium est circa illam rationem, quod ideo 
mathematica abstrahunt a fine, quia abstrahunt a materia et 
motu, quia finis habet rationem moventis. Dupliciter enim 
deficere videtur haec ratio. Primo , quia sequeretur quod 
metaphysicalia abstraherent a fine : quia magis abstrahunt a 
materia et motu quam mathematica. Secundo, quia aequi- 
vocatur de motu : quoniam finis non habet rationem mo- 
ventis motu proprie dicto, a quo abstrahit mathematicus; 
sed motu metaphorice dicto. Quamvis ergo conclusio sit 
vera, ratio tamen nulla est. 

IV. Ad primum dubium dicitur, quod mathematica pos- 
sunt sumi dupHciter. Uno modo, secundum id quod sunt 
absolute. Et sic idem est iudicium de eis et naturalibus, 
quoad esse et bonitatem: non enim triangulus magis abstra- 
hit ab esse quam albedo. Et sic de eis non est hic sermo : 
sed dici de ipsis potest quod sunt bona eo modo quo 
entia, sciiicet secundum sua individua in rerum natura exi- 
stentia, etc. 

Alio modo considerantur ut mathematica sunt, inquan- 
tum subsunt tali abstractionis modo. Et sic negatur par 
esse iudicium de eis, et de aliis rebus in universali sumptis. 
- Ad cuius evidentiam, scito quod, licet omnia universalia 
in hoc conveniant, quod non subsistunt in sua universa- 
litate; inter universalia tamen physica , mathematica et 
metaphysica, magna est differentia quoad subsistere in suis 
abstractionibus propriis. Metaphysicalia namque, secundum 
propriam abstractionem sumpta, subsistunt: quoniam ha- 
bent in rerum natura individua abstrahentia ab omni ma- 
teria sensibili et intelligibili, ut patet de intelligentiis. Ma- 
thematica vero, secundum propriam abstractionem sumpta, 
■non existunt : quoniam nuUum habent in rerum natura 
individuum abstrahens a materia sensibili ; non enim inve- 
nitur haec linea , nisi in terminatione corporis sensibilis. 
Naturalia autem, cum nullam habeant propriam abstractio- 
nem, sed eam tantum quae communis est omnibus sci- 
bilibus, scilicet qua universale abstrahit a particulari; ma- 
nifeste patet quod subsistunt in rerum natura, dum habent 
individua subsistentia cum materia sensibili , et ceteris 
conditionibus in universali scitis. - Cum ergo in littera di- 
citur quod mathematica non subsistunt, non est interpre- 
tandum quod universalia mathematica universaliter sumpta 
non subsistunt (hoc enim esset ridiculum pro ratione af- 
ferre) : sed quod mathematica ut sic, particulariter sumpta, 
non subsistunt ; seu , quod idem est , quod mathematica 
ut sic, non habent aliquod individuum existens in rerum 
natura. Et propterea neque sunt in universali , neque in 
particulari : ac per hoc bona esse non possunt. Quod de 
aliis rebus universaliter sumptis dici non potest. Et sic 



patet nullitas consequentiae ad oppositum factae : et quare 
singulariter dicatur de mathematicis quod non habent esse. 

V. Ad secundum vero dubium *, respondetur quod, quia • Cf. num. m. 
sermones semper interpretandi sunt secundum subiectam 
materiam, ideo, quamvis non valeat consequentia, abstrahit 

a materia et motu, ergo a fine, ut patet in XU Metaphj^s., 

textu xxxvii*, ubi ponitur finis in immobilibus; valet tamen * Cap. vi. - Did. 

consequentia haec, mathematica abstrahunt a materia et [^'J'^^1, cap. vn, 

motu, ergo afine: quia mathematica non sunt nata habere 

finem nisi materiae et motus, quoniam secundum rem sunt 

entia naturalia. Si enim abstrahunt a materia et motu , 

oportet ea abstrahere a fine materiae et motus : et si abstra- 

hunt a tali fine, abstrahunt totahter a fine, quia non sunt 

nata habere alio modo finem. 

Et per hoc patet etiam responsio ad secundam obiectio- 
nem. Cum enim dicitur, finis habet rationem moventis , 
ly moventis potest significare puram causalitatem finis : et 
sic aequivoce dicitur movens a motu proprie dicto. Sed 
sic non sumitur hic. - Potest quoque significare et causa- 
litatem finis, et effectum eius : et tunc aequivalet huic quod 
dico, causantis motum. Et sic sumitur in proposito. Nec 
est aliqua aequivocatio : sed sumitur utrobique motus pro- 
prie : et specificatur qualis finis est mathematicorum. Quasi 
diceret quod , quia finis mathematicorum habet rationem 
moventis, idest causantis motum proprie dictum, sicut et 
finis naturalium ; consequens est quod , si mathematica 
abstrahant a materia et motu , quod abstrahant a fine. - 
Et sic ex eadem radice solvitur utraque obiectio. 

VI. Secundo, in eadem responsione * satisfacit argu- -Cf. num.n. 
mento. Et argumentum quidem est hoc: Mathematica non 

sunt bona; mathematica sunt entia; ergo quaedam entia 
non sunt bona (in secundo tertiae figurae). - Responsio 
autem consistit in negatione argumenti : quoniam sophisma 
est figurae dictionis, vel a secundum quid ad simpliciter. 
Ly namque mathematica videtur significare entia: et tamen 
significat entia sic abstracta. Et propterea in littera et ne- 
gatur conclusio illata , scilicet quod quaedam entia non 
sunt bona : et conceditur conclusio quae deberet inferri , 
scilicet quod quaedam entia, ut subsunt tali abstractioni, 
non sunt bona. Nec hoc inconvenit, ut in littera dicitur: 
quia ratio entis etiam abstrahit a ratione boni. Sicut quia 
ratio hominis est prior risibilitate , potest sumi homo in 
aliquo priori (quia in primo modo dicendi per se), in quo 
convenit sibi esse animal rationale , et non convenit sibi 
esse risibilem: nec potest tamen inferri, ergo aliquis homo 
non est risibilis ; sed, ergo aliquis homo in aliquo priori 
abstrahit a risibili, in quo non abstrahit ab hominis ratione. 

VII. Circa hanc partem occurrit dubium, quomodo stent 
ista duo simul : mathematica , formaliter loquendo , non 

sunt nec in actu nec potentia , ut dictum est * ; et , ma- ' Num. iv. 
thematica habent rationem entis: cum ens non dicatur nisi 
de eo quod est in actu vel potentia. 

Ad hoc breviter dicitur, quod haec duo, sane intellecta, 
stant simul. Prima enim non negat esse universaliter : sed 
negat esse sic , scilicet in tali abstractionis modo. Trian- 
gulus enim abstractus a materia sensibili, nec est, nec esse 
potest (scilicet secundum talem essendi modum) in rerum 
natura. Et hoc est quod in principio huius responsionis 
dicitur. - Secunda autem affirmat in confuso aliquod esse. 
Constat autem quod, cum negatione unius modi essendi, 
stat affirmatio essendi in communi de eodem subiecto: 
quia potest verificari secundum alium essendi modum. Ma- 
thematica ergo et non sunt entia tali modo , et sunt ab- 
solute entia. 

VIII. Et si instetur ad propositum: « Ergo eodem modo 
dicendum est quod non sunt bona tali modo, sed sunt 
absolute bona : et consequenter male dicitur quod mathe- 
matica non sunt bona » : neganda est sequela. Quoniam ad 
hoc quod aliquid habeat formaliter rationem entis, sufficit 
quod in se sit tale quod ei non repugnet esse in rerum 
natura; quocumque id modo eveniat, sive secundum suam 
abstractionem sive non. Ad hoc autem quod habeat for- 



QUAESTIO V, ARTICULUS IV 



6i 



maliter rationem boni, ultra hoc exigitur quod ipsum su- 
matur in ordine ad esse, vel ad finem, etc. Modo, triangulus 
et cetera mathematica, secundum suas quidditates, hoc pos- 
sident, quod eis non repugnat existere : et propterea entis 
rationem formaUter retinent. Sed quia non considerantur in 
ordine ad esse et finera in rerum natura, ideo abstrahunt 



a boni ratione formaliter, non fundamentaliter : et pro- 
pterea in eis esse negatur. - Cuius signum manifestum est, 
quod nuUa ibi conclusio demonstratur propter bonum aut 
melius esse : nulla ibi demonstratio per causam finalem aut 
effectivam (quae respiciunt esse in rerum natura), sed tan- 
tum per formalem : illa enim est propria bono, haec enti. 



S. Th. lect. 



* Cap. IV de Div. 
Nom. - S. Th. 
lect. III. 



Cap. XXXII. 
T 



' Cap 
S.Th 



III, n. 5. - 
lect. V. 



ARTICULUS QUARTUS 

UTRUM BONUM HABEAT RATIONEM GAUSAE FINALIS 

Supra, ^rt. 2, ad i; I Sent., dist. xxxiv, qu. 11, art. i, ad 4; I Cont. Gent., cap. xl; De Verit., qu. xxl, art. 1; 

de Div. Nom., cap. i, lect. 111; II Physic, lect. v. 




>D QUARTu.M sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
bonum non habeat rationem causae fi- 
nalis, sed magis aliarum. Ut enim dicit 
iDionysius, iv cap. de Div. Nom. *: bo- 
num laiidatur ut pulchrum. Sed pulchrum impor- 
tat rationem causae formalis. Ergo bonum habet 
rationem causae formalis. 

2. Praeterea ", bonum est diffusivum sui esse, 
ut ex verbis Dionysii * accipitur, quibus dicit quod 
bonum est ex quo omnia subsistunt et sunt. Sed 
esse diffusivum ^ importat rationem causae effi- 
cientis. Ergo bonum habet rationem causae effi- 
cientis. 

3. Praeterea, dicit Augustinus in I de Doctr. 
Christ. *, quod quia Deus bonus est, nos "* sumus. 
Sed ex Deo sumus sicut ex causa efficiente. Ergo 
bonum importat rationem causae efficientis. 

Sed contra est quod Philosophus dicit, in II 
Physic. *, quod illud cuius causa est, est sicut finis 
et bonum aliorum. Bonum ergo habet rationem 
causae finalis. 

Respondeo dicendum quod, cum bonum sit quod 
omnia appetunt, hoc autem habet rationem finis; 
manifestum est quod bonum rationem finis im- 
portat. Sed tamen ratio boni praesupponit ratio- 
nem causae efficientis , et rationem causae for- 
malis. Videmus enim quod id quod est primum 
in causando, ultimum est in causato ^: ignis enim 
primo calefacit quam formam ignis inducat, cum 
tamen calor in igne consequatur formam sub- 
stantialem. In causando autem, primum invenitur 
bonum et finis, qui movet efficientem ; secundo, 
actio efficientis, movens ad formam; tertio ad- 
venit forma. Unde e converso esse oportet ' in 
causato : quod primum sit ipsa forma, per quam 



per 



est ens; secundo consideratur in ea virtus eflfe- 
ctiva, secundum quod est perfectum in esse (quia 
unumquodque tunc perfectum est, quando potest 
sibi simile facere , ut dicit Philosophus in IV 
Meteor. *) ; tertio consequitur rafio boni , 
quam in ente perfectio fundatur. 

Ad PRiMUM ergo dicendum quod pulchrum et bo- 
num in '^ subiecto quidem sunt idem, quia super 
eandem rem fundantur , scilicet super formam : 
et propter hoc, bonum laudatur ut pulchrum. Sed 
ratione differunt. Nam bonum proprie respicit 
appetitum : est enim bonum quod omnia appe- 
tunt. Et ideo habet rationem finis: nam appeti- 
tus est quasi quidam motus ad rem. Pulchrum 
autem respicit vim cognoscitivam : pulchra enim 
dicuntur quae visa placent. Unde pulchrum in 
debita proportione consistit : quia sensus dele- 
ctatur "^ in rebus debite proportionatis , sicut in 
sibi similibus ; nam et sensus ratio quaedam est, 
et omnis virtus cognoscitiva. Et quia cognitio fit 
per assimilationem, similitudo autem respicit for- 
mam , pulchrum proprie pertinet ad rationem 
causae formalis. 

Ad secundum dicendum quod bonum dicitur dif- 



fusivum sui ' esse , eo modo 



quo 



«) Praeterea. - Item codices. - Pro diffusivum sui esse, diffusivum 
sui ipsius esse pGsF. - Pro quibus dicit, quibus dicitur ABCDE, qui 
dicit G. 

P) diffusivum. - effusivum ACDEGpB et edd. ab. 

■f) nos. - Om. codices et edd. ab. - Pro bonum importat rationem, 
bonum habet rationem A. 

3) Videmus enim . . . causato. - Videmus enim quod primum est 



' Cap. III, n. i. - 
Cf. II de Animaf 
cap. IV, n. 15; 
S. Th. lect. IX. 



finis dicitur 



movere. 

Ad tertium dicendum quod quilibet habens vo- 
luntatem, dicitur bonus inquantum habet bonam 
voluntatem : quia per voluntatem utimur omni- 
bus quae in nobis sunt. Unde non dicitur bonus 
homo , qui habet bonum intellectum : sed qui 
habet bonam voluntatem. Voluntas autem respi- 
cit finem ut obiectum proprium : et sic, quod di- 
citur, quia Deus est bonus , sumus , refertur ad 
causam finalem. 



1« causando, ultimum esse {est ABCF) in causa (causato BDFGsA) 
codices et ed. a; etiam ed. b legit causa. 

t) esse oportet. - est C, oportet esse ceteri. - Pro consideratur, 
consideretur codices. 

X,) in. - Om. FG. 

7)) delectatur. — delectantur ACG. 

6) sui. - sui ipsius ABCsF , ipsius DEGpF et edd. a b. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



■ Cap, III, n.3, 5. 
■■ Cap. n, III. ; 
Did. Iib.IV, cap. 
11, n. 3, 7. 



IN titulo, habere rationem causae finalis non sumitur hic 
identice , sed dupliciter : scilicet in actu signato, et in 
actu exercito. Si primo modo habere rationem causae fi- 
nalis intelligitur, sumitur fundamentaliter fundamento pro- 
ximo. Non enim quaeritur utrum bonum sit ratio causae 
finalis: sed an sit proprium fundamentum illius. Quid autem 
sit ratio causae finalis, ex II Physic. * et V Metaphys. ** 



patet, scilicet cuius gratia aliquid fit aut est. Unde sensus 
tituli est : An res, eo quia bona, vendicet sibi hoc proprium, 
quod sit cuius gratia. - Si vero secundo modo intelligitur, 
tunc habere rationem causae finalis sumitur formaliter; ita 
quod sensus tituli est: Utrum bonum formaliter sit forma- 
liter ipsa ratio finis in actu exercito , idest exerceat cau- 
salitatem finalem : verbi gratia , si dicatur quod A fit aut 



62 



QUAESTIO V, ARTICULUS IV 



est, simpliciter aut tale, quia est bonum, an ex hoc ipso 
reddatur causa finalis. Et hic sensus est, iudicio meo, in- 
tentus : quia formalis est , et tanto dignus ingenio ; et re- 
sponsio ad hoc tendit. 

II. Circa hanc determinationem, adverte breviter verita- 
tem quam hinc habes, de illa quaestione, utrum res sit 
causa Jinalis in intentione , aut in executione, etc. Cum 

• Cap. III, n. 3. enim hic habeas (quod in II quoque Physic. * habetur) 

quod bonum importat finis rationeni in actu exercito (quod 
etiam inductive probatur, dum omnis ratio propter bonum 
aut melius , finem affert), oportet ut eadem ratione rem 
aliquam finem dicas , qua bonam eam asseris. Ex supra- 

• Art. I. dictis * autem patet quod bonum formaliter unumquodque 

dicitur et est, ratione esse: finis igitur rationem habet res 
ratione esse. Ita quod, sicut forma est ratio causandi effe- 
ctive, existere autem est conditio formae efficientis: ita esse 
est ratio causandi finaliter ; esse autem in intentione , est 
conditio esse causantis finaliter; esse autem in executione, 
non est finis, sed terminus et effectus tam finis quam effi- 
cientis. Et hoc inductione, non ratione eget : sanitas enim, 
scientia, balneum, etc, appetitur ut insit, ut habeatur, etc, 
non in intentione, sed secundum esse naturale ipsius. Et 
sic esse est ratio quod appetatur res, quod idem est quod 
finali:[are: sed nunquam aliquod horum finalizaret, tra- 
hendo appetitum ad se, nisi esset in intentione, ut patet : 
ex hoc autem experimur sequi executionem rei quae ut 
finis movet. Et hoc voluit Averroes XII Metaphys., com- 
ment. xxxvi. Et hoc, bene penetratum, solvit omnes diffi- 
cultates apud intellectum abstrahentem rem ab esse extra 
animam, ab esse in executione, et ab esse in intentione, 
modo praedicto. 

III. In corpore duo: primo respondetur quaesito; se- 
cundo excluditur tacita obiectio. Quoad primum, est con- 
clusio responsiva quaesito affirmative: Bonum habet ratio- 
nem causae finalis. - Probatur. Appetibile habet rationem 
finis : bonum est appetibile : ergo bonum habet rationem 
finis. 

• Art. I, ad i. IV. Quoad secundum, tacita obiectio est haec Superius * 

iam determinatum est quod bonum non habet rationem 
primi, sed ultimi potius. Modo autem dicitur quod habet 
rationem causae finalis : quam constat habere rationem 
primi, cum finis sit causa causarum. Quomodo ergo stant 
haec simul, quod bonum habeat rationem ultimi et primi? 
Hanc obiectionem excludendo, primo ponit responsio- 
nem : deinde probat ipsam. Responsio est, quod bonum est 
ultimum in essendo, primum autem in causando : quamvis 
in littera prima pars responsionis huius tantum propona- 
tur. - Probatio est: primum in causando, est ultimum in 
essendo ; finis est primum in causando ; ergo finis est ulti- 
mum in essendo. Sed bonum habet rationem finis: ergo. 
Maior probatur ex testimonio sensibilium, in quibus pri- 
mum in causando , est ultimum in causato , ut patet in 
igne et calore. Ergo, absolute, primum in causando, est ul- 
timum in essendo. 

V. Circa maiorem, adverte terminos: quod ly primum 
et ultimum denotant in proposito ordinem generationis; 
et supponunt pro formis, seu rationibus formalibus, quae 
sunt principia causandi et essendi. Ly vero in causando 
sumitur ut distinguitur contra in essendo. Supponitur si- 
quidem hic duplicem dari ordinem generationis inter res: 
alterum in causando, alterum in essendo. Et ille quidem 
attenditur penes prius et post causare, iste vero penes prius 
et post esse : ita quod illa res est prior in causando, cuius 
causalitas non pendet a causalitate alterius , sed e converso ; 
et similiter illa res est prior in essendo, cuius esse non 
praesupponit esse alterius, scd e converso. Est ergo sensus 
maioris, quod res prior ordine generationis quoad causa- 
litatem, est posterior ordine generationis quoad esse. 

VI. Circa probationem maioris, adverte quod ordo re- 
rum in essendo potest consiA&ra.r\ absolute ; et sic^sumitur 
in maiore : et potest considerari in tali genere, puta causa- 
torum; et sic sumitur in probatione maioris. Ita quod ab 
ordine in essendo invento inter fundamenta prioris et po- 



sterioris causae , puta caloris et formae ignis in causato , 
manuducere nos voluit ad ordinem in essendo simpliciter. 
Non enim intendebat maiorem ex vi probationis inferre : 
sed ostendere quod non oportet eundem ordinem esse inter 
res in essendo, qui est in causando, nec e converso: quod 
sufficienter ex illa probatione fit. Et rursus intendebat ad 
intelligibilia haec, ex sensibilium testimonio elevare: quod 
satis hic fit. 

VII. Circa huius maioris, et totius rationis vim, dubium 
occurrit. Quia aut hic est sermo de ordine in causando et 
essendo absolute; aut respectu huius, et in hoc Si absolute, 
maior est falsa. Tum quia ultimus finis omnium , puta 
Deus, est primum in causando; et tamen non est ultimum, 
sed primum quoque in essendo. Tum etiam in exemplo 
litterae : forma ignis non solum est primum in essendo, 
sed etiam in causando ; nam prius forma ignis causat for- 
maliter ignem, sive causantem sive causatum, quam calor 
effective calefaciat. Et simile est in omnibus : semper enim 
forma praevenit et in esse et in causalitate formali.- Si auteni 
respectu huius , aut in hoc : ergo non habetur intentum. 
Intendit enim absolute ordinem boni ad alia assignare; et 
non in hoc vel illo. 

VIII. Ad hoc dicitur quod hic sermo est de ordine et in 
causando et in essendo absolute. Sed obiectio peccat. Tum 
quia male interpretatur maiorem. Non enim intendimus 
quod primum in causando, illud idem numero sit ultimum 
in essendo, respectu eorum quorum est primum in cau- 
sando ( haec enim universalis est impossibilis , nec eam 
somniavimus) : sed intendimus illud idem secundum ratio- 
nem formalem, sive eandem specie, sive eandem genere, 
sive eandem secundum analogiam, sit ultimum in essendo, 
in ordine eorum quorum est primum in causando. Et hoc 
modo, ratio bonitatis divinae est prima in causando fina- 
liter, et ipsamet secundum analogiam est ultima in essendo 
in re qualibet ; ut patet ex articulo i , in responsione ad i . 
- Tum quia testimonium ex sensibilibus in littera adductum 
pervertit. Ut enim iam dictum est *, sensibilia hic addu- 
cta sunt, ut ex ordine in causando hoc, et in essendo in 
hoc causato, perciperemus ordinem in causando simplici- 
ter et in essendo simpliciter, non esse eundem. Unde , 
licet forma substantialis ignis sit prior in essendo et in 
causando simpliciter quam calor; non tamen est prior in 
causando hoc, idest hunc ignem generandum. Prius enim, 
ordine generationis, est calefactio quam generatio formae 
ignis: alteratio enim praevia est generationi. Et tamen pri- 
mum quod sortitur hic ignis genitus, est forma ignis: et 
calor consequitur formam, sicut universaUter propria ac- 
cidentia consequuntur formam. 

IX. At si in sensibilibus ordinem simpliciter cupis inspi- 
cere, adverte quod causalitas formalis pendet necessario ex 
effectiva, et liquebit quaesitum. Licet enini in hoc sensibili 
primum sit quod quid erat esse, quod spectat ad causam 
formalem ; nulla tamen forma aut quidditas vere habet 
causalitatem formalem secundum rem, nisi ab aliqua causa 
sit effectiva , quam oportet propter finem agere. Cum enim 
forma non sit causa formalis sui ipsius, sed alterius, puta 
compositi; et omne compositum ( ut in qu. ni * dictum 
est, et Averroes in XII Metaphys., comment. xxv, testatur) 
ab alio sit; oportet ante omnem causalitatem formalem 
esse effectivam, et ante hanc, finalem. In essendo tamen, 
primo invenitur et in causa forma, et in effectu similitudo 
formae : secundo, in causa vis activa, et in effectu eius par- 
ticipatio : tertio , in causa bonitas , et in effectu comple- 
mentum, quod est participatio bonitatis. Et sic simpliciter 
praeposterus est ordo in essendo et in causando. 

X. Pro notitia tamen litterae in calce, scito, novitie, 
quod duplicis perfectionis meminit, scilicet in esse et ab- 
solute. Et intendit perfectum in esse, perfectum substantia- 
liter : perfectionem vero absolute, quam dicit in ente fun- 
dari per boni rationem, perfectionem rei simpliciter, seu 
totalem. Haec enim secundum boni simpliciter rationem 
attenditur, ut ex supradictis * patct : tunc enim nihil omnino 
deest. 



Num. VI. 



Art. VII. 



Art. I, ad i. 



QUAESTIO V, ARTICULUS V 



63 



ARTICULUS QUINTUS 



UTRUM RATIO BONI CONSISTAT IN MODO, SPECIE ET ORDINE 

I* II", qu. Lxxxv, art. 4; De Verit., qu. xxi, art. 6. 




>D QuiNTUM sic PROCEDITUR. Vidctur quod 

ratio boni non consistat in modo, specie 

*et ordine. Bonum enim et ens ratione 

*■■'•'■ SlS^^^^differunt , ut supra * dictum est. Sed 

modus, species et ordo pertinere ad rationem 

vers.2.. entis videntur: quia, sicut dicitur Sap. xi*, omnia 

" in numero, pondere et mensura disposuisti " , ad 

quae tria reducuntur species, modus et ordo : 

quia, ut dicit Augustinus, IV super Gen. ad litte- 

cap.iii. y^yyi *. mensura omni rei modum praefigit , et 

numerus omni rei speciem praebei , et pondus 

omnem rem ad quietem et stabilitatem trahit. Ergo 

ratio boni non consistit in modo, specie et ordine. 

2. Praeterea , ipse modus , species et ordo 
bona quaedam sunt. Si ergo ratio boni consistit 
in modo, specie et ordine, oportet etiam quod 
modus habeat modum, speciem et ordinem : et 
similiter species et ordo. Ergo procederetur in 
infinitum. 

3. Praeterea, malum est privatio modi et spe- 
ciei et ordinis. Sed malum non tollit totaliter 
bonum. Ergo ratio boni non consistit in modo, 
specie et ordine. 

4. Praeterea, illud in quo consistit ratio boni, 
non potest dici malum. Sed dicitur malus modus, 
mala species, malus ordo. Ergo ratio boni non 
consistit in modo, specie et ordine. 

5. Praeterea, modus, species et ordo ex pon- 
dere, numero et mensura causantur, ut ex au- 

in primo arg. ctoritate Augustini inducta * patet. Non autem 
omnia bona habent pondus, numerum et men- 

Lib. I, cap. IX. suram: dicit enim Ambrosius, in Hexaemeron *, 

quod lucis natura est, ut non in numero, non in 

pondere, non in mensura creata sit. Non ergo 

ratio boni consistit in modo, specie et ordine. 

Sed contra est quod dicit Augustinus, in libro 

cap. III. jg Natura Boni * : Haec tria, modus, species et 
ordo , tanquam generalia bona sunt in rebus a 
Deo factis : et ita, haec tria ubi magna sunt, ma- 
gna bonasunt; ubi parpa, parva bona sunt; ubi 
nulla, nullum bonum est. Quod non esset, nisi 
ratio boni in eis consisteret. Ergo ratio boni con- 
sistit in modo, specie et ordine. 

Respondeo dicendum quod unumquodque di- 
citur bonum, inquantum est perfectum : sic enim 
est ^ appetibile, ut supra * dictum est. Perfectum 
autem dicitur, cui nihil deest secundum modum 
suae perfectionis. Cum autem unumquodque sit 



Art. I, adj3. 



id quod est, per suam formam; forma autem 
praesupponit quaedam, et quaedam ad ipsam ex 
necessitate consequuntur ; ad hoc quod aliquid 
sit perfectum et bonum , necesse est quod for- 
mam habeat, et ea quae praeexiguntur ad eam, 
et ea "> quae consequuntur ad ipsam. Praeexigitur 
autem ad formam determinatio sive commensu- 
ratio principiorum, seu materialium, seu efficien- 
tium ipsam *': et hoc significatur per modum: unde 
dicitur quod mensura modum praefigit *. Ipsa 
autem forma significatur per speciem: quia per 
formam unumquodque in specie constituitur. Et 
propter hoc dicitur quod numerus speciem prae- 
bet': quia definitiones significantes speciem sunt 
sicut numeri, secundum Philosophum in VIII Me- 
taphys. *; sicut enim unitas ^ addita vel subtracta 
variat speciem numeri, ita in definitionibus diflfe- 
rentia apposita vel subtracta. Ad formam autem 
consequitur inclinatio ad finem, aut ad actionem, 
aut ad aliquid huiusmodi : quia unumquodque , 
inquantum est actu, agit, et tendit in id quod sibi 
convenit secundum suam formam. Et hoc pertinet 
ad pondus et ordinem. Unde ratio boni, secundum 
quod consistit in perfectione, consistit etiam " in 
modo, specie et ordine. 

Ad primum ergo DicENDUM quod ista tria non 
consequuntur ens, nisi inquantum est perfectum : 
et secundum hoc est bonum. 

Ad secundum dicendum quod modus, species et 
ordo eo modo dicuntur bona, sicut et entia: 
non quia ipsa sint quasi subsistentia , sed quia 
eis alia * sunt et entia et bona. Unde non oportet 
quod ipsa habeant aliqua alia, quibus sint bona. 
Non enim sic dicuntur bona, quasi formaliter aliis ' 
sint bona; sed quia ipsis formaliter aliqua sunt 
bona; sicut albedo non dicitur ens quia ipsa aliquo 
sit, sed quia ipsa " aliquid est secundum quid, 
scilicet album. 

Ad tertium dicendum quod quodlibet esse est se- 
cundum formam aliquam: unde secundum quod- 
libet esse rei, consequuntur^ ipsam modus, species 
et ordo : sicut homo habet speciem, modum et 
ordinem, inquantum est homo; et similiter in- 
quantum est albus '', habet similiter modum, spe- 
ciem et ordinem ; et inquantum est virtuosus, et 
inquantum est sciens, et secundum omnia quae 
de ipso dicuntur. Malum autem privat quodam 
esse, sicut caecitas privat esse visus: unde non 



Cf. arg. I. 



• S. Th. lect. III. 
- Did. lib. VII, 
cap. III, n. 8. 



o) disposuisti. - constituisti codices et edd. ab. 

P) sic enim est. - est enim CE, est enim perfectum B; qui post 
dictum est addit quia omnia suam perfectionem appetunt. 

Y) quae praeexiguntur ad eam, et ea. - quae forma praeexigit et 
ea D, om PACEFGafr. - Pro ipsam, eam B, formam C. 

3) ipsam. - ad ipsam ABCDEF. 

t) praebet. - imprimit vel praebet B. 

X,) unitas. - in numeris unitas codices. 



rj) etiam. - Om. BsF. 

6) alia. - aliqua codices. - Pro Unde, Tamen ABCDE. 

i) aliis. - aliis ipsa ABCDEF. 

x) ipsa. - per ipsam D.- Pro secundum quid scilicet album, se- 
cundum scilicet quod album ed. a, secundum quid ut album Pi>. 

X) consequuntur . - consequitur codices et ed. a. 

[jl) albus. - album codices. - Pro similiter, alterum B, aliter ceteri 
et edd. ab. 



64 



QUAESTIO V, ARTICULUS VI 



* Cap. xxn, XXIII. 

5 



toUit omnem modum, speciem et ordinem; sed 
solum modum , speciem el ordinem quae con- 
sequuntur esse visus. 

Ad quartum dicendum quod, sicut dicit Augu- 
stinus in libro ' de Natura Boni *, omnis modiis, 
inquantum modus, bonus est (et sic ^ potest dici 
de specie et ordine): sed malus modus, vel mala 
species , vel malus ordo, aut ideo dicuntur quia 
minora sunt quam esse debuerunt; aut quia non 



his rebus accommodantur, quibus accommodanda 
sunt; ut ideo dicantur ° mala, quia sunt aliena 
et incongrua. 

Ad quintum dicendum quod natura lucis dicitur 
esse sine numero et pondere et mensura* non 
simpliciter, sed per comparationem ad corpora- 
lia : quia virtus lucis ad omnia corporalia se ex- 
tendit, inquantum est qualitas activa primi cor- 
poris alterantis, scilicet caeli. 



v) in libro. - libro A, om. BCDE. 
5) sic. - Om. C, similiter ceteri. 



o) ut ideo dicantur. - vel (et sA) ideo dicantur AC, ut ideo di- 
cuntur E, vel ideo dicuntur Pi. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



ad I 



Qu. sq. art. i, 



Art. VI. 



IN titulo, nota terminos. Ratio boni: non 
Sed ^^^JP^ti nt" natpf in orfirnln cpnnpnti*' 



universaliter , 
causati, ut patet in articulo sequenti*; in Deo enim 
non habent iiaec locum. Et rursus ratio boni , non quo- 
modolibet, sed boni ut quod. - Modus, species et ordo. Tri- 
fariam invenitur s. Thomain usum fuisse his terminis. Hic 
siquidem, in corpore, per modum intendit commensuratio- 
nem principiorum efficientium, seu materialium; per spe- 
ciem, formam; per ordinem, inclinationem ad aliquid, In 
I* vero IF^, qu. lxxxv, art. 4, per speciem intendit formam 
absolute; per modum , mensuram ipsius formae (species 
enim rerum sunt mensuratae sicut numeri) ; per ordinem 
vero, respectum ad aliud. In quaestione autem de Veritate, 
qu. XXI * , intendit per speciem formam ; per modum, com- 
mensurationem ipsius esse ad essentiam cuius est; ordi- 
nem vero, penes respectum perfectivi finaliter, in ratione 
boni clausum. - Quae tres expositiones , quamvis valde 
differre videantur quoad unum terminum, scilicet ly »10- 
dus ; si tamen subtilius perscrutemur, in unum coeunt. 
Commensuratio namque principiorum, mensura formae, et 
commensuratio esse ad essentiam, mutuo se inferunt. Ex 
tali enim principiorum harmonia, tantae perfectionis forma 
est ; et ex tanta forma tantum esse , secundum ordinem 
generationis. Secundum vero perfectionis seu finis ordi- 
nem , si tantae perfectionis esse est producendum , ergo 
tantae perfectionis formam ac essentiam oportet supponi : 
et si hanc, ergo talem praecedentium principiorum dispo- 
sitionem. 

Rationem boni consistere in modo, specie et ordine, 
dupliciter potest intelligi. Uno modo, ut in partibus essen- 
tialibus; sicut ratio hominis consistit in animali et rationali. 
Alio modo, ut in partibus integralibus, non rationis , sed 
propriae eius materiae; sicut ratio hominis consistit in car- 
nibus, ossibus et nervis. Et hoc modo intelligo in propo- 
sito rationem boni consistere in modo, specie et ordine. - 



Est ergo sensus tituli: An ratio boni ut quod, causati, con- 
sistat in forma, antecedentibus, et consequentibus, tanquam 
in partibus suae propriae materiae. 

II. In corpore una conclusio, responsiva quaesito affir- 
mative : Ratio boni consistit in modo, specie et ordine. - 
Probatur. Unumquodque est id quod est , per suam for- 
mam , exigentem quaedam antecedentia et consequentia. 
Ergo, cui nihil deest secundum modum suae naturae, ha- 
bet speciem , modum et ordinem. Ergo perfectum habet 
haec. Ergo bonum exigit haec. - Antecedens, quoad utram- 
que partem, patet. Prima vero consequentia patet ex quid 
nominis speciei, modi et ordinis. Secunda vero tenet per 
locum a definitione ad definitum. Tertia autem probatur: 
quia perfectio est ratio appetibilis. 

III. Circa hanc conclusionem occurrit dubium: quomodo 
potest salvari modus in bono substantiali angelorum, ex- 
ponendo modum , idest commensurationem principiorum 
efficientium, seu materialium, ut hic dicitur; cum in ange- 
lis non sint principia materialia, et efficiens eorum sit solus 
Deus, cuius actio est sua substantia. 

Ad hoc breviter dicitur quod , iuxta expositionem in 
hoc loco positam, salvatur modus boni angelici secundum 
substantiam , quoad principium efficiens, sic. Deus enim 
agens potest dupliciter sumi. Uno modo, absolute: et sic 
tam ipse quam sua actio est supra omnem modum. Alio 
modo, ut agit secundum hanc vel illam ideam : et sic actio 
Dei est commensurata ita huic, quod non alii ; sicut et idea 
est ita propria idea huius, quod non alterius. Et hoc modo 
actio productiva Gabrielis est modificata, et modificans esse 
et bonum substantiale Gabrielis: et hoc sufficit. - Potest 
quoque secundum materiale principium salvari modus in an- 
gelis: quoniam essentia est ut materia ipsius esse, et est com- 
mensurata illi. Sed hoc magis ad alias expositiones * spectat: 
quoniam modus hic antecedit formam, ut patet in littera. 



Cf. num. I. 



S. Th. lect. VI. 



ARTICULUS SEXTUS 

UTRUM CONVENIENTER DIVIDATUR BONUM PER HONESTUM, UTILE ET DELECTABILE 

II* II"', qu. cxLV, art. 3; II Sent., dist. xxi, qu. i, art. 3; I Ethic, lecl. v. 




>D SEXTUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
non convenienter dividatur bonum per 
'honestum, utile et delectabile. Bonum 
^enim, sicut dicit Philosophus in I Ethic.*, 
dividitur per decem praedicamenta. Honestum 
autem, utile et delectabile inveniri possunt in 
uno praedicamento, Ergo non convenienter per 
haec dividitur bonum. 

2, Praeterea, omnis divisio fit per opposita. 



Sed haec tria non videntur esse opposita : nam 
honesta sunt * delectabilia, nullumque inhonestum 
est utile (quod tamen oportet , si divisio fieret 
per opposita, ut opponerentur honestum et utile ^), 
ut etiam dicit Tullius, in libro de Officiis *. Ergo 
praedicta divisio non est conveniens. 

3. Praeterea, ubi unum propter alterum, ibi 
unum tantum est ''. Sed utile non est bonum 
nisi propter delectabile vel honestum. Ergo non 



o) sunt. - etiam sunt codices. 

P) quod tamen... et utile.-quiaomne honestum utile B,om.cet. et ed.a. 



Y) ibi unum tantum est. - ibi unum tantum codices. 



QUAESTIO V, ARTICULUS VI 



65 



3 debet utile dividi ° contra delectabile et hone- 

stum. 

Sed contra est quod Ambrosius, in libro de 
Lib. I, cap. IX. Officiis *, utitur ista divisione boni. 

Respondeo dicendum quod haec divisio proprie 
videtur esse boni humani. Si tamen altius et 
communius rationem boni consideremus , inve- 
nitur haec divisio proprie competere bono, se- 
cundum quod bonum est. Nam bonum est ali- 
quid, inquantum est appetibile, et terminus motus 
appetitus, Cuius quidem motus terminatio con- 
siderari potest ex consideratione motus corporis 
naturalis. Terminatur autem motus corporis na- 
turalis, simpliciter quidem ad ultimum ; secundum 
quid autem etiam ad medium, per quod itur ad 

' ultimum quod terminat ' motum, et dicitur aliquis 

terminus motus, inquantum aliquam partem mo- 
tus terminat. Id autem quod est ultimus terminus 
motus, potest accipi dupliciter: vel ipsa res in 
quam tenditur, utpote locus vel forma; vel quies 
in re illa. Sic ergo in motu appetitus, id quod 
est appetibile terminans motum appetitus secun- 
dum quid, ut medium per quod tenditur in aliud, 
vocatur utile. Id autem quod appetitur ut ulti- 
mum, terminans totaliter motum appetitus, sicut 



quaedam res in quam per se appetitus tendit, 
vocatur honestum: quia honestum dicitur quod 
per se desideratur. Id autem quod terminat mo- 
tum appetitus ut quies in re desiderata, est de- 
lectatio. 

Ad primum ergo dicendum quod bonum , in- 
quantum est idem subiecto cum ente, dividitur 
per decem praedicamenta: sed secundum pro- 
priam rationem, competit sibi ista divisio. 

Ad secundum dicendum quod haec ? divisio non 
est per oppositas res, sed per oppositas rationes. 
Dicuntur tamen ""' illa proprie delectabilia , quae 
nullam habent aliam rationem appetibilitatis nisi 
delectationem , cum aliquando sint et noxia et 
inhonesta. Utilia vero dicuntur, quae non habent 
in se unde desiderentur ; sed desiderantur solum 
ut sunt ducentia in alterum, sicut sumptio medici- 
nae amarae. Honesta vero dicuntur, quae in se- 
ipsis habent unde desiderentur. 

Ad TERTiuM dicendum quod bonum non divi- 
ditur in ista tria sicut univocum aequaliter de 
his ' praedicatum : sed sicut analogum, quod prae- 
dicatur secundum prius et posterius. Per prius 
enim praedicatur de honesto ; et secundario ' de 
delectabili; tertio de utili. 



3) non debet utile dividi. — utile non dividitur B. 
e) ad medium . . . quod terminat. - ad medium . . . terminans F , 
medium . . . terminat ceteri et edd. ab. ~ Pro aliquis, aliquid D. 
!:) haec. - ista ABCDE. 



j)) tamen. - enim D. - Pro aliam, propriam A. - Pro appetibili- 
tatis, appetitus B. 

0) de his. — Om. A, de eis ceteri et ed. a. 

i) et secundario. - et ante tertio ponunt ABCDE , utroque loco F. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



TiTULus clarus. - In corpore duae conclusiones : 'altera se- 
cundum communem opinionem; altera propria. Prima 
est : Haec divisio dicitur proprie esse boni humani. Secunda 
est: Haec divisio proprie est boni in eo quod bonum. 

Probatur utraque sic. Terminus corporalis raotus con- 
venienter dividitur per ea quae sunt proportionalia hone- 
sto, utili et delectabili. Ergo terminus motus appetitivi bene 



dividitur in honestum, utile et delectabile. Ergo et bonum. - 
Antecedens declaratur ex divisione termini motus in se- 
cundum quid et simpliciter: et rursus termini simpliciter, 
in ipsam rem terminantem, et quietem in ea. Consequen- 
tia vero prima probatur: quia terminus motus appetitivi 
ex terminatione motus corporalis innotescit. Secunda vero : 
quia bonum est id quod appetitur. - Omnia sunt clara. 




SuMMAK Theol. D. Thomae T. I. 



66 



QUAESTIO VI, ARTICULUS I. 



QUAESTIO SEXTA 

DE BONITATE DEI 

IN QUATUOR ARTICULOS DIVISA 



D 



EiNDE quaeritur de bonitate Dei. Et circa hoc 

quaeruntur quatuor. 
Primo: utrum esse bonum conveniat Deo. 
Secundo : utrum Deus " sit summum bonum. 



Tertio : utrum ipse solus sit bonus per suam 

essentiam. 
Quarto: utrum omnia sint bona bonitate di- 

vina. 



Vers, 25. 



ARTICULUS PRIMUS * 



UTRUM ESSE BONUM DEO CONVENIAT 



I Cont. Gent., cap. xxxvii ; XII Metaphys., lect. vii. 




►D PRiMUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
esse bonum non conveniat Deo. Ratio 
*enim boni consistit in modo, specie et 
^ordine. Haec autem non videntur Deo 
convenire : cum Deus immensus sit, et ad aliquid 
non ordinetur. Ergo esse bonum non conve- 
nit Deo. * 

2. Praeterea, bonum est quod omnia appe- 
tunt. Sed Deum non omnia appetunt: quia non 
omnia cognoscunt ipsum, nihil autem appetitur 
nisi notum. Ergo esse bonum non convenit Deo. 

Sed contra est quod dicitur Thren. iii *: Bonus 
est Dominus sperantibus in eum , animae quae- 
renti illum. 

Respondeo dicendum quod bonum esse ^ prae- 
cipue Deo convenit. Bonum enim aliquid est, se- 
cundum quod est appetibile. Unumquodque au- 
tem appetit suam perfectionem. Perfectio autem et 
forma effectus est "* quaedam similitudo agentis : 
cum omne agens agat sibi simile. Unde ipsum 
agens est appetibile, et habet rationem boni: hoc 
enim ^ est quod de ipso appetitur, ut eius simi- 
litudo participetur. Cum ergo Deus sit prima 



attribuit bonum Deo fe^'';,'/"^-^''- 



causa effectiva omnium, manifestum est quod sibi 
competit ratio boni et appetibilis. Unde Dionysius, 
in libro de Div. Nom. *, 

sicut primae causae efficienti, dicens quod bonus 
dicitur Deus, sicut ex quo omnia subsistunt. 

Ad primum ergo dicendum quod habere mo- 
dum, speciem et ordinem, pertinet ad rationem 
boni causati ^ Sed bonum in Deo est sicut in 
causa : unde ad eum pertinet imponere aliis mo- 
dum , speciem et ordinem. Unde ista tria sunt 
in Deo sicut in causa. 

Ad secundum dicendum quod omnia, appetendo 
proprias perfectiones, appetunt ipsum Deum, in- 
quantum perfectiones omnium rerum sunt quae- 
dam similitudines divini esse*, ut ex dictis** patet. 
Et sic eorum quae Deum appetunt, quaedam 
cognoscunt ipsum secundum seipsum: quod est 
proprium creaturae rationalis. Quaedam vero co- 
gnoscunt aliquas participationes suae bonitatis , 
quod etiam extenditur usque ad cognitionem sen- 
sibilem. Quaedam vero appetitum naturalem ha- 
bent absque cognitione, utpote inclinata ad suos 
fines ab alio ^ superiori cognoscente. 



a) Deus. - ipse Deus B, Deus ipse sotus C. - Pro summum bo- 
num, summe bonus codices. 

p) esse. - Om. codices et edd. ab. 
f) effectus est. - et cffectus sunt B. 



8) enim. - autem PFG et edd. a b. 

i) causati. - creati ABCDE. 

!^) alio. - aliquo codices et edd. ab. 



I). 468. 
• Qu. IV, art. 3. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



TrruLus clarus. - In corpore unica conclusio, responsiva 
quaesito affirmative : Deus est bonus. 
Probatur ratione, confirmata auctoritate Dionysii, scilicet: 
Deus est prima causa effectiva omnium; ergo appetibilis; 
ergo bonus. - Antecedens supponitur. Prima vero conse- 
quentia probatur. Unumquodque appetit suam propriam 
perfectionem : ergo similitudinem sui efficientis. Ergo a 



fortiori ipsa causa effectiva est appetibilis. Ergo, si est prima 
causa, etc. - Antecedens assumptum, cum omnibus conse- 
quentiis, ex se est notum. Prima quidem : quia propria 
perfectio rei est ipsa similitudo agentis. Secunda vero : quia 
omne agens agit sibi simile; ac per hoc, si eius similitudo 
est appetibilis , multo magis ipsum agens erit appetibile. - 
Cetera sunt clara. 



QUAESTIO VI, ARTICULUS II 



67 



ARTICULUS SECUNDUS 

UTRUM DEUS SIT SUMMUM BONUM 



II Sent., dist. i, qu. 11, art. 2, ad 4; I Cotit. Gent., cap. xli. 




■ I Ethic, cap. i, 
n.i.-S.Th. lect.i. 



" Vers. 17. Cl. 
Luc. xviii, 19. 



D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 

Deus non sit summum bonum. Sum- 

mum enim bonum addit aliquid supra 

bonum : alioquin omni bono conveni- 

ret. Sed omne quod se habet ex additione ad 

aliquid, est compositum. Ergo summum bonum 

est compositum. Sed Deus est summe " simplex, 

« ut supra * ostensum est. Ergo Deus non est 

Qu. III, art. 7. summum bonum. 

2. Praeterea, bonum est quod omnia appe- 
tunt , ut dicit Philosophus *. Sed nihil aliud est 
quod omnia appetunt ^, nisi solus Deus, qui est 
finis omnium. Ergo nihil aliud est bonum nisi 
Deus. Quod etiam videtur per id ^" quod dicitur 
Matth. XIX * : nemo bonus nisi solus Deus. Sed 
summum dicitur in comparatione aliorum ; sicut 
summum calidum in comparatione • ad omnia 
calida. Ergo Deus non potest dici summum bo- 
num. 

3. Praeterea, summum comparationem impor- 
tat. Sed quae non sunt unius generis, non sunt 
comparabilia ; sicut dulcedo inconvenienter dici- 
tur maior vel minor quam linea. Cum igitur 
Deus non sit in eodem genere cum aliis bonis, 
ut ex superioribus * patet, videtur quod Deus ' 
non possit dici summum bonum respectu eorum. 

Sed contra est quod dicit Augustinus, I de 
Trin. *, quod Trinitas divinarum personarum est 
summum bonum , quod piirgatissimis mentibus 
cernitur. 

Respondeo dicendum quod Deus est summum 
bonum simpliciter, et non solum in aliquo ge- 
nere vel ordine rerum. Sic enim bonum Deo 
attribuitur , ut dictum est * , inquantum omnes 
perfectiones desideratae effluunt ab eo, sicut a 
'<• prima ^ causa. Non autem effluunt ab eo sicut 

• Qu. IV, an. 3. ab agente univoco , ut ex superioribus * patet : 



' Qu. III, art. 5; 

IV, art. 3, ad 3. 
e 



Cap. 11. 



' Art. praec. 



sed sicut ab agente quod non convenit cum suis 
effectibus, neque in ratione speciei, nec in ra- 
tione generis. Similitudo autem effectus in causa 
quidem univoca invenitur uniformiter: in causa 
autem aequivoca invenitur excellentius, sicut calor 
excellentiori modo est in sole quam in igne. Sic 
ergo oportet quod, cum bonum sit in Deo sicut 
in prima causa omnium non univoca, quod sit 
in eo excellentissimo modo. Et propter hoc di- 
citur summum bonum *. 

Ad primum ergo dicendum quod summum bo- 
num addit super ''i bonum, non rem aliquam ab- 
solutam, sed relationem tantum. Relatio autem 
qua aliquid de Deo dicitur relative ad creaturas, 
non est realiter in Deo, sed in creatura ®*; in Deo 
vero secundum rationem; sicut scibile relative 
dicitur ad scientiam, non quia ad ipsam ' refera- 
tur, sed quia scientia refertur ad ipsum. Et sic 
non oportet quod in summo bono sit aliqua 
compositio : sed solum '" quod alia deficiant ab 
ipso. 

Ad secundum dicendum quod, cum dicitur bo- 
num ^ est quod omnia appetunt , non sic intelli- 
gitur quasi unumquodque bonum ab omnibus 
appetatur: sed quia quidquid appefitur, rationem 
boni habet. - Quod autem dicitur, nemo bonics 
nisi solus Deus , intelligitur de bono per essen- 
tiam, ut post ^" dicetur *. 

Ad tertium dicendum quod ea quae non sunt 
in eodem genere, si quidem sint in diversis ge- 
neribus contenta, nullo modo comparabilia sunt. 
De Deo autem negatur esse in eodem genere 
cum aliis bonis, non quod ipse sit in quodam 
alio genere ; sed quia ipse est extra genus , et 
principium omnis generis. Et sic comparatur ad 
alia per excessum. Et huiusmodi.comparationem 
importat summum bonum. 



D. 1176, 1182. 



D. 1089. 



Art. seq. 



a) summe. - Om. codices et ed. Ut 

P) appetunt. - appetant ACDEFG et edd. ab. - Pro qui est Jinis, 
qui est fons CEpAB. 

7) id. - aliud ABCEGpF. 

0) in comparatione.-respectu G, quod add.ACEF; vel respectu add.D. 

t) Deus. - Om. codices et ed. a. 

^) prima. — Om. ABCDFG et ed. a. E om. sicut a... ab eo, et 
ante univoco addit non. 



7)) super, — supra codices et edd. ab. 

6) creatura. - creaturis ABCDEG. 

i) ad ipsam. - ipsum ACDEFGsB, ad ipsum ed. a. - Post refera- 
tur B addit ad scientiam. 

x) solum. - Om. ABCDEF et edd. ab. 

X) bonum. - quod .bonum ABCDE. - Pro quasi , quod ABCDEG 
et ed. a. 

(j.) post. - postea D. 



Commentai-ia Cardinalis Caietani 



IN titulo nihil est difficile. Summum enim addit respectum 
excessus supremi : ita quod idem est utrum sit summum 
bonum, et utrum sit bonum excedens omnia alia bona, tam 
actu quam potentia. 

II. In corpore articuli unica conclusio, responsiva quae- 
sito affirmative: Deus est summum bonum simpliciter. 

Haec conclusio declaratur primo, deinde probatur. De- 
claratur quidem, distinguendo implicite de summo bono 
simpliciter, vel in genere. Et vocatur summum bonum in 
genere , quod excedit cetera in illo ordine rerum : sicut 



summum bonum humanum felicitas, excedens omnia hu- 
mana bona; et sic de aliis. Simpliciter vero, quod in tota 
entium latitudine supremum tenet locum. Et propterea ap- 
ponitur in conclusione ly simpliciter. 

Probatur autem sic. Bonum convenit Deo sicut primae 
causae effectivae omuium non univocae : ergo convenit ei 
excellentissime : ergo est summum bonum simpliciter. - 
Antecedens, quoad utramque partem, ex dictis patet. Prima 
vero consequentia probatur ex differentia modi essendi effe- 
ctus in causa univoca , et in causa aequivoca seu analoga : 



68 



QUAESTIO VI, ARTICULUS III 



eodem modo, in aequivoca vero excel- 



quia m univoca 
lentiori. 

III. Adverte tamen hic, quod effectum esse in causa ae- 
quivoca excellentiori modo, contingit dupliciter: uno modo, 
formaliter et virtualiter simul ; alio modo, virtualiter tan- 
tum. Exemplum primi: lumen et diaphaneitas in corpori- 
bus caelestibus , respectu inferiorum. Exemplum secundi : 
calor in sole, et in corporibus inferioribus. In proposito, est 
sermo de effectu praeexistente in causa, non solum virtua- 
liter, sed etiam formaliter : unde et Deus est bonus forma- 
liter et virtualiter. Efficacia rationis fundatur super hoc , 
quod uterque effectus causae aequivocae excellentiori modo 
est in ipsa causa quam in effectu. Et ideo littera indistin- 



cte de modo essendi effectus in causa aequivoca loquitur: 
quoniam hoc sufficiebat intento , scilicet quod excellentis- 
simo modo bonitas conveniret Deo. lam enim in praece- 
denti articulo stabilitum erat quod formaliter convenit 
eidem. 

IV. In responsione ad secundum, adverte quod respon- 
sio consistit in conversione propositionis: bonum est quod 
omnia appetunt, idest, quod omnia appetunt, est bonum. 

V. In responsione ad tertium, adverte quod res diver- 
sorum generum dicuntur nullo modo comparabiles, quando 
accipiuntur ut sic, idest inquantum sunt in diversis gene- 
ribus. Si enim sumerentur secundum aliquod praedicatum 
in quo convenirent, possent comparari. 



Qu. V, art. i. 



• S. Th. lect. II.- 
Did.lib.III, c. II, 
11.5. 



■ S. Th. lect. III, 



D. 393. 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM ESSE BONUM PER ESSENTIAM SIT PROPRIUM DEI 

I Cont. Gent., cap. xxxviii; III, cap. xx; De Verit., qu. xxi, art. i, ad i ; art. 5; Compend. Theol., cap. cix; 
itk Div. Nom., cap. iv, lect. 1; in Boet. de Hebdomad., lect. iii, iv. 




»D TERTiUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
esse bonum per essentiam non sit pro- 
^prium Dei. Sicut enim unum conver- 
ititur cum ente, ita et bonum, ut supra * 
habitum est. Sed omne ens est unum per suam 
essentiam, ut patet per Philosophum in IV Me- 
taphys. * Ergo omne ens est bonum per suam 
essentiam. 

2. Praeterea, si bonum est quod omnia ap- 
petunt, cum ipsum esse sit desideratum ab omni- 
bus, ipsum esse cuiuslibet rei est eius bonum. 
Sed quaelibet res est ens per suam essentiam. 
Ergo quaelibet res est bona per suam essentiam. 

3. Praeterea, omnis res per suam bonitatem 
est bona. Si igitur aliqua res est quae non sit 
bona per suam essentiam , oportebit quod eius 
bonitas non sit sua essentia. Illa ergo bonitas, 
cum sit ens quoddam, oportet quod sit bona: et " 
si quidem alia bonitate , iterum de illa bonitate 
quaeretur. Aut ergo erit procedere in infinitum : 
aut venire ^ ad aliquam bonitatem quae non erit 
bona per aliam bonitatem. Eadem ergo ratione 
standum est in primo. Res igitur quaelibet est 
bona per suam essentiam. 

Sed contra est quod dicit Boetius, in libro de 
Hebdomad. *, quod alia omnia ' a Deo sunt bona 
per participationem. Non igitur per essentiam. 

Respondeo dicendum quod solus Deus est bo- 
nus per suam essentiam *. Unumquodque enim 
dicitur bonum, secundum quod * est perfectum. 
Perfectio autem alicuius rei ^ triplex est. Prima 
quidem, secundum quod in suo esse constituitur. 
Secunda vero, prout ei aliqua accidentia super- 
adduntur, ad suam perfectam operationem neces- 
saria ^. Tertia vero perfectio alicuius est per hoc, 
quod aliquid aliud '' attingit sicut finem. Utpote 
prima perfectio ignis consistit in esse, quod habet 
per ' suam formam substantialem : secunda vero 



eius perfectio consistit in caliditate, levitate et 
siccitate, et huiusmodi : tertia vero perfectio eius 
est secundum quod in loco suo quiescit. 

Haec autem triplex perfectio nuUi creato ' com- 
petit secundum suam essentiam , sed soli Deo : 
cuius solius essentia est suum esse; et cui non 
adveniunt aliqua accidentia; sed quae de aliis di- 
cuntur accidentaliter, sibi conveniunt essentialiter, 
ut esse potentem, sapientem, et huiusmodi ', sicut 
ex dictis * patet. Ipse etiam ad nihil aliud ordi- 
natur sicut ad finem: sed ipse est ultimus finis 
omnium rerum. Unde manifestum est quod solus 
Deus habet omnimodam perfectionem secundum 
suam essentiam. Et ideo ipse solus est bonus per 
suam essentiam. 

Ad primum ergo dicendum quod unum non im- 
portat rationem perfectionis ^, sed indivisionis ^ 

tantum * , quae unicuique rei competit secun- ■ d. 1191. 
dum suam essentiam. Simplicium autem essentiae 
sunt indivisae et actu et potentia: compositorum 
vero -" essentiae sunt indivisae secundum actum v- 

tantum. Et ideo oportet quod quaelibet res sit 
una per suam essentiam : non autem bona , ut 
ostensum est *. ' '" corp. 

Ad secundum dicendum quod, licet unumquod- 
que sit bonum inquantum habet esse, tamen es- 
sentia rei creatae non est ipsum esse : et ideo 
non sequitur quod res creata sit bona per suam 
essentiam. 

Ad tertium dicendum quod bonitas rei creatae 
non est ipsa eius essentia, sed aliquid superad- 
ditum ; vel ipsum esse eius, vel aliqua perfectio 
superaddita, vel ordo ad finem. Ipsa tamen ' bo- " 

nitas sic superaddita dicitur bona sicut et ens: hac 
autem ratione dicitur ens, quia ea est aliquid, non 
quia ipsa aliquo alio sit. Unde hac ratione dicitur 
bona, quia ea ^ cst aliquid bonum : non quia ipsa 5 

habeat aliquam aliam bonitatem , qua sit bona. 



a) et. - Om. BDE. - Pro illa, alia B. 

fl) venire. ~ devenire codices. - quae non ... bonitatem om. E ; pro 
erit, est ceteri; pro aliam, aliquam AGFG et ed. a. 

f) alia omnia. - omnia alia codices. - a Deo om. C. 

8) secundum quod. - inquantum codices.. 

e) rei. - Om. BD. 

necessaria. - necessariam ABCEG. 

r|) aliquid aliud. - ad aliquid aliud ACEF. - Pro sicut finem, sicut 
ad finem A. 



9) quod habet per. - quod habet secundum CDEFG, secundum quod 
habet B, per quod habet ed. a. 

i) creato. - causato codices ct ed. a. 

x) huiusmodi. - alia huiusmodi codices. 

X) perfectionis. - sicut bonum addit B. - Pro sed, quia C, seu P. - 
Pro essentiam, formam B. 

(i) vero. - autem codices et edd. a b. 

y) tamen. - autem codd. et cd. a. - sic ante dicitur ponunt codd. 

5) ea. - Ante bonum ponunt ABDEFG et edd. ab, utroque loco C. 



QUAESTIO VI, ARTICULUS III 



69 



Commentaria Cardinalis Caietani 



Num. praec. 



Ibid. 



' Infra, qu. XLiv, 

art. I. 

• Qu.uv, art. 1. 



IN titulo, ly propriutn distinguitur contra commune. - Ly 
per essentiam potest determinare subiectum, et potest de- 
terminare praedicatum. Et si quidem determinat subiectum, 
tunc ly per essentiam distinguitur contra omne id quod 
est extra subiecti essentiam. Et est sensus ; Utrum solus 
Deus per essentiam, ita quod non per aliquid extra suam 
essentiam, sit sufficienter bonus formaliter. Si vero ly per 
essentiam determinat praedicatum, tunc distinguitur contra 
esse tale per participationem. Et est sensus ; Utrum solus 
Deus sit bonus per essentiam, idest, sit bonus non parti- 
pative. - Vocatur autem participative tale, quidquid habet 
aliquam rationem formalem, non secundum totam plenitu- 
dinem perfectionis possibilis convenire tali rationi formali. 
Oportet enim quod huiusmodi est, partem illius tantum 
habere; et propterea participative tale dicitur. Et per oppo- 
situm, tale per essentiam dicitur, quod ex ipso suo modo 
essendi omnem plenitudinem illi rationi formali possibilem 
naturaliter claudit; ut calor, si per se subsisteret. 

II. In proposito autem, quamvis gratia materiae hi duo 
modi coincidant, sequendo doctrinam s. Thomae (quia quod 
est per essentiam primo raodo bonum , est etiam bonum 
per essentiam secundo modo, et e converso); quia tamen 
formaliter et universaliter hi duo modi non coincidunt 
(quoniam Socrates est per suam essentiam homo, et tamen 
non est homo per essentiam, sed participative : solus enim 
homo Platonicus, si inveniretur, esset homo per essentiam), 
et praesens quaestio mota est de ipso bono per essentiam, 
et non directe de ipsa essentia divina (quoniam in quae- 
stione tertia iam stabilita est iUius simpHcitas, et quod nihil 
convenit sibi per aliquid additum suae essentiae); ideo iy 
per essentiam se tenet ex parte praedicati, et distinguitur 
contra per participationem ; et est sensus ut supra* diximus. 

Et hoc quantum est ex parte exponentis affirmativae ; 
nam ex parte negativae, ly per essentiam se tenet ex parte 
subiecti, et est sensus ut supra * diximus. Et huic sensui 
favent omnia argumenta Htterae, et ratio in corpore assi- 
gnata. Unde hic exclusive_ principaliter disputatur propter 
negativam exponentem , quasi affirmativa ex tertia quae- 
stione habita sit. 

III. In corpore unica conclusio, responsiva quaesito affir- 
mative ; Solus Deus est bonus per essentiam. - Probatur haec 
exclusiva quoad utramque exponentem simul, sic. Triplex 
perfectio, sciHcet secundum quod res in suo esse consti- 
tuitur, etc, soH Deo convenit per suam essentiam; ergo 
esse perfectum ; ergo esse bonum. Ergo solus est bonus 
per essentiam. 

Antecedens declaratur , distinguendo triplicem gradum 
perfectionis rei, et ostendendo singillatim soli Deo conve- 
nire quidditative ; quia in primo clauditur esse, in secundo 
accidentia, in tertio finis ultimus. - Prima consequentia fe- 
linquitur per se nota ex sufficienti divisione. Secunda pro- 
batur; quia unumquodque intantum est bonum, inquantum 
perfectum. Tertia relinquitur per se nota. 

IV. Circa antecedens, dubium primo est, quod esse in 
omnibus citra Deum, sit aHud ab essentia. Sed hoc est 
alibi * tractandum. - Dubium secundo esset , quomodo 
nuUa essentia est principium operationis ; sed hoc inferius * 



quaeretur. - Ad propositum tamen scito sufficere, quod 
esse et principia operationis sint extra essentias omnium 
substantiarum formaliter ; in Dei autem substantia omnia 
claudantur formaliter. Intentio tamen Htterae est de inclu- 
sione et exclusione reaH, et non tantum formali. 

V. Circa primam consequentiam * dubium occurrit ; 
quia non videtur efficax. Tum quia quaelibet res est per- 
fecta quidditative per suam essentiam, ut patet : nec huius 
oppositum sequitur ex illo antecedente. Tum quia conse- 
quentia haec supponit quod esse sit de integritate primae 
perfectionis rei, ut patet: hoc autem non videtur verum, 
quoniam esse est extra integritatem substantialem cuiusque 
rei citra Deum; in cuius signum, nulla definitio dicit esse, 
ut dicitur I Poster. * 

VI. Ad hoc dicitur breviter, quod res potest dici perfe- 
cta dupliciter, scilicet simpliciter , et secundum quid: et 
quod quandiu res non est in rerum natura, quodcumque 
esse habeat, sive obiectivum, sive quidditativum, sive in 
causa, non dicitur esse perfecta simpliciter, sed secundum 
quid , idest in taH esse. Secundum autem esse in rerum 
natura, dicitur perfecta simpliciter, quoad perfectionem sub- 
stantialem. Et propterea esse est de integritate primae per- 
fectionis cuiusque rei, non ut pars quidditatis, sed ut actua- 
litas eiusdem. - Et per haec patet responsio ad obiecta 

VII. Et si contra hoc instetur, eo quod res, secundum 
suas essentias comparatae, graduantur simpliciter ex perfe- 
ctionibus essentialibus (ita quod aqua est essentialiter perfe- 
ctior quam terra, et aer quam aqya, et ignis quam aer, etc.) ; 
igitur esse perfectum simpHciter, convenit rei ex sua es- 
sentia : - ad hoc est dicendum quod, cum dicitur, nulla res 
alia a Deo est per suam essentiam perfecta simpliciter, 
intelHgitur quod ly per denotat causam formalem, non 
qualemcumque, sed sufficientem, omni alio praeciso. Licet 
enim ignis essentia sit, qua formaHter ignis habet substan- 
tialem perfectionem ; non tamen est sufficiens ratio quod 
ignis sit in sua substantiali perfectione; sed oportet quod 
actuetur per ipsum esse. Unde ad instantiam dicitur, quod 
res graduantur ex suis essentiis in perfectione simpliciter, 
non completive, sed radicaliter. - Vel dicatur (et parum 
differt), quod res graduantur ex suis essentiis in perfectione 
simpliciter, non praescindendo ab earum esse, imo indu- 
dendo ordines ad ipsa: quoniam, ut diffuse ostendimus in 
commentariis de Ente et Essentia *, differentia substantialis 
sumitur ab ordine ad esse; ut etiam Porphyrius insinuavit*, 
in ultima ac intima differentiae definitione dicens quod 
conducit ad esse, ut ibidem posuimus. 

VIII. Circa ultimam consequentiam *, adverte quod, ut 
diximus in titulo *, quia gratia materiae haec duo mutuo se 
inferunt, A est per suam essentiam bonum, et, A est bonum 
per essentiam; ideo littera non discrevit inter haec; et con- 
cluso quod solus Deus per essentiam est bonus, conclusum 
esse voluit quod solus Deus est bonus per essentiam. 

IX. In responsione ad primum, adverte tu Thomista, 
quod hic expresse habes quod unum non dicit rationem 
perfectionis: ac consequenter nec unitas, nec eius species 
dicunt perfectionem simpliciter, formaliter loquendo; sed 
abstrahunt a perfectione et imperfectione. 



Cf. num. III. 



■ Cap. II, n. 14; 
cap. X, n, g. 



* Cap. VI. 

' Isagog. cap. II 
fde Differentiaj. 

* Cf. num. III. 

■ Supra num. 11. 



70 



QUAESTIO VI, ARTICULUS IV 



ARTICULUS QUARTUS 

UTRUM OMNIA SINT BONA BONITATE DIVINA 

I Sent., dist. XIX, qu. v, art. 2, ad 3; I Cont. Gent., cap. xl; De Verit., qu. xxi, art. 4. 



Cap. III. 




►D QUARTUM sic PROCEDiTUR. Vidctxir quod 

omnia sint bona bonitate divina. Dicit 

^enim Augustinus, VIII de Trin. *: Bo- 

\num hoc et bonum illud , tolle hoc et 

tolle illud, et vide ipsum bonum , si potes: ita 

Deum videbis, non alio bono bonum, sed bonum 

" omnis boni '. Sed unumquodque est bonum suo 

P bono. Ergo ^ unumquodque est bonum ipso bono 

quod est Deus. 

2. Praeterea, sicut dicit Boetius, in libro de 
•^s. Th. lect. III, Hebdomad. *, omnia dicuntur bona inquantum 
ordinantur ad Deum , et hoc ratione bonitatis di- 
vinae. Ergo omnia sunt bona bonitate divina. 

Sed contra est quod omnia sunt bona in- 
quantum sunt. Sed non dicuntur omnia entia per 
esse divinum, sed per esse proprium. Ergo non 
omnia sunt bona bonitate divina, sed bonitate 
propria. 

Respondeo dicendum quod nihil prohibet in his 
quae relationem important, aliquid ab extrinseco 
denominari *; sicut aliquid denominatur locatum 
a loco, et mensuratum a mensura. Circa vero ea 
quae absolute dicuntur, diversa fuit opinio. Plato 
enim posuit omnium rerum species separatas '*; 
et quod ab eis individua denominantur , quasi 
species separatas participando ; ut puta quod So- 
crates dicitur homo secundum ideam hominis se- 
paratam. Et sicut ponebat ideam hominis et equi 
separatam, quam vocabat per se hominem et per 



D. 450. 



• Vide Arist., I 
Melaph., ap.vi, 
n. 2. - S. Th. 
lect. X. 



se equum, ita ponebat ideam entis et ideam unius 
separatam, quam dicebat per se ens et per se 
unum: et eius participatione unumquodque di- 
citur ens vel unum. Hoc autem quod est per se 
ens ° et per se unum , ponebat esse summum 
bonum. Et quia bonum convertitur cum ente , 
sicut et unum, ipsum per se bonum dicebat esse 
Deum % a quo omnia dicuntur bona per modum 
participationis. - Et quamvis haec opinio irratio- 
nabilis videatur quantum ad hoc, quod ponebat 
species rerum naturalium separatas per se sub- 
sistentes , ut Aristoteles multipliciter probat ^ * ; 
tamen hoc absolute verum est, quod aliquid est 
primum, quod per suam essentiam est ens et bo- 
num 1, quod dicimus Deum, ut ex superioribus * 
patet. Huic etiam sententiae concordat Aristoteles. 

A primo igitur per suam essentiam ente et 
bono , unumquodque potest dici bonum et ens, 
inquantum participat ipsum per modum cuius- 
dam assimilationis, licet remote et deficienter, ut 
ex superioribus * patet. Sic ergo unumquodque 
dicitur bonum bonitate divina *, sicut primo prin- 
cipio exemplari, effectivo et finali totius bonitatis. 
Nihilominus tamen unumquodque dicitur bonum 
similitudine divinae * bonitatis sibi inhaerente , 
quae est formaliter sua bonitas denominans ipsum. 
Et sic est bonitas una ' omnium ; et etiam multae 
bonitates. 

Et per hoc patet responsio ad obiecta. 



a) boni. - rei ABCDEGpF, sed margo G a scriptore vel boni. - 
Sed . . . suo bono om. ABCDEF et ed. a. 

p) Ergo. - Sed pC. - ipso om. G et ed. a. 

Y) separatas. - esse separatas ABCDE. - lidem pro denominantur, 
nominantur. 

3) ens. - bonum ACDEFGsB; ens et per se om. pB et ed. b. - Pro 
summum bonum, summum Deum AEGpF, summum bonum Deum C, 
sed bonum expungit. 



* I Metaph. cap 
IX ; II , cap. VI 
VI, cap. XIV XV 
-S. Th. I, lect 
XIV, XV ; III, lect 
XIV ; VII,lect.xiv 



Qu. n, art. 3. 



<) Et quia... Deum. - Om. codices et ed. a. 

C) probat. - improbat PFG et edd. ab. 

»)) quod aliquid ... bonum. - quod est aliquod primum per essen- 
tiam suam (summum B, suam ens et G) bonum codices, quod est aliud 
principium per suam essentiam bonum ed. a. 

0) divinae. - Om. ABsG. - Pro inhaerente, inhaerentis B. 

i) una. - unita (vcl unica) D, divina E. - etiam om. codices et 
cdd. a b. 



Qu. r», art. 3. 
D. 284. 



Comraentaria Cardinalis Caietani 



' Cf. num. IV. 

* Cf. num. V. 
" Cf. num. VII. 



IN titulo, adverte, novitie, quod non quaeritur hic utrura 
omnia sint bona a bonitate divina , sed utrum omnia 
sint bona bonitate divina. Ita quod sensus quaestionis non 
est, utrum omnia habeant quod sint bona, a divina boni- 
tate: sed sensus est, utrum bonitas divina sit qua res bonae 
denominantur bonae, sicut albedlne denominantur alba, aut 
loco locata. 

II. In corpore quatuor facit : primo ponit duas dis- 
tinctiones , simul innuens in quo conveniant et differant 
philosophi ; secundo ponit opinionem Platonis * ; tertio , 
Aristotelis *; quarto respondet quaesito **. 

III. Prima distinctio est : nominum quaedam important 
absolutum, et quaedam relationem. - Secunda est: deno- 
minatio est duplex, quaedam intrinseca, et quaedam ex- 
trinseca. Vocatur denominatio intrinseca , quando forma 
denominativi est in eo quod denominatur, ut album, quan- 
tum, etc. : denominatio vero extrinseca, quando forma de- 
nominativi non est in denominato, ut locatum, mensura- 
tum, et similia. - Conveniunt autem omnes in hoc, quod 
secundum nomina importantia relationem, potest fieri de- 
nominatio extrinseca ; ut patet de locato et mensurato. 



Differentia vero est inter Platonem et Aristotelem, an se- 
cundum nomina importantia absolutum, possit fieri deno- 
minatio ab extrinseco. Et hoc est ad nostrum propositum : 
quia bonum est nomen absolutum, et bonitas divina est 
extrinseca rebus aliis. 

IV. Quoad secundum *, ibi : Plato, ponit quatuor propo- 
sitiones Platonis. Prima est: species rerum sunt separatae. 
Secunda est, quod particularia denominantur ab illis. Tertia 
est, quod invenitur idea entis, unius et boni, ita quod illa 
est Deus. Quarta : ab illa omnia denominantur bona. Et sic, 
secundum Platonem, respondetur ad quaesitum affirmative. 

V. Quoad tertium *, ibi : Et quamvis, positio Aristotelis 
in primis duabus propositionibus discordat; in tertia vero 
concordat; de quarta nihil dicitur. 

VI. Circa hanc partem dubium occurrit, quo pacto ve- 
rum sit Aristotelem consentire Platoni de idea boni, cum 
expresse in I Ethic. * impugnet eam. 

Ad hoc breviter dicitur, cum Eustratio et s. Thoma * 
in I Ethic, quod inter Aristotelem et Platonem non est 
hic diffcrentia nisi verbalis. Reprehendit enim Aristoteles 
hoc, scilicet, bonum per essentiam debet poni per modum 



Cf. num. lu 



Cf. ibid. 



Cap. VI. 
Lect. viu 



QUAESTIO VI, ARTICULUS IV 



7» 



• Loc. cit. , 
sqq. 



n. 5 



■ Cap. VI, IX. - 
Did.lib. XI, cap. 

VII, X. 

* Cf. num. II. 



speciei separatae , sicut homo per essentiam, etc. *: non 
autem quin detur primum bonum per essentiam, quod Deus 
est, ut patet in XII Metaphys. *, in fine. 

VII. Quoad quartum *, unica est conclusio responsiva, 
habens duas partes : Omnia sunt bona bonitate divina ex- 
trinsece et causaliter ; bonitatibus autem propriis forma- 
liter et intrinsece. - Probatur. A primo per essentiam bono, 
unumquodque potest dici bonum per modum assimilatio- 
nis. Ergo unumquodque dicitur bonum bonitate divina effe- 
ctive, et exemplariter, et finaliter: similitudine autem illius, 
formaliter. Ergo. - Antecedens infertur ex praemissis. Con- 
sequentia autem, notis terminis, clara est ex se. 

VIII. Tres autem termini sunt notandi. Primus est ly 
per modum cuiusdam assimilationis . Dupliciter enim con- 
tingit aliquid dici tale ab aliquo extrinseco. Uno modo, 
ita quod ratio denominationis sit ipsa relatio ad extrinse- 
cum ; ut urina dicitur sana , sola relatione signi ad sani- 
tatem. Alio modo, ita quod ratio denominationis sit, non 
relatio similitudinis, aut quaevis alia, sed forma quae est 
fundamentum relationis similitudinis ad illud extrinsecum ; 
ut aer dicitur lucidus luce solari, ea ratione qua participat 
eam per formam luminis. Et quoniam ubi est denominatio 
primo modo, ibi est denominatio ab extrinseco pura; ubi 
autem est denominatio secundo modo, ibi est denominatio 
ab extrinseco, sed non sola, quoniam est etiam ab intrin- 



seco, ut patet; et in proposito sic est: ideo in littera di- 
citur quod a primo per essentiam bono , omnia dicuntur 
bona per modum assimilationis. Ex hoc enim statim se- 
quitur et quod denominatione extrinseca, et intrinseca, pos- 
sunt dici bona. 

Secundus est ly sicut. Notanter non absolute in littera 
dicitur quod unumquodque potest dici bonum divina boni- 
tate extrinseca denominatione : sed apponitur ly sicut prin- 
cipio effectivo, etc. Ut enim iam tactum est, denominatio 
extrinseca est duplex: quaedam /iMra, et quaedam causalis. 
Pura quidem est, quando sola relatione ad denominantem 
formam denominatio fit : causalis vero, quando participatio 
effectus extrinsecae causae denominationem fundat. Unde 
in proposito, quia unumquodque dicitur bonum divina bo- 
nitate extrinsece, non quomodocumque, sed causaliter, ideo 
dictum est sicut principio. - Et si hoc diligentius consi- 
deraveris , invenies quod impossibile est in absolutis fieri 
denominationem extrinsecam puram, quamvis possit fieri 
causalis. 

Tertius est ly exemplari. Causa exemplaris distinguitur 
ab effectiva, et coordinatur inter formales , quia est velut 
extrinseca forma rei. Significatur ergo Deum non solum 
facere bonitatem aliorum, sed exemplari illam ex sua : quod 
non accidit sic, cum dicitur Deum facere bovem aut leo- 
nem, ut patet. 




72 



QUAESTIO VII, ARTICULUS I 



QUAESTIO SEPTIMA 

DE INFINITATE DEI 



IN QUATUOR ARTICULOS DIVISA 



PosT considerationem divinae perfectionis, con- 
siderandum est de eius infinitate, et de exi- 
Qu. vin. stentia eius in rebus*: attribuitur enim Deo quod 
sit ubique et in omnibus rebus, inquantum est 
incircumscriptibilis et infinitus. 
Circa primum quaeruntur quatuor. 
Primo: utrum Deus sit infinitus. 



Secundo : utrum aliquid praeter ipsum sit in- 

finitum secundum essentiam. 
Tertio : utrum aliquid possit esse infinitum se- 

cundum magnitudinem. 
Quarto: utrum possit esse infinitum in rebus 

secundum multitudinem. 



* Cap. VI, n. II 
S. Th. lect. XI. 



* Cap. II, n. 10. 
S. Th. lect. III. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM DEUS SIT INFINITUS 

Parte III, qu. x, art. 3, ad i ; I Sent., dist. xLiii, qu. i, art. i ; I Cont. Gent., cap. xliii; De Vevit., qu. ii, art. 2, ad 5 ; qu. xxix, art. 3 ; 
De Pot., qu. i, art. 2; Quodlib. III, art. 3; Compend. Theol., cap. xvin, xx. 




D PRIMUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
Deus non sit infinitus. Omne enim in- 
finitum est imperfectum: quia habet ra- 
tionem partis et materiae, ut dicitur in 

III Physic. * Sed Deus est perfectissimus. Ergo 

non est infinitus. 

2. Praeterea , secundum Philosophum in I 
Physic. *, finitum et infinitum conveniunt quan- 
titati. Sed in Deo non est quantitas, cum non sit 

Qu. III, art. I. corpus, ut supra * ostensum est. Ergo non com- 
petit sibi esse infinitum. 

3. Praeterea, quod ita est hic quod non alibi, 
est finitum secundum locum : ergo quod ita est 

« hoc quod non est " aliud, est finitum secundum 

substantiam. Sed Deus est hoc, et non est aliud: 
non enim est lapis nec ^ lignum. Ergo Deus non 
est infinitus secundum substantiam. 

Sed contra est quod dicit Damascenus *, quod 

Deus est infinitus et aeternus et incircumscriptibilis. 

Respondeo dicendum quod omnes antiqui phi- 

T losophi attribuunt ' infinitum primo principio, ut 

• cap. IV, n. 2, 7. dicitur in III Physic. *: et hoc rationabiliter, con- 

- S. Th. lect. VI •^ ..... 

siderantes res effluere a primo principio in infi- 
8 nitum. Sed quia quidam ° erraverunt circa natu- 

ram primi principii, consequens fuit ut errarent 
circa infinitatem ipsius. Quia enim ponebant pri- 
mum principium materiam , consequenter attri- 
buerunt primo principio infinitatem materialem ; 
dicentes aliquod corpus infinitum esse primum 
principium rerum. 

Considerandum est igitur quod infinitum di- 
citur aliquid ex eo quod non est finitum. Finitur 
autem quodammodo et materia per formam, et 
forma per materiam. Materia quidem per for- 
mam, inquantum materia, antequam recipiat for- 



P 



• De Fide Orlh 
lib. I, cap. IV. 



a) est. - Om. ABCDEG. Item ante sequens aliud, codices et ed, a. 

p) non enim est lapis nec. - non enim lapis non B. 

f) attribuunt. - attribuerunt B. - primo om. CDEpF. 

S) quidam. - Om. codices et ed. a. — Ildem om. ctiam primi. 

e) quasi materia. - idem quod materia B, materia infinita quasi sF. 



mam, est in potentia ad multas formas: sed cum 
recipit unam, terminatur per illam. Forma vero 
finitur per materiam, inquantum forma, in se con- 
siderata, communis est ad multa *: sed per hoc 
quod recipitur in materia, fit forma determinate 
huius rei. - Materia autem perficitur per formam 
per quam finitur: et ideo infinitum secundum 
quod attribuitur materiae, habet rationem imper- 
fecti; est enim quasi materia ' non habens for- 
mam. Forma autem non perficitur per materiam, 
sed magis per eam ©ius amplitudo contrahitur: 
unde infinitum secundum quod se tenet ex parte 
formae non determinatae per materiam , habet 
rationem perfecti. 

Illud autem quod est maxime formale omnium, 
est ipsum esse, ut ex superioribus * patet. Cum 
igitur esse divinum non sit esse receptum in ali- 
quo, sed ipse sit ^ suum esse subsistens *, ut su- 
pra * ostensum est; manifestum est quod ipse 
Deus sit infinitus et perfectus. 

Et per hoc patet responsio ad primum. 

Ad secundum DicENDUM quod terminus quantita- 
tis est sicut forma ipsius: cuius signum est, quod 
figura, quae consistit " in terminatione quantita- 
tis, est quaedam forma circa quantitatem *. Uilde 
infinitum quod competit quantitati, est infinitum 
quod se tenet ex parte materiae: et tale infinitum 
non attribuitur Deo, ut dictum est *. 

Ad tertium dicendum quod, ex hoc ipso quod 
esse Dei est per sc subsistens non receptum in 
aliquo , prout dicitur infinitum , distinguitur ab 
omnibus aliis, et alia removentur ab eo: sicut, 
si esset albedo subsistens, ex hoc ipso quod non 
esset in alio *, differret ab omni albedine existente 
in subiecto. > 



!:) sit. - est ACDFG. 

T,) consistit. - constat A. - Pro terminatione , determinatione B. 
Idem post forma addit quae est. 

9) alio. - aliquo sB. - Pro differret, discernetur G, discerneretur 
ceteri. 



D. 634. 



• Qu. IV, art. 1 
ad 3. 

K 

• D. 467. 

• Qu. in,.art. 4. 



1 
D. 613. 



In corp. 



QUAESTIO VII, ARTICULUS I 



73 



Commentaria Cardinalis Caietani 



i; 



N titulo, ly Deus sumitur proprie, ut est nomen naturae: 
■ita quod de essentia , non de potentia aut scientia Dei-, 
est quaestio. Ly injinitum, cum sit nomen compositum ex 
in et finitum, habet ly in negative, non privative. Ly vero 
finitum terminos quantitatis perfectionalis dicit : cum iiniti 
et infiniti ratio quantitati congruat, secundum Philosophum 

• Cap. II, n.io. I physic. *; et sicut duplex est quantitas, scilicet et molis 

et perfectionis, ita duplices sunt termini, et duplex est fini- 

• Qu. III, art. I. tas et infinitas. Hic autem, cum exclusa iam * sit quantitas 

niolis a Deo, oportet intelligi de infinitate perfectionis. 

• Cap. T,n.3, 4- Et diligenter adverte quod, quia, ut dicitur III Physic.*, 

infinitum non est substantia, sed accidens rebus, consequens 
est ut secundum rei naturam infinitas aut finitas requiratur. 
Alius siquidem est modus infinitatis rei, alius potentiae , 
alius scientiae. Infinitas siquidem quidditativa attenditur 
penes exclusionem terminorum essentialium, puta differen- 
tiarum et similium. Et quia in proposito quaestio est de 
infinitate naturae divinae , ideo de infinitate perfectionis 
' substantialis sermo est. Ita quod sensus est: Utrum Deus 
secundum suam essentiam sit tantae perfectionis , quod 
omnes terminos seu limites essentiales excludat. 

II. In corpore tria facit: primo refert opinionem anti- 
•Cf. num.iv. quorum; secundo distinguit de finitate et infinitate *; tertio 

• cf. num. VII. respondet quaesito *. 

III. Quoad primum, duo facit. Primum est. Apud anti- 
quos, primum principium est infinitum, quia ex eo fiunt 
infinita. - Secundum. Quidam antiquorum, errantes, infini- 
tatem molis attribuerunt primo principio, quia posuerunt 
primuni principium materiale. Inde et consequens fuit po- 
nere infinitatem quantitativam, eo quod quantitas sequitur 
materiam : et sic error circa genus principii, causavit erro- 
rem circa modum infinitatis. 

■Cf. num.ii. IV. Quoad secundum *, tam finitas quam infinitas per- 

fectionis distinguitur : quia quaedam se tenet ex parte ma- 
teriae, et quaedam ex parte formae. Et ditferunt in hoc, 
quod finitas ex parte materiae dicit perfectionem, infinitas 
vero imperfectionera : ex parte vero formae, est e converso; 
infinitas enim dicit perfectionem, finitas autem imperfectio- 
nem, ut satis clare dicitur in littera. 

V. Circa hanc partem, antequam ultra procedatur, est 
dubium tam contra finitatem, quam contra infinitatem for- 
mae. Contra finitatem quidem, quia forma bovis, imo apud 

• infra, qu. li, s. Thomani * etiam anima intellectiva, perficitur ex coniun- 

art. I, et planes. . . . ,.,.,' ,. • • r 

ctione ad matenam. Igitur hnitas tormae non dicit imperte- 
ctionem, sed perfectionem. - Contra infinitatem vero, quia 
negatio nullam perfectionem ponit; nec aliqua res ex sola 
separatione ab alia, perfectionem acquirit. Igitur infinitas 
ex parte formae non dicit perfectionem. • 

VI. Ad primum horum dicitur, quod forma potest sumi 
dupliciter: scilicet absolute, in eo quod forma; et secun- 
dum quid, idest in eo quod talis, puta informativa mate- 
riae. Forma talis perficitur ex unione ad materiam ; non 
autem forma in eo quod forma. Et quia in proposito est 
sermo absolute secundum latitudinem formae, cuius dete- 
riorem partem constat esse illam quae est finibilis per ma- 
teriam, altera parte libera ac nullis materiae terminis con- 
clusibili remanente; ideo neganda est consequentia obiecta. 

Ad secundum vero dicitur quod, licet negatio seu sepa- 
ratio non dicat formaliter perfectionem, dicit tamen funda- 
mentaliter eam: fundamentum enim negationis unibilitatis 
ad materiam, magnam perfectionem formae significat. Et 
hoc sufficit. 

*Cf. num. II. VII. Quoad tertium *, est una condusio, responsiva 

quaesito afifirmative : Deus est infinitus. - Probatur. Deus 
est suum esse subsistens : ergo suum esse non est receptum 
in aliquo : ergo est infinitus et perfectus, idest infinitae per- 
fectionis, scilicet infinitate tenente se ex parte formae. - 

• Art. 4. Antecedens patet ex quaestione tertia *. Prima vero con- 

sequentia est per se nota. Secunda autem probatur ex eo 
quod esse est formalissimum omnium. 

VIII. Circa hunc processum, dubium occurrit ex Scoto, 
in I Sent., dist. 11, respondendo primae quaestioni: repre- 
ScjftiAE Theol. D. Thomae T. 1. 



hendit siquidem radices et processum. Inquit in primis 

quod processus noster est talis : Forma finitur per mate- 

riam ; ergo forma quae non est nata esse in materia , est 

infinita. - Contra antecedens arguit. Omnis forma, prius na- 

tura quam recipiatur in materia, est secundum se in tali 

gradu entium : igitur finita vel infinita. Non igitur primo 

finitur per respectum ad negationem alicuius extrinseci , 

puta materiae, vel cuiuscumque alterius. - Contra proces- 

sum vero. Tum quia sequeretur quod essentia angeli esset ■• 

infinita, quia est forma non receptibilis in materia. Nec 

valet, inquit, si dicatur quod natura angeli finitur per suum 

esse : quoniam apud nos, esse est posterius essentia, et sic 

natura in primo signo, abstrahens ab esse, cum sit infinita, 

ergo in secundo signo non est finibilis per esse. - Tum 

quia peccat secundum sophisma consequentis , sicut illud 

III Physic.*: corpus finitur ad aliud corpus: ergo corpus ' Cap.iv, n.8. 

non finitum ad aliquid aliud, est infinitum. 

IX. Circa eundem processum dubium occurrit: quia, con- 
cesso toto, non videbitur novitiis quod sit responsum'quae- 
sito. Oportebat enim concludere Deum esse perfectionis 
tantae, ut omnes perfectionis limites excederet : nunc autem 
probatum est quod Deus nullo est receptivo coarctatus , 
quod distans valde videtur a primo. 

X. Ad evidentiam harum difficultatum, advertendum est 
quod littera occulte subdistinguit infinitatem formalem in 
infinitatem formae, et infinitatem esse seu actus , qui est 
communior forma. Sicut enim duplex est actus, scilicet 
esse et forma, ita duplex est potentia receptiva, scilicet es- 
sentia et materia. Et ita duplex est receptio et irreceptio : 
et similiter duplex est finitas et infinitas: semper loquendo 
ex parte actus. Et sicut esse est actus alterius rationis a 
forma , et essentia est alterius ordinis potentia a materia 

(ut differentia compositionis ex esse et essentia, et ex ma- • 

teria et forma, ostendit), ita alterius rationis est receptio 
esse in essentia, et formae in materia: et similiter finitas 
esse per essentiam, et formae per materiam; et e converso 
finitas essentiae per esse, et materiae per formam. 

Et ut singillatim dicatur, esse secundum se perfectio- 
nem quandam dicit ; sed non potest imaginari quantam 
perfectionem dicat, nisi ahcui naturae intelligatur applica- 
tum, puta sapientiae, aut Gabrielis, etc. Et ideo esse, per 
hoc quod recipitur in aliqua essentia , limites perfectionis 
sortitur, secundum modum naturae recipientis: ac per hoc, 
si nuUi omnino quidditati coniungi ponitur, sed in seipso 
naturaliter subsistere, nullum essentialem terminum habebit. 
Forma autem, etsi secundum se perfectionem dicat, limi- 
tata tamen ad tantam perfectionem intelligi potest, etiamsi 
nulli materiae sit unibilis, ut de intelligentiis patet. 

Unde manifeste colligitur quam differens sit finitio esse 
per essentiam , aut e converso ; et terminatio formae per 
materiam, vel e converso. Penes illam namque attenditur 
finitum vel infinitum simpliciter: penes istam vero, finitum 
et infinitum secundum quid tantum. Verum, quia esse et 
forma conveniunt in ratione actus et receptibilis in alio, 
ideo ex finitate et infinitate formae, ad infinitatem et finita- 
tem esse procedi potest. Et propterea littera, ad insinuan- 
dam identitatem proportionalem inter utriusque finitatem et 
infinitatem, ex forma ad esse ascendit: ad insinuandam vero 
diversam utriusque rationem, subsumpsit, non quod esse 
est prima forma, sed quod est formalissimum omnium. 

XI. Et ex his patet facile responsio ad obiecta Scoti *. * Cf. num. viii. 
Dico enim primo, quod antecedens illud, formafinitur per 
materiam, non loquitur de finitate simpliciter, sed tali, sci- 

licet penes terminos materiales: et propterea obiectio nihil 
obstat. - Et simihter ruunt instantiae contra processum: 
quoniam verum est naturam angeli esse infinitam secun- 
dum quid. Et si instetur: quomodo ergo ex illo fundamento 
probat littera infinitatem simpliciter ipsius Dei ? patet re- 
sponsio ex dictis. Littera enim ex infinitate formae, quae 
est secundum quid, manuducit ad infinitatem formalissimi 
omnium, idest esse, quae est simpliciter : et ex illa infert 
Deum infinitum simpliciter. 



74 



QUAESTIO VII, ARTICULUS II 



XII. Et quoniam eodem modo posset quis , sequendo 
Scotum, arguere de esse, sicut arguit de forma; ideo dico 
' Cf. num. praec. secundo*, quod infinitum, sicut et immateriale, est prae- 
dicatum negativum, fundamentaliter tamen positivum. Et 
sicut positivum clausum in ly immateriale, optime probatur 
ex naturali negatione materiae, tam actu quam in potentia; 
ita positivum clausum in significatione infiniti simpliciter, 
optime demonstratur convenire Deo , ex negatione termi- 
norum essentialium, ut in littera fit. Unde concedo quod 
esse prius natura est in seipso tantae perfectionis , puta 
finitae vel infinitae, quam sit receptibile aut irreceptibile in 
' hoc vel illo: cum hoc tamen dico quod haec duo mutuo 
se consequuntur; ita quod si esse est omnino irreceptibile, 
est infinitum simpliciter, et e converso ; et similiter, si est 



finitum, est receptibile, et e converso. Et propterea potest 
argui a destructione antecedentis ad destructionem conse- 
quentis, absque sophismate, ut in convertibiHbus contingit. 
- Et sic patet responsio ad Scotum. 

XIII, Ad id vero quod novitii obiiciunt *, ex dictis iam 
patere potest. lam enim ostensum est * quod omnimoda 
negatio receptionis ipsius esse, fundatur super infinita per- 
fectione simpliciter. 

Et adverte quam formalis et ex propriis doctrina sit 
s. Thomae. De essentiae namque infinitate agens , essen- 
tiales terminos tantum lustravit; nec digressus est ad con- 
comitantia, penes quae attenditur infinitas potentiae aut 
intellectus aut voluntatis , ut alii minus perspicaces fa- 
ciunt. 



Cf. num. IX. 
Num. X. 



ARTICULUS SECUNDUS 



UTRUM ALIQUID ALIUD QUAM DEUS POSSIT ESSE INFINITUM PER ESSENTIAM 

Infra, qu. h, art. 2, ad 4; III, qu. x, art. 3, ad 2, 3; I Sent., dist. xliii, qu. i, art. 2; De Verit., qu. xxix, art. 3; Quodl. IX, art. i; 

X, qu. u, art. i, ad 2; XII, qu. 11, ad 2; XI Metaph., lect. x. 




D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
aliquid aliud quam Deus possit esse 
infinitum per essentiam. Virtus enim rei 
proportionatur essentiae eius. Si igitur " 
essentia Dei est infinita, oportet quod eius virtus 
sit infinita. Ergo potest producere elfectum infi- 
nitum, cum quantitas virtutis per effectum co- 
gnoscatur. 

2. Praeterea, quidquid habet virtutem infini- 
tam, habet essentiam infinitam. Sed intellectus 
creatus habet virtutem infinitam: apprehendit 
enim universale , quod se potest extendere ad 
infinita singularia. Ergo omnis substantia intelle- 
ctualis creata est infinita. 

3. Praeterea, materia prima aliud est a Deo, 
Qu. m, art. 8. ut supra * osteusum est. Sed materia prima est 

infinita. Ergo aliquid aliud praeter Deum potest 
esse infinitum. 

Sed contra est quod infinitum non potest esse 
" ex principio aliquo ^, ut dicitur in III Physic. * 

Omne autem quod est praeter Deum, est ex Deo 
sicut ex primo principio. Ergo nihil quod est 
praeter Deum '', potest esse infinitum. 

Respondeo dicendum quod aliquid praeter Deum 
potest esse infinitum secundum quid *, sed non 
simpliciter. Si enim loquamur de infinito secun- 
dum quod competit materiae , manifestum est 
quod omne existens in actu, habet aliquam for- 
mam : et sic materia eius est terminata * per for- 
mam. Sed quia materia, secundum quod est sub 
una forma substantiali , remanet in potentia ad 
multas formas accidentales; quod est finitum sim- 
pliciter, potest esse ' infinitum secundum quid: 
utpote lignum est finitum secundum suam for- 
mam, sed tamen est infinitum secundum quid, 
inquantum est in potentia ad figuras infinitas. 



Cap. IV, n. 7. 
n. lect. VI 



S.Tl 



D. 736. 



Si autem loquamur de infinito secundum quod 
convenit formae , sic manifestum est quod illa 
quorum formae sunt in materia, sunt simpliciter 
finita, et nullo modo infinita. Si autem sint aliquae 
formae creatae non receptae in materia, sed per 
se subsistentes, ut quidam de angelis opinantur *, 
erunt quidem infinitae secundum quid *, inquan- 
tum huiusmodi ^ formae non terminantur neque 
contrahuntur per aliquam materiam: sed quia 
forma creata sic " subsistens habet esse, et non 
est suum esse, necesse est quod ipsum eius esse 
sit receptum et contractum ad determinatam ' na- 
turam. Unde non potest esse infinitum simpliciter. 

Ad primum ergo dicendum quod hoc est contra 
rationem facti, quod essentia rei sit ipsum esse 
eius ', quia esse subsistens non est esse creatum: 
unde contra rationem facti est, quod sit simpliciter 
infinitum. Sicut ergo Deus, licet habeat potentiam 
infinitam, non tamen potest facere aliquid non fa- 
ctum " (hoc enim esset contradictoria esse simul) ; 
ita non potest facere aliquid infinitum simpliciter. 

Ad secundum dicendum quod hoc ipsum quod 
virtus intellectus extendit se quodammodo ad in- 
finita ^, procedit ex hoc quod intellectus est forma 
non in materia; sed vel totaliter separata, sicut 
sunt substantiae angelorum ; vel ad minus poten- 
tia intellectiva -", quae non est actus alicuius or- 
gani, in anima intellectiva corpori coniuncta. 

Ad tertium dicendum quod materia prima non 
existit in rerum natura per seipsam, cum non sit 
ens in actu, sed potentia tantum : unde magis est 
aliquid concreatum, quam creatum. Nihilominus 
tamen materia prima, etiam secundum poten- 
fiam, non est infinita simpliciter *, sed secundum 
quid : quia eius. potentia non se extendit nisi ad 
formas naturales. 



o) if,itur. - enim Pafc. 
P) aliquo. - alio codices et ed. a. 

f ) Deum. - eum ABCDEF et edd. ab. - Pro potest esse, est co- 
dices et ed. a. 

8) terminata. - determinata Pab. 

t) esse. - dici codices. 

!J) huiusmodi. - Om. codices et ed. a. 

1}) sic. - licet sic B. - Idem ante necesse addit ideo. 



0) delerminatam. - terminatam PCEFG et edd. ab. - Statim pro 
naturam, materiam BE. 

t) ipsum esse eius. - eius esse B. 

x) aliquid non factum. - aliquid quod (quod aliquid sB ) noii sit 
factum B, 

X) infinita. - infinitum codicei et ed. a. 

H) potentia intellectiva. - secundum potentiam intellectivam G. - 
quae ... intellectiva om. E; quae om. ceteri et cdd. ab. 



' Cf. infr», qu. l, 
art. 3. 
" D. 112. 



D. 854. 



QUAESTIO VII, ARTICULUS III 



75 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, adverte: ly infinitum per essentiam non signi- 
ficat idetn quod res infinitae perfectionis , quia ly infi- 
nitum non arctatur hic ad infinitum tenens se ex parte 
formae, quod dicit perfectionem ; sed tenetur communiter, 
ut continet etiam infinitum ex parte materiae; ut patet ex 
processu in corpore articuli, et in argumento tertio. Unde 
infinitum per essentiam idem significat quod res essentiae 
indeterminatae omnino, idest nec ad genus nec ad speciem 
aliquam, et hoc sive per se sive reductive. Et est quaestio 
de rebus singularibus , quarum tantummodo est inveniri 
posse in rerum natura. Quod dico propter res in abstra- 
ctione sumptas, quas contingit adeo abstrahere, ut secundum 
aliquam rationem ad nullum sint genus arctatae. Tamen, 
secundum rem, etiam illa ratio, in hac re existens, ad ali- 
quod est genus et speciem determinata: ens enim in ho- 
mine est in specie humana, etc. Ita quod sensus quaestionis 
est: An, praeter Deum, aliqua res in rerum natura existens 
actu vel potentia, sit essentiae indeterminatae simpUciter. 
II. In corpore unica est conclusio, responsiva quaesito 
negative : Nulla res alia a Deo est infinita simpliciter ; 
quamvis possit esse infinita secundum quid. 



Haec conclusio habet duas partes, ut patet : et in littera 
quoad utramque probatur. Verum, quia infinitum est duplex, 
scilicet ex parte aclus et ex parte potentiae, seorsum primo 
probat utramque conclusionis partem in infinito materiali : 
deinde in formali. De illo, quia materia semper finitur per 
formam aliquam, ac per hoc non est infinita simpliciter: et 
tamen, quia remanet in potentia ad infinitas formas, datur 
infinitum secundum quid. De hoc vero, quia forma creata 
aut est in materia, et consequenter finita per eam : aut sub- 
sistens sine materia, et recipiens esse. Et haec, quia sine ma- 
teria, ideo infinita secundum quid, idest secundum terminos 
materiales: quia tamen habet esse receptum, est finita sim- 
pliciter. Esse enim coaptatum ita huic certae naturae, quod 
non alii, limitatum oportet esse simpliciter : alioquin omnis 
in se naturae perfectionem contineret. - Et a partibus uni- 
versi sufficienter enumeratis, conclusio universalis proposita 
probata est: et satis clare, si praecedentia * recolantur. 

Adverte, novitie, quod non dubitando, sed philosophico 
more deferendo proprio tractatui de Angelis inferius * ha- 
bendo, dicit quosdam opinari angelos esse subsistentes sub- 
stantias. 



Art. praec. 



Qu. L. 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM POSSIT ESSE ALIQUID INFINITUM ACTU SECUNDUM MAGNITUDINEM 



• Cap. 11, n. 3. - 
S. Tn. lect. iii. 



■ Cap. I, n. I. 
S. Th. lect. I. 



► 



' Cap. XI, n. 3. ■ 
S.Th. lect. XVII 




De Verit., qu. 11, art. 2, ad 5; Quodl. IX, 
III, lect. VTi sqq. ; I 

>D TERTIUM SIC PROCEDITUR. Vidctur quod 

possit esse aliquid infinitum actu secun- 
'dum magnitudinem. In scientiis enim 
^mathematicis non invenitur falsum: quia 
abstrahentium non est mendacium , ut dicitur in 
II Physic. * Sed scientiae mathematicae utuntur 
infinito secundum magnitudinem: dicit enim geo- 
metra in suis demonstrationibus , sit linea talis 
infinita. Ergo non est impossibile aliquid esse 
infinitum secundum magnitudinem. 

2. Praeterea, id quod non est contra rationem 
alicuius, non est impossibile convenire sibi. Sed 
esse infinitum non est contra rationem magnitu- 
dinis : sed magis " finitum et infinitum videntur 
esse passiones quantitatis. Ergo non est impossi- 
bile aliquam magnitudinem esse infinitam. 

3. Praeterea, magnitudo divisibilis est in infi- 
nitum: sic enim definitur continuum, qiiod est in 
infinitum ^ divisibile, ut patet in III Physic. * Sed 
contraria nata sunt fieri circa idem. Cum ergo di- 
visioni opponatur additio, et diminutioni augmen- 
tum, videtur quod magnitudo possit crescere in 
infinitum. Ergo possibile est esse magnitudinem 
infinitam. 

4. Praeterea, motus ^" et tempus habent quanti- 
tatem et continuitatem a magnitudine super quam 
transit motus, ut dicitur in IV Physic. * Sed non 
est contra rationem temporis et motus quod sint 
infinita: cum unumquodque indivisibile signatum 
in tempore et motu circulari, sit principium et 
finis. Ergo nec contra rationem magnitudinis erit 
quod sit infinita. 



art. i; XII, qu. 11, ad 2; I Physic, lect. ix; 
de Caelo, lect. ix sqq. 



Sed contra, omne corpus superficiem habet. 
Sed omne corpus superficiem habens est finitum : 
quia superficies est terminus corporis finiti °. Ergo ^ 

omne corpus est finitum. Et similiter potest dici ' ^ 

de superficie et linea. Nihil est ergo infinitum se- 
cundum magnitudinem. 

Respondeo dicendum quod aliud est esse infi- 
nitum secundum suam essentiam, et ^ secundum ^ 

magnitudinem. Dato enim quod esset aliquod 
corpus infinitum secundum magnitudinem, utpote 
ignis vel aer, aon tamen esset infinitum secun- 
dum essentiam: quia essentia sua esset terminata 
ad aliquam speciem per formam, et ad aliquod 
individuum per materiam. Et ideo, habito ex prae- 
missis * quod nulla creatura est infinita secundum ' a». praec. 
essentiam, adhuc restat inquirere utrum aliquid 
creatum sit infinitum secundum magnitudinem. 

Sciendum est igiuir quod corpus, quod est 
magnitudo completa, dupliciter sumitur: scilicet 
mathematice, secundum quod consideratur in eo 
sola quantitas; et naturaliter^ secundum quod 
consideratur in eo materia et forma. Et de cor- 
pore quidem naturali, quod non possit esse infi- 
nitum in actu, manifestum est. Nam omne corpus 
naturale aliquam formam substantialem habet" i 

determinatam : cum igitur ad formam substanfia- 
lem consequantur accidentia, necesse est quod ad 
determinatam formam consequantur determinata 
accidentia ; inter quae est quantitas. Unde omne 
corpus naturale habet determinatam quantitatem 
et in maius et in minus. Unde impossibile est ali- 
quod corpus naturale infinitum esse. - Hoc etiam 



a) sed magis. - cum ratione quia addit B. 
P) infinitum. - infinita ACDEF. 
f) motus. - et motus ACDE. 
S) finiti. - Om. codices et ed. a. 



t) dici. - obiici codices et edd. a b. 
X) et. - et aliud F. 

T)) aliquam formam substantialem habet. - aliquam formam habet 
codices et edd. a b. 



76 



.QUAESTIO VII, ARTICULUS III 



ex motu patet. Quia omne corpus naturale habet 
aliquem motum naturalem. Corpus autem infini- 
tum non posset habere aliquem motum natura- 
lem: nec rectum, quia nihil movetur naturaliter 
motu recto, nisi cum est extra suum locum, 
quod corpori infinito accidere non posset ; occu- 
paret enim omnia loca, et sic indifferenter qui- 
libet locus esset locus eius. Et similiter etiam ne- 
que secundum motum circularem. Quia in motu 
circulari oportet quod una pars corporis trans- 
feratur ad locum in quo fuit alia pars ; quod in 
corpore circulari, si ponatur infinitum, esse non 
posset : quia duae lineae protractae a centro , 
quanto longius protrahuntur a centro, tanto lon- 
gius distant ab invicem; si ergo corpus esset in- 
finitum, in infinitum lineae distarent ab invicem, 
et sic una nunquam posset pervenire ad locum 
alterius. 

De corpore etiam mathematico eadem ratio 
est. Quia si imaginemur corpus mathematicum 
existens actu, oportet quod imaginemur ipsum 
sub aliqua forma: quia nihil est actu nisi per 
suam formam. Unde, cum forma quanti, inquan- 
tum huiusmodi, sit figura, oportebit quod habeat 
aliquam figuram. Et sic erit finitum : est enim 
figura, quae termino vel terminis comprehenditur. 

Ad primum ergo DiCENDUM quod geometer " non 
indiget sumere aliquam lineam esse infinitam actu: 



sed indiget accipere ' aliquam lineam finitam actu, 
a qua possit subtrahi quantum necesse est: et 
hanc nominat lineam infinitam. 

Ad secundum dicendum quod, licet infinitum non 
sit contra rationem magnitudinis in communi, est 
tamen contra rationem cuiuslibet speciei eius " : 
scilicet contra rationem magnitudinis bicubitae 
vel tricubitae, sive circularis vel triangularis, et 
similium. Non autem est possibile in genere esse 
quod in nuUa specie est. Unde non est possibile 
esse aliquam magnitudinem infinitam' cum nulla 
species magnitudinis sil infinita. 

Ad tertium dicendum quod infinitum quod con- 
venit quantitati, ut dictum est *, se tenet ex parte 
materiae. Per divisionem autem totius acceditur 
ad materiam, nam partes se habent in ratione 
materiae * : per additionem autem acceditur ad 
totum , quod * se habet in ratione formae. Et 
ideo non invenitur infinitum in additione magni- 
tudinis, sed in divisione tantum. 

Ad quartum dicendum quod motus et tempus 
non sunt secundum tomm in actu, sed succes- 
sive : unde habent potentiam permixtam actui. 
Sed magnitudo est tota in actu. Et ideo infini- 
tum quod convenit quantitati , et se tenet ex 
parte materiae , repugnat totalitati magnitudinis , 
non autem totalitati temporis vel moms : esse 
enim in potentia convenit materiae. 



0) geometer. - geometra ADE(B?), geometria CF(Br). - Pro su- 
mere, assumere BCDEFsA; sumere aliquam lineam . . . sed indiget 
omittit G. 

t) accipere. - Om. C, assumere B. - finitam actu om. codd. - Pro 



Art. I, ad 2. 



D. 732, 852. 
X 



hanc nominat lineam inftnitam, hoc nominat lineam infinitam codd. 
et editio a. 

x) eius. - Om. ABCDE. 

).) totum quod. - totum secundum quod Pab. 



Commentaria Cardinalis Oaietani 



Cf. num 
Cf. num 



IN titulo, possit simpliciter, secundum potentiam logicam. - 
In corpore tria : primo assignat causam quaestionis, quod 
non est vana, sed necessaria; secundo distinguit corpus ♦; 
tertio respondet quaesito *.. 

II. Quoad primum, necessitas quaesiti ostenditur ex extra- 
neitate infinitatis secundum magnitudinem , ab infinitate 
essentiae: quia scilicet aliud est esse infinitum secundum 
essentiam, et aliud secundum quantitatem. Et probatur in 
naturalibus. - Ubi adverte quod inter istas infinitates est 
duplex differentia. Una separationis, qua una non est alia. 
Et haec est manifesta, dum in Deo reperitur infinitas es- 
sentiae absque quantitate: et in istis inveniri forte potest 
infinitas quantitatis, absque infinitate essentiae, ut patet in 
conditionali posita in littera. - Altera consecutionis , quia 
una non infert aliam : quia scilicet nec infinitum secundum 
essentiam infert infinitum quantitatis ; nec, quod magis du- 
bitari poterat, infinita magnitudo infert infinitam essentiam, 
ut in littera ostenditur, si esset ignis infinitus. Et de hac 
differentia interpretanda est littera: quoniam est admodum 
ad propositum. 

III. Circa hanc partem, statim occurrit dubium, novitio- 
Cap. X, n.3,4. rum mentem turbans: eo quod, ut dicitur VIII /%^5;c. *, 

in magnitudine infinita oportet esse virtutem infinitam. 
Ergo essentiam infinitam : virtus enim non excedit essen- 
tiam. Quare, si esset ignis , infinitus, esset virtutis infinitae ; 
et consequenter essentiae infinitae. Falsum est ergo quod 
in littera dicitur, quod si esset magnitudo infinita, non ha- 
beret essentiam infinitam. 

Ad hoc breviter dicitur, quod obiectio laborat in aequi- 
voco. Ly enim infinita essentia potest intelligi dupliciter. 
Primo, de infinitate propria essentiae inquantum essentia : 
quae, ut ex dictis * patet, nihil aliud est quam indetermina- 
tio, idest carentia terminorum essentialium, scilicet generis 



* Artic. praeced 
Comment. n. 1. 



et differentiae. Secundo, de infinitate communiter sumpta, 
sive quantitativa, etc. In proposito, obiectio procedit de in- 
finitate secundo modo: littera autem loquitur de infinitate 
primo modo. Et ideo signanter in littera dicitur infinitum 
secundum essentiam, et non dicitur infinita essentia: rae- 
lius enim explicatur infinitas essentialis per ly secundum 
essentiam, ut patet. 

IV. Quoad secundum *, distinctio est ista. Corpus potest • Cf. num. i. 
sumi dupliciter: physice, pro subiecto trinae dimensionis; 

et mathematice, pro ipsa trina dimensione absolute. Littera 
est satis clara. 

Adverte hic quod famosa illa distinctio corporis posita 
a Magno Alberto in I Physic.*, de corpore triplici, scilicet •Tract.i.cap.n 
mathematico, physico et metaphysico, quamvis non habea- 
tur explicite a s. Thoma, doctrinae tamen suae non solum 
non adversatur, sed congruit. Quoniam apud ipsum etiam, 
compositum ex materia et forma substantiali, ut praevenit 
aptitudinem sui ipsius ad quantitatem et motum, corpus 
est ad metaphysici considerationem spectans. Sed quoniam 
respectu infinitatis secundum magnitudinem, corpus physi- 
cum et metaphysicum non ponunt in numerum; ideo hic 
substratum trinae dimcnsioni, compositum scilicet ex ma- 
teria et forma , unicum tantum membrum constituit; et 
corpus physicum appellatur, quia secundum formam na- 
turalem speciem sortitur, ut patet inductive. 

V. Quoad tertium * , respondetur quaesito , iuxta duo 
distinctionis positae membra, duabus conclusionibus *, ne- 
gative. Prima est: Nullum corpus naturale potest esse in- 
finitum secundum magnitudinem. 

Probatur dupliciter *. Primo a priori. Formam substan- • cf. num. xv. 
tialem sequuntur accidentia : ergo determinatam formam 
determinata accidentia: ergo determinata quantitas et in 
maius et in minus. Ergo omne corpus naturale habet de- 



QUAESTIO VII, ARTICULUS III 



77 



terminatam quantitatem et in maius et in minus. Ergo non 
potest esse actu infinitum. - Secunda consequentia proba- 
tur; quia quantitas est unum de accidentibus sequentibus 
formam substantialera. Tertia vero probatur : quia omne 
corpus naturale habet determinatam formam substantialem. 

VI. Circa primam consequentiam, dubium occurrit, quem 
sensum habeat. Aut enim ly determinata accidentia impor- 
tat determinationem genericam seu specificam: et tunc est 
sensus, quod talem formam in specie, puta ignis, sequuntur 
talia accidentia secundum speciem , puta calor , lux , talis 
figura, levitas , etc. luxta hunc sensum, consequentia est 
optima, sed non infert propositum : ex tali enim sensu non 
sequitur secunda consequentia, ergo quantitas determinata 
et in maius et in minus; quantitas enim maior et minor 
non sunt diversarum specierum, ut patet. - Aut significat 
etiam determinationem gradualem , quoad qualitates, et 
extensionis, quoad quantitatem. Et tunc est sensus, quod 
formara determinatam sequuntur non solura ita haec acci- 
dentia secundum speciera, quod non illa ; sed ita accidentia 
in tali gradu seu extensione, quod non in alio. Et secun- 
dum hunc sensum procul dubio est hic intenta. 

Sed potest adhuc dupliciter intelligi. Primo, quod certam 
formam sequuntur determinata accidentia, non solum in 
toto, sed in omnibus et singulis partibus: puta quod for- 
mam aquae sequitur certa quantitas, non solum in aliqua 
tota aqua, sed in quibuscumque partibus integralibus. Et 
hic sensus alienus est a veritate et proposito: quoniam non 
datur minima pars aquae aut albi, ut dicitur in libro de 

' Cap. VI. Sensu et Sensato*; sed, quacumque parte data, datur minor 

inexistens, in horaogeneis. - Secundo, quod certara forraam 
sequuntur determinata accidentia in toto et partibus possi- 
bilibus seorsum existere. Et hic sensus est directe intentus : 
quoniara in partibus inexistentibus tantura, non est pro- 
prie forma, sed formae pars, tam actu quam potentia; in 
littera autem dicitur quod forraam deterrainatara sequuntur 
accidentia et quantitas determinata. Sed unde in hoc sensu 
consequentia valeat, quodve sit illius fundamentum, latet. 
Et ideo vertitur in dubiura, prirao quoad determinationera 
quantitatis in minus; secundo, quoad determinationem eius- 

• Cf. num. vm. dem in maius *. 

VII. Scotus, in II Sent., dist. ii, qu. ix, nititur probare 
oppositura, et sustinere quod non datur rainimum in ho- 
mogeneis substantiis, potens per se existere : sed, quacura- 
que aqua data, potest rainor per se existere. Et sic forraa 
eius non determinat sibi certara quantitatem in minus, ut 
in littera dicitur. 

Arguit ergo ex ratione quanti (V Metaphys.), sic. Non 
magis essentiale est quanto, posse dividi in partes, quam 
quod utruraque eorum in quae dividitur, possit esse hoc 
aliquid. Ergo singulae partes quantaecumque aquae pos- 
•Cap.xiii.-Did. sunt per se existere. - Anlecedens patet ex V Metaphys.* 
hb.^ ,cap.xin, Consequentia vero manifesta est ex se. Et nihilominus con- 
sequens confirmatur quadrupliciter. Tura quia partes sunt 
eiusdem rationis cum toto , quoad materiara et forraam. 
Ergo per se existere, quod non repugnat toti, non repugnat 
parti. - Tum quia quaelibet pars habet naturara : unde non 
repugnat sibi esse individuura eiusdera speciei cura toto. 
Ergo potest esse individuura; et consequenter per se exi- 
stere. - Tum quia partes sunt naturaliter priores toto. Ergo 
eis non repugnat esse prius tempore, etc. - Tum quia, posita 
illa aqua rainima , circumscripto omni corruptivo , etiam 
continente, si dividatur, aut post divisionera quae erat una 
aqua in actu et multae in potentia, erit aquae plures in 
actu, et habetur intentum : aut non. Et si non , ergo an- 
nihilata est aqua absque corruptivo. Probatur: quia sola 
divisio non corrumpit. Probatur: quia dividit in partes ho- 
mogeneas, ex quibus constat totum; ergo dividit in aquas; 
aut aqua componitur ex non aquis, ut partibus integralibus. 
Nec est, inquit, repugnantia ex parte parvae quantitatis: 
quia forraa aquae cura tam parva quantitate praefuit. 
■ Cf. num.vifin. VIII. Contra determinationem vero quantitatis in maius*, 
arguitur ratione et auctoritate. Ratione quidem : dato quo- 
curaque igne, si apponatur combustibile dispositura, certum 
est quod comburet. Illud ergo crescit, quantum est ex se, 
in infinitura. - Et confirmatur auctoritate Aristotelis, II de 



Anima, text. 4.1 *: ignis augeretur in infinitum, si in in- ■Cap.iv, n. 8. 
finitum apponeretur combustibile. Non ergo datur maxiraus 
ignis. 

IX. Ad evidentiam huius difficultatis, nota primo, quod 
non intendiraus hic tractare totaliter de maximo et minimo, 
quoniam esset extra propositum; sed solum an detur maxi- 
mum et miniraum ex intrinseco. Hoc enira exigit ratio as- 
sumpta in littera, volens quod ex intrinseco, ex forma sci- 
licet substantiali, unaquaeque substantia naturalis vindicet 
sibi certam quantitatem, tam in maius quam in minus. Et 
ideo has paucas rationes in hac disputatione adduximus. 
Fiet autem, Deo dante, specialis quaestio de maximo et mi- 
nimo universaliter. - Nota secundo, quod duas rationes ab 
Aristotele habemus ad hoc. Alteram I Physic, text. 36 *, ' Cap. iv, n. 5. 
scilicet: quantitas totius consurgit ex quantitatibus par- 

tium, etc. Sed ista ratio, ut patet, procedit ex suppositione : 
supponit enim dari maximum, et concludit dari miniraum, 
alioquin totum non esset certae quantitatis. Alteram in II 
de Anima, text. 41 *, scilicet: omnium natura constantium ' Cap. iv, n.8. 
determinata est ratio, etc. Et haec ratio, ut inquit Scotus *, " Loco citato. 
loquitur de animatis, in quibus tantum habet locum aug- 
mentum proprie dictum, de quo ibi est sermo. 

Verum,' quidquid sit de illo textu, s. Thomas universa- 
lizavit illam: et quod ibi de anima dicitur, de omni forma 
substantiali assumpsit , scilicet quod vindicat sibi certam 
quantitatem. Et probavit eam secundum doctrinam tradi- 
tam V Metaphys.* et II Physic.**, scilicet quod causae • Cap. m. - Did. 
etfectibus, et e converso, coraparantur et commensurantur. n. ii. ' '^^''' "' 
Ex hoc enim sequitur quod, si forraam substantialem na- "Cap-n'. n-"- 
turaliter in communi sequitur quantitas , ergo determina- 
tam formam determinata quantitas. Sed quantitas non alio 
modo determinatur quam secundum terminos: non enim 
corporeitas hominis et aquae differt specie, ut posset dici 
quod determinatam forraam sequitur determinata quantitas 
secundum speciera. Igitur sequitur quantitas deterrainata 
secundum terminos. - Quaravis etiara si quantitates differ- 
rent specie , adhuc tamen haberetur fundamentum conse- 
quentiae, ex eo quod determinata forma est vis determi- 
natae, ac per hoc nihil consequens ad ipsam potest esse 
infinitum: si enim haberet calorem, raritatem, quantitatem, 
aut quodcumque accidens infinitum , iam a forma finita 
esset vis infinita ; quod non est intelligibile. Quia ergo for- 
raara physicam in communi sequuntur accidentia , conse- 
quens est ut certam formara, ac per hoc rera certae vis, 
sequantur certa accidentia : non solura ita haec quod non 
illa; sed etiam ita in tali gradu vel termino, summo, imo 
vel medio, quod non in maiori aut minori. - Et sic habetur 
unde tenet consequentia litterae*, non solura de quantitate, ' Cf.num.vifin. 
sed de oranibus accidentibus. 

X. Ad rationem ergo Scoti *, concesso antecedente, ne- * Cf. num.vn. 
gatur consequentia. Et ratio est, quia utrumque, sciUcet 

dividi in partes, et illas posse esse hoc aliquid, si realiter 

intelligatur, non convenit quanto per se positive, sed non 

repugnanter, ut patet de quantitate caeli : quantura enim 

illud nec potest actuali divisione dividi, nec potest aliqua 

pars eius seorsum existere , et tamen est vere quantum. 

Utraque ergo conditio posita in ratione quanti, potest im- 

pediri ne exerceatur , a forraa naturali cui coniuncta est 

quantitas. Unde illa definitio convenit quanto ut sic: et 

tamen alicui quanto repugnat. - Et si contra hoc afferatur 

ratio illa Scoti : Quandocumque aliqua per se consequentia 

aliqua duo, sunt incompossibilia, et illa duo sunt incom- 

possibilia; sed conditiones quanti et formae minimi sunt 

incompossibiles ; ergo quantum et forma minimi sunt in- 

compossibiles : - respondetur primo, applicando totum ar- 

gumentum ad naturam caeli, quae non patitur divisionem. 

Secundo ( quia multiplicare non est solvere ) , quod illa 

maior est vera de per se consequentibus positive: non au- 

tem non repugnanter. Unde velocitabilitas in infinitum, 

convenit motui per se non repugnanter, unde et demon- 

stratur de eo : motui tamen naturali cuilibet repugnat, ut 

patet II Caeli, text. Sg*: et propterea motus et naturalitas * Cap. vi, n.5. 

non sunt incompossibiles. 

Posset taraen aliter dici, quod illae conditiones non in- 
telliguntur secundum actualem divisionem, sed secundum 



78 



QUAESTIO VII, ARTICULUS III 



* Cf. num. VIII. 



Cf. num. V. 



*Caj).xiii.-Did. 
lib.lv, cap. XIII, 



designationetn : et quod sic omne quantum est divisibile , 
et quaelibet pars potest esse hoc aliquid, secundum desi- 
gnationem. Et tunc etiam nihil contra propositum nostrum 
sequitur. 

XI. Ad primam confirmationem, negatur sequela. Quia 
aliquam conditionem requirit forma aquae in per se primo 
perfectibili, quam non requirit in parte illius : una autem 
harum conditionum est tanta quantitas. Et simile est iudi- 
cium de tanto calore, etc. 

Ad secundam quoque eodem modo dicitur : quod non 
sufficit ad posse esse individuum eiusdem speciei , com- 
municare in natura; sed oportet adiungere conditiones re- 
quisitas ad per se existere. Quidquid enim habet naturam 
aquae cum conditionibus necessariis ad per se existendum, 
potest esse aquae individuum; et non aliter. 

Ad tertiam, negatur consequentia, quoad partes inexi- 
stentes tantum. 

Ad ultimam dicitur quod, si poneretur minimus ignis 
tantummodo, et divideretur, quod non solum corrumpe- 
retur, sed annihilaretur; licet tam antecedens quam conse- 
quens sit impossibile. Nec oportet quaerere aliud destructi- 
vum quam divisionem: quoniam etsi divisio ut sic non 
sit corruptiva, divisio tamen talis, scilicet minimi naturalis, 
est universaliter corruptiva; et in tali casu annihilativa. 
Nec ignis minimus est unus in actu et multi in potentia, 
nisi eo modo quo partes dicuntur esse in potentia in toto : 
quia scilicet sunt per esse, non proprium, sed totius; sicut 
et partes caeli sunt in toto in potentia. 

XII. Ad ea vero quae contra maximum obiiciuntur *, 
respondetur quod maximum ignem dari potest intelligi 
dupliciter : uno modo, loquendo de individuo ignis per se 
uno; alio modo, de uno quasi per aggregationem. Et dico 
quod datur ex intrinseco maximus et minimus ignis in per 
se uno individuo; quamvis non detur maximus unus quasi 
per aggregationem, nisi ab extrinseco (quia scilicet universi 
natura non patitur ignem superare cetera elementa, etc). 
Vocatur autem ignis individuum per se unum, illud quod 
constat sic ex una necessario in actu tam forma quam 
materia, quod per solam divisionem non posset fieri duo 
ignes. Nec hoc consistit in indivisibili: sed tota latitudo a 
quantitate minima ignis, ad quantitatem duorum minimo- 
rum exclusive , constituit per se unum oumero ignem. 
Quantitas autem duorum minimorum, et maior, facit unum 
quasi per aggregationem. Et idem est iudicium de aqua 
et aliis elementis, et huiusmodi homogeneis. - Nec, ex his 
motus, inteUigas plantam non esse per se unam, quae est 
una in actu et multae in potentia : quoniam partes plantae 
organicae sunt, et ad complementum naturale individui 
eius, requiritur quod habeat omnes partes, etc. Non sic est 
in huiusmodi homogeneis, ut patet. - Apposito ergo com- 
bustibiU cuicumque igni etc. , concedendum est quod com- 
bureret, et quod cresceret in infinitum : sed non esset per 
se unus numero ignis. - Et sic patet responsio ad auctori- 
tatem Aristotelis. 

XIII. Circa probationem secundae consequentiae *, oc- 
currit dubium : quia falsum assumitur, scilicet quod quan- 
titas sit unum accidentium sequentium formam substan- 
tialem; cum constet quantitatem esse accidens consequens 
materiam. - Nec valet dicere quod quantitas consideratur 
dupliciter, scilicet absolute, et ut terminata ; et quod, licet 
absolute sit consequens materiam, terminatio tamen eius 
sequitur formam. Haec enim , licet sint vera , non tamen 
ad propositum. Quia littera, ex hoc quod quantitas conse- 
quitur formam, infert, ergo est terminata : unde, si assum- 
ptum esset quod quantitas quoad terminationem sequitur 
formam, esset petitio principii. 

XIV. Ad hoc videtur dicendum, quantitatem dupliciter 
sumi posse. Uno modo, secundum id quod est in ea de 
actu: et sic sequitur formam. Alio modo, secundum id 
quod est in ea de potentia: et sic sequitur materiam. Et 
quoniam plurimum in ea est quod spectat ad materiam 
potentiae , ut patet in definitione quanti V Metaphys. * ; 
ideo absolute ponitur accidens consequens compositym ra- 
tione materiae. Et quoniam in proposito est serrao de 
quantitate in actu, quia de infinito in actu; ideo in propo- 



sito, utens littera quantitate ex parte actus, attribuit ipsam 
formae ; et ex hoc quod ipsa , secundum quod est actu , 
sequitur formam, infert: ergo est terminata, sicut cetera 
consequentia formam. 

XV. Secundo probatur conclusio * ex ratione mobilitatis. • Cf. num. v. 
Omne corpus naturale habet aliquem motum naturalem , 

ex I Caeli, text. 5 *: nullum corpus infinitum est natura- "Cap.n, n. 2. 

liter raobile : ergo. - Probatur minor , utendo distinctione 

motus naturalis facta I Caeli *. Quia non potest moveri • ibid. 

motu recto: eo quod omne tale potest extra locum suum, 

saltem secundum partes, esse. Nec motu circulari : eo quod 

lineae a centro circuli protractae, quanto longius protra- 

huntur, tanto inter se raagis distant; ergo in corpore infi- 

nito distarent inter se infinite; ergo nunquam una perve- 

niret ad locura alterius; ergo nunquara una pars corporis 

infiniti circularis potest venire ad locum ubi est alia ; ergo 

implicat ipsum raoveri. Et surapta est haec ratio ex I Caeli, 

text. 35 *. ■ Cap. V, n.3. 

XVI. Secunda conclusio * est: Nullura corpus raathe- ■ cf. num.v. 
maticum potest esse infinitum in actu. - Probatur. Si est 

corpus in actu , ergo habet forraam : ergo figuram : ergo 
terminum. Ergo non est infinitum. - Priraa consequentia 
probatur: quia nihil est actu nisi per formara suam. Se- 
cunda vero: quia forma corporis de genere quantitatis ut 
sic, est figura. Tertia autem ex definitione figurae. Et haec 
ratio sumpta est ex III Physic, text. 40 *. ' Cap. v, n. 6. 

XVII. In responsione ad secundura, adverte quod, si 
diligenter inspiciatur, negat infinitum esse passionem quan- 
titatis; quamvis concedat ei non repugnare. Et si contra 

hoc afferatur textus decirausquintus I Physic.*, scilicet, 'Cap. u, n. 10. 
finiti et infiniti ratio quantitati congruit, in proraptu est 
responsio : quod hoc non ideo dicitur, quod quantitas vin- 
dicet sibi infinitatem; sed e converso , quia infinitas vin- 
dicat sibi quantitatera, quoniam non est intelligibile infini- 
tum nisi quantum : sicut etiam dicitur, yacui ratio convenit 
loco. Intendunt enim per hoc philosophi, quod si ista in- 
veniuntur, oportet reperiri in quantitate et loco, etc. 

XVIII. In responsione ad tertium, ddverte quod, licet re- 
sponsio sumpta sit ex III Physic, ex quo sumptae sunt etiam 
reliquae rcsponsiones (ad primura quidera ex textu 71 *, 
ad quartura autem ex 74*, ad hoc vero ex 66 **): licet, 
inquam, ita sit, obstant tamen huic responsioni dicta s. Tho- 
mae in Tertia Parte, qu. vii , art. 12*; et in III Sent., • Resp. ad 1. 
dist. XIII, qu. I, art. 2, qu. iii, ad i ; imo etiam hic, in ar- 

ticulo sequenti, in responsione ad 2, concedendo augraen- 

tum figurarum in infinitura. In III quoque fitysic *, ex- • Cap. vi, n. 4, 5. 

presse Aristoteles concedit, textu 69 et 60, raagnitudinem 

augeri in infinitum, sicut et dividi. 

XIX. Ad hoc breviter respondetur, cum Aristotele ibi- 
dem, quod raagnitudinem augeri in infinitum, potest du- 
pliciter intelligi. Primo, ea ratione quia semper potest fieri 
sibi additio secundum partes proportionales. Et sic ibidem 
dicitur quod augeri potest in infinitum : sed per tale aug- 
mentum nunquam excedetur certa raagnitudo signata. Se- 
cundo, quia semper potest fieri additio simpliciter, ita quod 
excedat omnera certara quantitatem. Et sic distinguendum 
est. Quia aut loquimur de magnitudine, stando infra li- 
mites continui: aut de ea ut induit rationera discreti. Prirao 
raodo, nec augraento naturali, nec intellectuali, continuum 
est augmentabile in infinitum : et causa assignatur in littera. 
Secundo raodo autera, augmentabile est in infinitum, sicut 
et numerus: et ad hoc pertinet augmentura figurarum in 
infinitum. - Dixi autem de continuo ut sic, quod nec intel- 
ligibili augmento est augmentabile in infinitum, non quod 
intellectus non possit, quacumque raagnitudine data, fin- 
gere maiorem, et sic in infinitum ; sed quoniam in natura 
continui ut sic, non est potentia ad huiusraodi augraentum. 
In natura tamen numeri raaterialis est: et sirailitcr in na- 
tura continui est potentia ad diminutionem in infinitum, 
ut patet ex eius ratione. Et sic omnia consonant, diversis 
modis intellecta. 

XX. Circa rationem assignatam in littera *, dubiura oc- •Dicwresp.ads. 
currit ex Scoto, in III Sent., dist. xiii, qu. i. Impugnat si- 

quidem eam sic. Quilibct numerus est unus secundura se . ca- y . Dij. 
formaliter, ex VIII Metaphys. *: ergo in augmentatione nu- iib. vii, cap. vi. 



Cap. VII, n. 5. 

Cap. VIII, n.2. 
• Cap. VI, n. II. 



Cap. vii, n. 2. 



QUAESTIO VII, ARTICULUS IV 



79 



meri acceditur ad formam : ergo accessus ad formam non 
prohibet augmentum in infinitum. Ergo male in littera di- 
citur quod ideo magnitudo non augetur in infinitum, quia 
accedit ad totum et formam. 

XXI. Ad hoc dicitur quod, cum numerus augmentabilis 
in infinitum non sit quilibet numerus, sed numerus conti- 
nuorum, ut patet III Physic, text. 68 *, augmentatio numeri 
non accedit ad numerum simpliciter, sed talem , scilicet 



partium continui : ac per hoc, manifeste acceditur, non ad 
totum , sed ad partem ; sicut et divisio continui , ex qua 
causatur. Augmentatio auteni continui ad totum simpliciter 
accedit. - Neganda est ergo prima consequentia Scoti : quo- 
niam a numero ad numerum talem, idest materialem, arguit. 
Quod non licet in proposito : quia ly materialis minuit 
rationem numeri quoad formalitatem , quia addit materia- 
litatem formae, et permiscet actum potentiae, ut patet. 



ARTICULUS QUARTUS 

UTRUM POSSIT ESSE INFINITUM IN REBUS SECUNDUM MULTITUDINEM 



Vers. 21. 



* Metaphys. , 
tract.vi, cap.ii; 
tract.viii.cap.i. 

* Philosophiae 
lib. I, tract. i, 
<:ap. XI. 



I 



II Sent., dist. i, qu. 



, art. 5, ad 17 sqq.; De Verit., qu. 11, art. 10; Quodl. IX, art. i; 
XH, qu. II, ad 2; III Physic, lect. xii. 




»D QUARTUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
possibile sit esse multitudinem infini- 
*tam "■ secundum actum. Non enim est 
nimpossibile id quod est in potentia re- 
duci ad actum. Sed numerus est in infinitum 
multiplicabilis. Ergo non est impossibile esse mul- 
titudinem ^ infinitam in actu. 

2. Praeterea, cuiuslibet speciei possibile est 
esse aliquod individuum in actu. Sed species fi- 
gurae sunt infinitae. Ergo possibile est esse infi- 
nitas figuras in actu. 

3. Praeterea, ea quae non opponuntur ad invi- 
cem, non impediunt se invicem. Sed, posita aliqua 
multitudine rerum, adhuc possunt fieri ^' alia multa 
quae eis non opponuntur : ergo non est impossi- 
bile aliqua * iterum simul esse cum eis, et sic in 
infinitum. Ergo possibile est esse infinita in actu. 

Sed contra est quod dicitur Sap. xi *: omnia 
in pondere, numero et mensura disposuisti. 

Respondeo dicendum quod circa hoc fuit du- 
plex opinio. Quidam enim, sicut ' Avicenna * et 
Algazel *, dixerunt quod impossibile est esse mul- 
titudinem actu infinitam per se : sed infinitam 
per accidens multitudinem esse, non est impos- 
sibile. Dicitur enim multitudo esse infinita per se, 
quando requiritur ad aliquid ut multitudo infinita 
sit ^. Et hoc est impossibile esse : quia sic opor- 
teret quod aliquid dependeret ex infinitis; unde 
eius " generatio nunquam compleretur, cum non 
sit infinita pertransire. Per accidens autem dici- 
tur multitudo infinita, quando non requiritur ad 
aliquid infinitas multitudinis *, sed accidit ita esse. 
Et hoc sic manifestari potest in operatione fabri, 
ad quam quaedam multitudo requiritur per se, 
scilicet quod sit ars in anima, et manus movens, 
et martellus. Et si haec in infinitum multiplica- 
rentur, nunquam opus fabrile compleretur: quia 
dependeret ex infinitis causis. Sed multitudo mar- 
tellorum quae accidit ex hoc quod unum frangi- 
tur et accipitur ' aliud, est multitudo per accidens: 



accidit enim quod multis martellis operetur; et 
nihil differt utrum uno vel duobus vel pluribus 
operetur, vel " infinitis, si infinito tempore ope- 
raretur. Per hunc igitur modum, posuerunt quod 
possibile est esse actu multitudinem infinitam per 
accidens. 

Sed hoc est impossibile. Quia omnem multitu- 
dinem oportet esse in aliqua specie multitudinis. 
Species autem multitudinis sunt secundum spe- 
cies numerorum. Nulla autem species numeri est 
infinita: quia quilibet numerus est multitudo men- 
surata per unum. Unde impossibile est esse mul- 
titudinem infinitam actu , sive per se , sive per 
accidens. - Item , multitudo * in rerum natura 
existens est creata: et omne creatum sub aliqua 
certa intentione creantis comprehenditur : non 
enim in vanum agens aliquod operatur. Unde 
necesse est quod sub certo numero omnia creata 
comprehendantur. Impossibile est ergo esse mul- 
titudinem infinitam in actu, etiam per accidens. 

Sed esse multitudinem infinitam in potentia, 
possibile est. Quia augmentum multitudinis con- 
sequitur divisionem magnitudinis : quanto enim 
aliquid plus dividitur, tanto plura secundum nu- 
merum resultant. Unde, sicut infinitum invenitur 
in potentia in divisione continui, quia proceditur 
ad materiam, ut supra * ostensum est; eadem 
ratione etiam -" infinitum invenitur in potentia in 
additione multitudinis. 

Ad primum ergo dicendum quod unumquodque 
quod est in potentia, reducitur in actum secun- 
dum modum sui esse : dies enim non reducitur 
in actum ut ' sit tota simul, sed successive. Et 
similiter infinitum multitudinis non reducitur in 
actum ut sit totum simul, sed successive: quia 
post quamlibet ^ multitudinem, potest sumi alia 
multitudo in infinitum. 

Ad secundum dicendum quod species figurarum 
habent infinitatem ex infinitate numeri: sunt enim 
species figurarum, trilaterum °, quadrilaterum, et 



a) esse multitudinem infinitam. - esse multa infinita codices et 
edd. a b. 

P) multitudinem. - multiplicationem B. 

f) fieri. - sumi codices. 

S) aliqua. - alia ACDEFG. 

e) sicut. - secundum D, scilicet ceteri. 

^) ad aliquid ... sit. - ad aliquid quod (ad hoc quod D, ad hoc 
quod aliquid B) sit multitudo infinita ABCDFG et ed. a. E om. per 
se quando ... sit. 



7,) eius. - talis ABCDEF. 

6) infinitas multitudinis. - esse infinitas multitudines B. 

i) accipitur. - accipit ACDEG. 

x) vel. - vel etiam BFG. 

X) multitudo. - omnis multitudo codices et edd. a b. 

[jl) etiam. — et codices et edd. a b. 

v) ut. - quod codices. 

5) quamlibet. - quandam codices et edd. a b. 

0) trilaterum. - ut trilaterum Pab. 



ad 3 



Art. praeced., 



8o 



QUAESTIO VII, ARTICULUS IV 



sic inde ". Unde, sicut multitudo infinita nume- 
rabilis f non reducitur in actum quod sit tota 
simul, ita nec multitudo figurarum. 

Ad tertium dicendum quod, licet, quibusdam 



posiris, alia poni non sit eis oppositum; tamen 
infinita poni opponitur cuilibet speciei multitudi- 
nis. Unde non est possibile esse aliquam multi- 
tudinem actu infinitam. 



jc) et sic inde. - et sic deinceps B, et sic in infinitum D. | p) multitudo infinita numerabilis, - multitudo infinita numeralis G. 

Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo , secundum multitudinem quamcumque, sive de 
genere quantitatis, sive extra genus. Et hinc patet quod 
ista quaestio est altior et universalior quam inquisitio quae 
•Cap.vii, n.2,3. fit: ni Physic.*: quoniam ibi de materiali tantum multitu- 
dine, sequente divisionem continui, sermo est; iiic autem 
de raultitudine universaliter, sive materiali sive immateriali. 

II. In corpore duo; primo refert opinionem Avicennae et 
'Cf. num. IV. Algazelis; secundo, improbando eam, respondet quaesito *. 

III. Quoad primum , duas propositiones refert , ac eas 
declarat. Altera est : impossibile est esse in actu multitu- 
dinem infinitam per se. Altera: possibile est esse in actu 
multitudinem infinitam per accidens. - Declarantur ambae, 
manifestatis illis terminis, infinita per se multitudo et infi- 
nita per accidens. Probantur vero : quia nunquam comple- 
retur opus, si ex infinitis per se dependeret; secus autem 
per accidens; ut patet in exemplo litterae. 

IV. Quoad secundum, sunt duae condusiones respon- 
sivae quaesito , secundum diversitatem actus a potentia. 
Prima est: Impossibile est esse in actu infinitam multitu- 
dinem, sive per se sive per accidens. Secunda est : Possibile 

* Cf. num. xvm. est esse multitudinem infinitara in potentia *. 

* Cf. num.vn. Prima conclusio probatur dupliciter *. Omnis multitudo 

actu existens, est in aliqua specie multitudinis : ergo est 
secundura aliquara speciem numeri : ergo est finita. - Ante- 
cedens patet. Prima vero consequentia probatur : quia spe- 
cies multitudinis sunt secundum species numerorura. Se- 
cunda : quia numerus est multitudo raensurata per unum. 

V. Circa primam consequentiam et eius probationem, 
dubitatur. Quia raultitudo est quid coraraunius quam nu- 
raerus, et consequenter debet habere species plures quara 
nuraerus : alioquin communioris rationem non retineret. 
Non ergo species multitudinis sunt secundum speciem nu- 
meri. - Et confirmatur hoc : quia dici potest quod species 
multitudinis finitae sunt secundum species numeri ; non 
autem species raultitudinis absolute. - Et attestatur his Ari- 

•Cap.xiii.-Did. stoteles, V Metaphys., capitulo de Qiianto *, dicens quod 
hb. V, cap.xiii, piuj-alitas finita est numerus: quasi infinitatem excipiat. 

VI. Ad hoc breviter dicitur quod, cum ignota ex notio- 
ribus naturaliter cognoscamus, et experiaraur omnis multi- 
tudinis species quas noviraus, proportionales esse speciebus 
nuraeri ; satis consonat arti ut possit universalis propositio 
forraari , quod omnis species multitudinis est secundura 
aliquara speciem numeri. 

Ad obiectionem autem dicitur, quod aliud est oranes 
species multitudinis esse species numeri, quod falsum est: 
et aliud, omnes species multitudinis esse secundum species 
numeri , idest proportionales illis, quod assumptum est, et 
verum. Unde multitudo, quia universalius quid est, habet 
multo plures species quam numerus : quia habet oranes 
species numeri, et omnes species multitudinis immaterialis, 
quae proprie non est numerus, etc. - Et per hoc patet ad 
confirmationem , quod illud voluntarie, non rationabiliter 
diceretur. - Textus autem Aristotelis nihil officit. Quando- 
quidem nihil ex illo ad propositum elici potest , nisi quod 
pluralitas infinita non esset nuraerus : sed hoc non obstat 
processui huic, sed magis confirmat secundam consequen- 
tiara, ut patet. 

* cf. num. IV. VII. Secundo probatur eadem conclusio *. Omnis mul- 

titudo in rerum natura actu existens, est creata : ergo com- 
prehenditur sub aliqua certa intentione creantis : ergo certo 
numero. Ergo impossibile est quod sit infinita. - Antece- 
dens patet. Prima vero consequentia probatur; quia non 
in vanum agens aliquid operatur. Reliquae relinquuntur ut 
evidentes. 



VIII. Circa hanc rationem dubitatur : quoniam aut as- 
sumit falsura , aut non infert intentum. CUm enim assu- 
mitur quod omne creatum sub aliqua ceria intentione 
creantis comprehenditur, aut intelligitur de intentione certa 
certitudine finis ; aut certitudine medii per quod acquiri- 
tur finis. 

Si certitudine finis, tunc dupliciter exponi potest ; aut ita 
quod ipsum creatum sit certus finis ; aut ita quod habeat 
certum finem. Si igitur sensus est , quod omne creatum 
comprehenditur sub aliqua intentione creantis ut certus 
finis , propositio videtur manifeste falsa : quoniam aliquid 
creatum nec est finis creantis, nec alicuius alterius creatu- 
rae, puta infima creatura. - Si vero est sensus, quod omne 
creatum comprehenditur sub aliqua creantis intentione ut 
ad certum finem, propositio est verissiraa : quia Deus ipse, 
et participatio suae bonitatis, est certus cuiusque creati finis 
intentus a creante. Sed tunc nihil infert ad propositura : ex 
hoc enim non sequitur, ergo sub certo numero. 

Si autem sensus est, quod omne creatum coraprehen- 
ditur sub aliqua intentione creantis, ut certum medium per 
quod acquiritur finis, propositio videtur falsa, et non pro- 
bata. Falsa quidem; quia potest aliter coraprehendi sub 
intentione creantis, quara hoc modo. Potest enim intendi, 
non ut certum mediura ad acquirendum finem, sed ut co- 
mitans seu proveniens ex certo medio per quod acquiritur 
finis: ut patet ex Averroe, XII Metaphys., comment. xxxvn, 
ubi vult quod intelligentiae raoveant orbes ut assimilentur 
Deo in faciendo entia; et ad hoc sequitur infinitas circula- 
tiones esse causatas ab eis et infinitos effectus, et infinitas 
aniraas esse creatas, apud Avicennam. - Non probata autem : 
quia ex illo medio, nullum agens operatur aliquid in va- 
num, nihil aliud potest inferri nisi, ergo agit propter finem; 
quo concesso, diceretur quod multitudo infinita est propter 
finem extrinsecura , scilicet Deura et conservationem per- 
petuae assimilationis causantis ipsam ad Deura, ut philo- 
sophi dicunt. 

IX. Circa eandem rursus rationem dubium occurrit; quia 
committi in ea videtur sophisma a sensu diviso ad com- 
positum, a quolibet creato ad raulta, irarao infinita, col- 
lective procedendo. Quaravis enim quodlibet creatum sit 
terminus alicuius certae intentionis et operationis ipsius 
creantis , multa tamen creata non oportet esse terrainum 
alicuius intentionis et operationis, sed raultarura intentio- 
nura et creationum. Et consequenter infinita creata erunt 
termini infinitarum intentionura, sicut et creationura. 

X. Circa eandem adhuc rationem dubium est; quia radix 
eius, scilicet, omne creatum comprehenditur sub aliqua 
certa intentione creantis , licet sit vera in creatis per se, 
in creatis tamen per accidens, negaretur ab Avicenna. Mul- 
titudo enim per accidens infinita, non est intenta nisi per 
accidens, ut in littera dicitur : et consequenter non creatur 
nisi per accidens. Vocatur autem creatum per accidens , 
quod ad praeparationem alterius opus est creari; ut con- 
tingit de aniraa intellectiva, quae, praeparato a natura cor- 
pore disposito , semper creatur. Et quia infinita corpora 
fuerunt iam praeparata, infinitae aniraae siint creatae; qui- 
bus, ut sic, accidit reraansisse in actu, quia incorruptibiles 
sunt. Et sic earum infinitas non ponitur per se intenta; 
sed consequens ad aeternitatem generationis humanae. 

XI. Ad evidentiam huius processus *, nota primo, quod " Cf. num. vn. 
ly creatum potest sumi proprie, ut distinguitur contra cau- 

satum: et potest surai communiter, ut non referat dicere 
causatum aut creatum. Et quod sumatur comrauniter, uni- 
versalis probatio litterae insinuat, dura ad illius probatio- 



QUAESTIO VII, ARTICULUS' IV 



81 



nem assumpsit quod non in vanum agens operatur. Quod 
autem sumatur proprie , ipsa verbi formalis significatio 
ostendit. - Parum autem aut nihil refert utro modo su- 
matur. Si enim sumitur proprie , ponderanda sunt verba 
probationis cum dicit aliquid operatur, idest proprium ter- 
minum operationis attingit. Et per hoc excluduntur omnia 
consequentia ad proprium et intentum opus agentis: et de 
omni creato verificatur quod est proprius terminus crea- 
tionis. Si vero sumitur communiter, causatura restringen- 
dum est ad proprie causatum, ut distinguitur contra con- 
sequentia causatum. 

Verum, utroque modo, restringitur ad causata vel creata 
actu existentia, ita quod collapsa excluduntur. Et hoc in- 
sinuatur in littera, cum dicitur creantis. Quod enim crea- 
tum est et perseverat, continue quodammodo creatur, quia 
conservatur ; pendet enim et in fieri et in esse a creante. - 
Comprehenditur autem sub creantis intentione, non solum 
quod actualiter comprehenditur, sed quod comprehensibile 
est, dato quod actu non comprehenderetur. 

XII. Ex hoc autem quod assumpta propositio non est 
nisi de actu existentibus, quae proprii termini actionis sunt, 
Cf. num. viii. solutio omnium obiectorum * habetur. Omnia siquidem 
actu existentia potest Creator et ut medium ad acquisitio- 
nem alicuius finis ordinare, et ut finem per aliquid aliud 
assequendum intendere. Ex quo enim actu existere ponitur, 
iam terminata eius productio ponitur: et consequenter ut 
raedium ad aliquid acquirendum dirigi potest ; et similiter 
potuit esse finis intentus et acquisitus per aliquod medium; 
nec ratio finis, nec ratio medii ad finera, repugnat ei quod 
actu existat. Et propterea, cum intentio non sit proprie nisi 
finis et medii per quod acquirendus est finis, omne actu 
existens comprehensibile est sub certa intentione creantis, 
tam ut finis quam ut medium. Ut finis quidem : tum quia 
nulla est creatura adeo infima, quae non sit aut esse possit 
finis alicuius alterius ; tum quia saltem est certus finis suae 
productionis ; tum quia hoc intelligitur quantum est ex se : 
nulli enim creato actu existenti repugnat, quantum est ex 
se , ratio finis , quamvis forte aliquid nullius sit finis. Ut 
medium autem : quia post ipsum restant multae aut multo- 
rum productiones et nobilitates, ad quarum aliquam potest 
ordinari ut medium, quod iara est ens in actu. 

Nec obstat prima contra hoc membrum obiectio. Quo- 
Num. XI. niam, ut iam patet ex dictis *, formaliter loquendo de creato, 

non potest esse consequens proprium creationis terminum; 
sed oportet creatum creationem terminare. Tale autem opor- 
tet esse intentum ut finis, aut medium ad finem. - Nec est 
verum quod non sit probata. Quoniara ex illa assurapta pro- 
positione, agens non operatur aliquid in vanum, optime 
ex fine operationis exterioris, concluditur terrainus interioris 
intentionis. Ex eo enira quod nullius agentis operatio est 
in vanura, sed ad certum terminum proprium, oportet quod 
intentio operantis sit etiam respectu certi termini : quoniam 
intentio agentis statuit finem operationi. - Et sic patet re- 
sponsio ad primo obiecta. 
' Cf. num. IX. XIII. Ad secundam verO dubitationem *, dicitur quod, 

quia tota multitudo existentium in actu potest accipi ut 
unum creatum , quoniam non excedit universum , quod 
unius prinio intenti creati rationem habet; consequens est 
quod non solum singula creata, sed omnia simul, modo 
actu coexistant, sunt comprehensibilia sub aliqua una certa 
intentione creantis. Et propterea nullum sophisma in pro- 
posito committitur, ubi ex propositione adversarii quod actu 
existat infinita multitudo, infertur, ergo est comprehensi- 
bilis sub certa intentione creantis, ergo non est injinita: 
quia tam ratione medii ad consequendum finem, quam ra- 
tione finis, repugnat infinitas multitudinis. 
• Cf. num. X. XIV. Ad tertium autem dubium *, dicitur quod creatum 

per accidens potest dupliciter intelligi. Uno modo, ut per 
accidens distinguitur contra per se. Et hoc modo, negatur 
dari creatum per accidens : quoniam omne creatum est per 
seipsura intentum a Creatore, sicut etiam est per seipsum 
terminus creationis; alioquin non fieret ex nihilo. Alio 



modo, ut per accidens distinguitur contra per se primo, et 

significat idem quod per aliud. Et hoc modo datur creatum 

per accidens, idest per aliud, saltem occasionaliter. Et hoc 

raodo animae intellectivae , tam apud adversarium quam 

nos, creantur per accidens: quamvis apud nos magis per 

accidens quam apud ipsum. Sed hoc non aufert quin sint 

per seipsas intentae singulae, sicut et per seipsas creatae. 

Quoniara, quamvis inter se habeant ordinera per accidens, 

relatae tamen ad creantem, sunt et per se intentae et pro- 

ductae : imo magis per se quam quodcumque corruptibile ; 

quoniara res incorruptibiles perfectiores et digniores sunt 

universi partes, ac per hoc magis intentae. Cuius signum 

est, quod in sphaera activorum, solae species sunt per se 

intentae, quia solae sunt perpetuae. Et quoniam non solum 

singulae, sed infinitae simul ponuntur in actu, consequens 

est, ut dictum fuit *, ut omnes sint per se intentae et pro- * Num. praeced. 

ductae, utpote sub aliqua una certa intentione comprehensi- 

biles; irao et siraul producibiles, quantum est ex se, in actu. 

XV. Adverte hic, quod ex hoc loco habetur quod s.Tho- 
mas ademit sibi omnera viara concordiae cum doctrina Ari- 
stotelis, iuxta expositionem suam. Tenet namque Aristote- 
lem putasse animas intellectivas immortales, et numeratas 
secundura numerum corporum : et constat Aristotelem te- 
nuisse generationem aeternam. Ex his autem manifeste 
sequitur animas humanas esse actu infinitas : quod hic de- 
cernitur impossibile, et in II Cont. Gent., cap. lxxxi, dicitur 

non repugnare doctrinae Aristotelis in III Physic. * et I ' Cap.v, n.6 sqq. 
Caeli*, quia utrobique de infinito materiali sermo fuit. ' Cap. vi, n. n ; 

C3D VII 

XVI. Circa hanc conclusionem *, multa afferuntur a Ca- ■ Cf. niim. iv. 
preolo * arguraenta ex Gregorio et Adam: sed omnia ad ' i ■?«•«<•< dist. 
tria reducuntur. Primo ergo arguit sic. Dantur mhnitae i, art. 2, conci.3. 
partes proportionales actu in continuo: ergo possunt dari 
separatae, Ergo. - Probatur sequela : quia omne absolutum 

existens potest divina potentia conservari sine eo quod non 
est de essentia illius; sed continuatio unius cum alia non 
est de essentia partium; ergo. 

Secundo, Deus in quoHbet initio cuiusque partis propor- 
tionalis unius horae, potest creare angelura: ergo in una 
hora creare infinitos in actu. - Et confirmatur : quia quid- 
quid potest Deus successive, potest simul, in rebus per- 
manentibus. 

Tertio, non minoris potentiae est Deus quam infinitae 
animae, si essent, et quara ignis inferni. Sed illae possent 
infinita simul; et ignis infinitos cruciatus, si essent ibi in- 
finitae animae. Ergo. 

XVII. Ad prima duo argumenta respondetur breviter, 
quod ibi est sophisma a sensu diviso ad compositum. Quam- 
vis enim de ratione singularum partium non sit continuitas 
cum alia, est tamen de ratione omnium simul: quia de 
ratione earum simul, est esse in potentia, cui repugnat sin- 
gularum ab invicem separatio. - Et similiter implicat nu- 
merare initia omnia partium proportionalium horae: quia 
ponitur ea successiva numeratione completa in fine horae, 
et tamen infinita. Si enim infinita , nunquam nuraerabun- 
tur : et si complebuntur , non erunt infinita. Potest ergo 
Deus in singulis initiis, non autem in oranibus. - Et per 
hoc ad confirmationem : quia nec simul nec successive 
potest producere infinita actu existentia. 

Ad tertium autem, concesso toto, nihil habetur contra 
intentum. Quoniam non ex defectu divinae potentiae, sed 
ex impossibilitate rei factibilis, consurgit quod infinita in 
actu esse nequeunt. Cum quo tamen stat quod illae con- 
ditionales sunt verae : sicut, si homo est leo, est rugibilis ; 
non tamen sequitur, ergo Deus potest facere hominem ru- . 
gibilem. 

XVIII. Secunda conclusio * responsiva est : Infinitum ' *-^- ""■"• '*• 
secundum multitudinem invenitur in potentia. - Probatur. 
Infinitum invenitur in potentia secundum divisionem con- 

tinui : ergo secundura multitudinem. - Probatur sequela : 
quia augmentum multitudinis sequitur divisionem magni- 
tudinis. Antecedens patet : et probatur, quia proceditur ad 
materiara. 



-es-- 



SuMMAE Theol. D. Thomae T. I. 



82 



QUAESTIO VIII, ARTICULUS I 



QUAESTIO OCTAVA 

DE EXISTENTIA DEI IN REBUS 



IN QUATUOR ARTICULOS DIVISA 



QuiA vero infinito convenire videtur quod 
ubique et in omnibus sit, considerandum 
est utrum hoc Deo conveniat ". 
Et circa hoc quaeruntur quatuor. 

Primo: utrum Deus sit in omnibus rebus. 



Secundo : utrum Deus sit ubique. 

Tertio : utrum Deus sit ubique per essentiam 

et ^ potentiam et praesentiam. 
Quarto : utrum esse ubique sit proprium Dei. 



Ps. CXII, 4. 



Qu. XX. 



Vers. 14. 



Vers. 12. 



*Cap.ii.-S. 
lect. m, IV. 



Th. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM DEUS SIT IN OMNIBUS REBUS 

I Sent., dist. xxxvii, qu. i, art. i ; III Cont. Gent., cap. lxviii. 




»D PRIMUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
Deus non sit in omnibus rebus ''. Quod 
*enim est supra omnia, non est in omni- 
^bus rebus. Sed Deus est supra omnia, 
secundum illud Psalmi * : Excelsus super omnes 
gentes Dominus, etc. Ergo Deus non est in omni- 
bus rebus. 

2. Praeterea , quod est in aliquo , continetur 
ab eo. Sed Deus non continetur a rebus, sed 
magis continet res °. Ergo Deus non est in rebus, 
sed magis res sunt in eo. Unde Augustinus, in 
libro Octoginta trium Quaest. *, dicit quod in 
ipso ' potius sunt omnia, quam ipse alicubi. 

3. Praeterea, quanto aliquod agens est virtuo- 
sius, tanto ad ^ magis distans eius actio procedit. 
Sed Deus est virtuosissimum agens. Ergo eius 
actio pertingere potest ad ea etiam " quae ab ipso 
distant: nec oportet quod sit in omnibus. 

4. Praeterea, daemones res aliquae sunt. Nec 
tamen Deus est in daemonibus : non enim est 
conventio lucis ad tenebras, ut dicitur II ad Cor.vi *. 
Ergo Deus non est in omnibus rebus. 

Sed contra, ubicumque operatur aliquid, ibi 
est. Sed Deus operatur in omnibus, secundum 
illud Isaiae xxvi *: omnia opera nostra operatus 
es in nobis, Domine. Ergo Deus est in omnibus 
rebus. 

Respondeo dicendum quod Deus est in omnibus 
rebus, non quidem sicut pars essentiae, vel sicut 
accidens, sed sicut agens adest * ei in quod agit. 
Oportet enim omne agens coniungi ei in quod 
immediate agit, et sua virtute illud contingere: 
unde in VII Physic. * probatur quod motum et 
movens oportet esse simul. Cum autem Deus sit 
ipsum esse per suam essentiam, oportet quod esse 
creatum sit proprius effectus eius; sicut ignire ' 
est proprius effectus ignis. Hunc autem effectum 
causat Deus in rebus, non solum quando primo 



esse incipiunt, sed quandiu in esse conservantur; 
sicut lumen causatur in aere a sole quandiu aer 
illuminatus manet. Quandiu igitur res habet esse, 
tandiu oportet quod Deus adsit ei, secundum 
modum quo esse habet. Esse autem est illud 
quod est magis intimum cuilibet, et quod pro- 
fundius omnibus inest: cum sit formale respectu 
omnium quae in re sunt, ut ex supra * dictis 
patet. Unde oportet quod Deus sit in omnibus 
rebus, et intime. 

Ad primum ergo dicendum quod Deus est supra 
omnia per excellentiam suae naturae : et tamen 
est in omnibus rebus ', ut causans omnium esse, 
ut supra * dictum est. 

Ad secundum dicendum quod, licet corporalia 
dicantur esse in aliquo sicut in continente, tamen 
spiritualia continent ea in quibus sunt, sicut anima 
continet corpus. Unde et Deus est in rebus sicut 
continens res. Tamen , per quandam similitudi- 
nem corporalium, dicuntur omnia esse in Deo, 
inquantum continentur ab ipso. 

Ad tertium dicendum quod nullius agentis, quan- 
tumcumque virtuosi , actio procedit ad aliquid 
distans, nisi inquantum in illud per media agit. 
Hoc autem ad maximam virtutem Dei pertinet, 
quod immediate in omnibus agit. Unde ^ nihil 
est distans ab eo, quasi in se illud Deum non 
habeat. Dicuntur tamen res distare a Deo per dis- 
similitudinem naturae vel gratiae >": sicut et ipse 
est super omnia per excellentiam suae naturae. 

Ad quartum dicendum quod in daemonibus in- 
telligitur et natura, quae est a Deo, et deformitas 
culpae, quae non est ab ipso. Et ideo non est 
absolute concedendum quod Deus sit in daemo- 
nibus, sed cum hac additione, inquantum sunt 
res quaedam. In rebus autem quae nominant 
naturam non deformatam, absolute dicendum est 
Deum esse. 



o) hoc Deo conveniat. - haec Deo conveniant B. 

p) et. - per F, om. ceteri. 

Y) rebus. — Om. ABCEFG; infra utroque loco om. codices. 

S) res. - eas ABCDEF. - Pro eo, Deo FG. 

i) ipso. - illo codices, i» ed. a. - Ante alicubi addunt sit ABCDE. 

^) ad. ~ ad aliquid B. 

T)) etiam. - Om. ABCDE. 



0) adest. - inest A. 

i) ignirc. - igniri ABCDEF. - Pro ignis, ipsius ignis Pb. 

x) rebus. - Om. codices et edd. ab, - Pro causans omnium esse, 
creans omnium esse CE et edd. ab. - Pro ut supra dictum est, sicut 
iam dictum est C, sicut dictum est ceteri. 

X) Unde. - dum ABCE. - illud om. codices et ed. a. 

|i) gratiae. - gloriae P. 



• Qu. IV, art. 
ad 3. 



In corpore. 



QUAESTIO VIII, ARTICULUS I 



83 . 



Commentaria Cardinalis Caietani 



sqq. 



IN tituio, ly Deus sumitur formaliter, ut est nomen na- 
turae divinae ut distinguitur contra potentiam: ita quod 
non quaeritur de Deo secundum potentiam quamcumque, 
sed secundum substantiam; ut patet ex introductione liuius 
Vid. supra, qu. quaestionis , et ex titulo totius tractatus *, usque ad xiv 
quaestionem. Quod ut melius intelligatur, distingue ly Deus 
dupliciter: uno modo, secundum seipsum; alio modo, 5e- 
cundum eius diffusam virtutem. Non est hic quaestio, an 
virtus divina diffusa sit in omnia : sed an ipse Deus , se- 
cundum seipsum, sit in omnibus. - Ly sit in non sumitur 
determinate pro aiiquo speciali modo essendi in: sed in- 
distincte, et in communi. Et hoc bene nota: quia Scotus, 
Sc. qu. V. iu Secundo, dist. n, qu. i partis secundae illius distinctionis *, 
non intellexit hunc titulum. Sed differenda est eius ratio 
Cf. num. VII, usque ad examen conclusionis *, ut melius percipiatur. 

II. In corpore articuli est una conclusio , responsiva 
quaesito affirmative, habens duas partes : Deus est in omni- 
bus rebus intime. 

Probatur primo prima pars. Deus est ipsum esse per 
essentiam: ergo habet esse creatum pro proprio effectu, 
non solum in fieri, sed in conservari: ergo est in omnibus 
sicut agens, et non sicut accidens aut pars. Ergo est in 
omnibus rebus. - Prima consequentia declaratur a simili : 
sicut ignire est proprius effectus ignis. Et ly quoad con- 
servari declaratur: sicut lumen causatur a sole quandiu 
est aer illuminatus. Secunda vero sequela probatur: quia 
omne agens oportet coniungi ei in quod immediate agit. 
•Cap. I, n. 8. Quod probatur auctoritate VII Physic, text. 8*: movens 
et motum oportet esse simul. 

Secunda autem pars conclusionis, scilicet ly intime, pro- 
batur sic. Esse est formale respectu omniura quae in re 
sunt : ergo inest profundius omnibus : ergo est intiraum 
cuilibet. Ergo Deus, proprius actor essendi, est in oranibus 
intime. 

III. Circa hunc processum, primo declaranda est forma, 

• Numm. sqq. deinde termini *; et post examinabuntur singula ♦*. Nota 

Num. vu sqq. ' , * . . r 

ergo quod in textu pnma consequentia non intert utrumque, 
scilicet quod esse dependeat et in fieri et in conservari: sed 
tantura quod sit proprius effectus. Visum est autem iun- 
gere utruraque in uno consequente, quia in littera oranino 
secundum horum non probatur, sed declaratur tantum 
exeraplo lurainis. Et quia vere consequentia valet, ut in- 

• Qu. civ, art. I. ferius *, cura de dependentia et conservatione rerura erit 

serrao, patebit; propterea etiara hic superficietenus mani- 
festantur, quia inferius in loco proprio probabuntur. 

IV. Nota secundo, quod in consequente secundae con- 
sequentiae, subintelligitur ly immediatum. Ut enim patet 
ex probatione, sermo est de agente proximo seu iraraediate 
agente, ut sic. Nec est sermo de quacumque iraraediatione, 
sed suppositi. Agens enim potest dupliciter dici imraedia- 
tura , ut docetur in III Cont. Gent., cap. lxx : scilicet im- 
raediatione virtutis, et immediatione suppositi. Est autera 
immediatio virtutis, quando virtus agentis iungitur effectui 
non mendicando talem coniunctionem ab aliqua alia vir- 
tute. Et propterea, quanto agens est superius, tanto im- 
mediatius agit imraediatione virtutis : quoniam inferius agit 
virtute superioris, et non e converso. Iraraediatio autem 
suppositi est, quando inter suppositum agens et effectura, 
nullura raediat suppositura subordinatum coagens. Et pro- 
pterea, quanto agens est inferius, tanto est iramediatius ira- 
mediatione suppositi. Et quoniam hic est serrao de ipso 
Deo secundura seipsum, an sit in rebus, ideo immediatio 
suppositalis est ad propositura: ita quod consequens illud 
intendit quod Deus est in omnibus ut agens immediatum 
suppositaliter, idest proximum et propinquissiraura suppo- 
sitaliter; ita quod inter Deum et quamlibet rem, nullum 
mediat suppositum agens illam. - Patet autem hunc esse 
sensum litterae, tum ex probatione ibidem inducta, quara 
constat non nisi de sic proximo agente et movente veri- 
ficari: tura quia ex sola imm^diatione virtutis non infer- 
tur, ergo Deus secundum seipsum est in omnibus , sed 



X 



secundum eius diffusam et participatam virtutem ; ut Avi- 

cenna, ponens * primara intelligentiara tantura Deum per ' Metaph., tract. 

seipsura produxisse, concederet. Quomodo autera hoc ve- ' 

rum sit, facile manifestabitur. 

V. Nota tertio, quod consequens priraae consequentiae, 
scilicet ergo habet esse pro proprio effectu, potest dupli- 
citer intelligi, quantum ad praesens spectat. Uno raodo, ut 
\y proprium distinguitur contra commune: et sic est sensus, 
esse est effectus a solo Deo proveniens, excludendo oranem 
mediam causam effectivara. Et hunc sensura accipit Scotus, 

in Quarto, dist. i, qu. i: et raale. Sed de hoc in qu. xlv* * Art. 5. 

inferius disputabitur. - Alio modo, ut ly proprium distin- 

guitur contra alienum, Alienura autera, in proposito, di- 

citur omne quod per aliud inest, etiam si per se insit : et 

sic proprium idera significat quod per se primo. Et hic est 

intentus et verus sensus. Esse enim est per se primo effe- 

ctus priraae causae, et ratio cuiusque rei quod sit a priraa 

causa, ut in praedicto loco patebit. Et hoc directe intendit 

consequentia litterae, volens quod ab esse per essentiam 

derivetur omne esse ut sic, ut proprius effectus, idest per 

se primo effectus. - Et quamvis, ut ibi patebit, possit multis 

raodis verificari, ad propositum taraen unus sufficiat, per 

quera raagis liquet praesens littera. Dicitur ergo esse pro- 

prius seu per se primo effectus Dei, quia solus Deus potest 

omnia facere quae exiguntur ad hoc ut aliquid sit, quid- 

quid sit illud. Omnis enim res aut est materialis, aut ira- 

materialis. Si materialis, ad esse eius exigitur materia, quae 

a solo Deo creatur et conservatur : si immaterialis, a Deo 

solo est, ut inferius * probabitur, cum de potentia creativa ' Loc. cit., ad i. 

tractabitur. Et hinc patet quod in orani re est aliquid pro- 

ductum et conservatum a solo Deo proxime et immediate: 

in rebus quidem raaterialibus, substantia materiae priraae; 

in separatis autera, ipsa substantia. Et propterea Deus di- 

citur agens omniura iraraediate iraraediatione suppositi. 

Non enim dicitur in littera quod Deus est agens imraedia- 

tum omnium quoad omnia, sed quoad aliquid, scilicet ad 

esse : quia omnia agit imraediate, quoad aliquid requisitum 

ad esse illius. Et propterea assurapsit pro medio termino 

causalitatem quam habet Deus respectu ipsius esse, quod 

omnibus oporlet esse commune : quod enira non parti- 

cipat esse, non esl. 

VI. Nota quarto, quod in probatione secundae partis 
conclusionis, esse dicitur profundius ac intimius omnibus, 
quia est formale respectu oranium. Et merito : nihil enim 
in re aliqua est, quod non actuetur per esse, sive pars es- 
sentialis, sive integralis, sive praedicatum substantiale vel 
accidentale; omnera enim gradum, omnem rationem esse 
attingit. Multa tamen in re sunt, quae non sunt substantia, 
aut corpus, etc. Profundius ergo omnibus, et quod ultirao 
in resolutione restat, et quod primo compositionem ter- 
minat, est esse, etc. 

VII. Circa sensura conclusionis et tituli *, dubiura occur- * Cf. num. i, u. 
rit ex Scoto, in Secundo, dist. 11, qu. v. Ibi enira, « Quaero >, 

inquit, « quid intendis quaerere et concludere? Aut prae- 
sentiam Dei in oranibus ratione operationis, aut ratione ira- 
raensitatis. Si priraura, ergo coramittitur petitio principii: 
quia conclusio est, Deus est in omnibus, idest coniunctus 
omnibus ut agens, et medius terrainus est hoc idem, ut 
patet in littera. Et praeterea, haec conclusio non est ad 
propositura : quia quaestio tua est de praesentia quae spe- 
ctat ad iraraensitatera Dei, ut in introductione quaestionis 
ponis. - Si secundura, ergo praesentia iraraensitatis conclu- 
ditur apud te a posteriori, ex praesentia agentis ut sic. Et 
tunc sequitur ulterius , ergo substantia spiritualis est in 
loco prius natura quam aliquid operetur, quod tu negas 
in raateria de loco angelorura. » 

VIII. Ad hoc dicitur, quod coniunctio Dei cura rebus 
potest surai dupliciter: uno modo, pro ipso contactu, quo 
Deus ipse rem per seipsura tangit; alio raodo, pro rela- 
tione praesentiae, qua, denorainatione relativa, dicitur prae- 
sens secundum se alicui. Si sumitur primo modo, sic Deum 



84 



QUAESTIO VIII, ARTICULUS I 



• Cf. num. VII. 



esse in rebus, nihil aliud est quam immediate producere 
et conservare res. Si vero sumitur secundo modo, sic est 
relatio rationis in Deo consequens contactum praedictum. 
IX. Ad obiectionem ergo Scoti *, dicitur quod, formaliter 
loquendo, hic est quaestio de praesentia spectante ad im- 
mensitatem: sed non de illa quam ipse fingit priorem omni 
contactu. Sed praesentia immensitatem consequens, cum 
non possit intelligi absque extremorum existentia, nisi su- 
matur in potentia, aut est ipse contactus creaturarum, quo 
creaturae fiunt et sunt sic quod impossibile est aliquid fieri 
aut esse quod non taliter tangatur a Deo ; sicut praesentia 
corporis infiniti ad omnia loca, esset contactus omnium 
locorum, sic quod impossibile esset poni locum qui non 
tangeretur ab eo (sed in hoc fallitur imaginatio : quia con- 
tactus localis supponit utrumque extremum; contactus au- 
tem divinus non supponit , sed facit creaturas ; alioquin 
non esset is quo res fiunt et sunt) : aut est relatio praesen- 
tiae, qua Deus relative dicitur actuaHter praesens creaturae; 
et haec manifeste sequitur existentiam creaturae. In propo- 
sito igitur, dicendum est quod quaeritur de praesentia im- 

Cf. num. I. mensitatis indistincte *. 

Nec sequitur, ergo datur alia praesentia spiritualis 
substantiae prior operatione : quoniam praesentia immen- 
sitatis coincidit cum praesentia per operationem. - Nec se- 
quitur, ergo est ibi petitio principii. Tum quia quaestio 
et conclusio est de praesentia indistincte : medium autem 
est praesentia per modum agentis immediati : et sic est 
processus ab inferiori ad superius affirmative. Tum quia, 
dato quod quaestio et conclusio esset de coniunctione con- 
tactus, medium est definitio ipsius coniunctionis: et sic non 
est petitio, quoniam concluditur quasi passio de subiecto, 
per definitionem passionis ; dum ostenditur Deum esse per 
seipsum coniunctum omnibus, per definitionem eius quod 
est esse coniunctum per seipsum; quod nihil aliud est 
quam immediate, immediatione suppositi, agere ac conser- 
vare omnia. Tum quia, si quaestio et conclusio est de esse 
in rebus per relationem praesentiae, medium est quasi 
causa, seu fundamentum, maioris extremitatis. - Et sic 
patet quod, si quaestio ista intelligitur de esse in rebus 
specialiter, processus est a priori, scilicet a definitione pas- 
sionis , vel a fundamento relationis. Si autem indistincte, 
sic est ab inferiori ad superius affirmative. Et sic nunquam 
admittitur vitium. 

Cf. num. II. X. Circa probationem secundae consequentiae *, occurrit 

dubium ex Scoto, in Primo, dist. xxxvn,- qu. unica, ubi vult 
et quod ista assumpta propositio, agens oportet coniungi 
ei in quod immediate agit, est falsa : et quod illa Aristo- 
telis, movens et motum oportet esse simul, est quasi per 
accidens : et quod processus iste, ex his inferens Deum se- 
cundum seipsum esse praesentem omnibus, non valet. 

Primum igitur probat sic. Sol agit immediate ubi non 
est: ergo. Antecedens probatur: quia sol generat in visce- 
ribus terrae mineram vel aliquod mixtum; et proximum 
principium elicitivum talis generationis est substantia soUs; 
ergo. Quod enim substantia solis sit principium genera- 
tionis substantialis illius mixti, patet. Quod autem sit pro- 
ximum principium, probatur: quia accidens quodcumque, 
sive lumen sive quodlibet aliud, non potest esse principium 
substantiae. - Praeterea, agens naturale non posse agere in 
distans nisi praeagat in praesens, oritur ex altero horum : 
scilicet, aut ex concursu duarum potentiarum subordina- 
tarum in eodem agente ; aut ex imperfectione potentiae 
activae, non potentis producere perfectius, nisi procedendo 
de imperfectiori ad perfectius. Exemplum primi: sol non 
generat hoc , nisi illuminet medium. Exemplum secundi : 
generans non generat, nisi alteret et disponat, etc. Ergo 
agens non posse agere in distans quin agat in praesens, est 
propter istas conditiones. Igitur non est necessarium sim- 
pliciter: quia potest dari agens, in quo neutra harum con- 
ditionum habet locum. 

Et hinc sequitur secundum : quia propter istas conditio- 
nes verificatur de moventibus ct motis. 

Et tertium : quia Deus est agens omnipotens , in quo 
nulla harum conditionum reperitur; et propterea, ex hoc 
quod immediate producit aliquid, non sequitur necessario. 



ergo secundum seipsum est praesens illi. - Et confirmatur, 
inquit, hoc tertium dupliciter. Primo, quia, si Deus esset 
in aliquo certo situ, posset immediate producere aliquid in 
quacumque distantia, quia esset omnipotens : ergo ex im- 
mediata productione non necessario infertur praesentia se- 
cundum essentiam. Secundo, qula posito priori, non ne- 
cessarlo sequitur positio posterioris : sed praesentia Dei 
secundum potentiam , est prior praesentia eius secundum 
substantiam: ergo posita illa, non est necesse poni istam. 
Probatur minor: quia prius natura creatura terminat actum 
divinae potentiae, quam sit ei Deus praesens, ut patet in 
prima mundi productione. 

XI. Ad evidentiam horum, sciendum est quod, quia in 
his agentibus quae apud nos sunt, invenitur duplex prae- 
sentia agentis ad passum, altera situalis, qua ultima eorum 
sunt simul, altera virtualis , qua operatio agentis attingit 
effectum seu passum, nuUum attingendo medium, sive in- 
tersit ahquid sive non, distincta est etiam in agentibus spi- 
rituahbus duplex praesentia : altera secundum substantiam, 
qua ipsa substantia agentis definita, aut quasi definita est 
huic passo; altera secundum virtutem, sicut in supradictis. 
Et propter hanc duplicem praesentiam , laboravit tantum 

Scotus *, imponens s. Thomae utramque contradictionis 'Cf. num. vn. 

partem: et quod posuit primam praesentiam in hoc arti- 

culo, et quod negavit eam in materia de loco angelorum; 

et quod plus est, quod apud s. Thomam hic, praesentia 

secundum substantiam est prior quam secundum poten- 

tiam. Sed longe aliter est. Quoniam apud s. Thomam, licet 

aliud sit esse praesentem secundum substantiam, et aliud 

secundum potentiam ; non tamen aliud est esse praesentem 

secundum substantiam, et aliud secundum potentiam im- 

mediate attingentem effectum seu passum : praesentia enim 

potentiae, ut in sequenti * patet articulo , non exigit im- "Art. m. 

mediationem suppositi. Nec tamen sunt omnino idem esse 

praesentem secundum substantiam, et secundum potentiam 

immediate agentem, etc. : sed distinguuntur sicut ratio prae- 

sentiae et res praesens. Quoniam immediate attingere est 

ratio praesentiae, non solum potentiae, sed substantiae : ita 

quod, sicut substantia situata, situ est praesens, et tamen 

ipsa substantia est praesens ; ita substantia spiritualis im- 

mediata attlnctione est praesens, ita quod ipsa substantia 

est praesens, et non operatio eius, ut quod. Et sic istae 

duae praesentiae, in spiritualibus, non omnino duae sunt, 

nec omnino una: sed habent se medio modo, scilicet ut 

quo et quod. Et propterea diximus * quod in littera, quae " Num. ix. 

ex immediate attingere concludit praesentiam substantiae , 

proceditur a definitione ad definitum, idest a ratione ad id 

cuius est ratio. 

XII. Ad rationes ergo Scoti * singillatim dicendo, ad pri- • Cf. num. x. 
mam, negatur quod sol agat immediate in distans: falsum- 

que est quod forma substantialis sit elicitivum principium 
generationis minerae. Quoniam substantia nullius operatio- 
nis est proximum et elicitivum principium, ut in qu.LXxvii* * An. i. 
ostendetur diffuse. Nec inconvenit accidens esse principium 
instrumentale generationis substantiae: instrumentum enim 
non est causa, sed causae organum. 

XIII. Ad secundam vero dicitur, quod propter neutram 
illarum causarum convenit agentibus naturalibus non posse 
agere in distans , nisi in propinquum praeagant : sed est 
propter imperfectionem negative pertinentem ad virtutem 
activam inquantum limitata est. Et ideo reservatur hoc 
soli Deo. - Hanc rationem ei sensibus accepimus : illas vero 

Scotus finxit. Unde Aristoteles, VII Physic. *, inductive ex * Cap. n, n. 3, 4. 
sensibilibus probat movens, etiam intentionale, et motum 
oportere esse simul ; ut patet ibi de obiectis sensuum. 

XIV. Et si quaeratur quae universalis ratio sit quod agens 
et immediatum patiens oportet esse simul, seu coniungi: 
respondetur quod, cum esse simul seu coniungi, et imme- 
diate attingere, non uniformiter se habeant, non potest eis 
uniformis ratio assignari. lam enim dictum est * quod prae- * Num. xi. 
sentia substantiae et praesentia potentiae immediate, in 
quibusdam sunt omnino diversae, in quibusdam autem 
coincidunt. Et propterea dicendum est quod, ubi hae prae- 
sentiae sunt omnino diversae, praesentia operationis infert 
praesentiam potentiae , ex limitatione agentis : ubi autera 



QUAESTIO VIII, ARTICULUS II 



65 



Num. XI. 



Nura. IV. 



sunt quasi idem, illatio tenet ex identitate illarum. Et pro- 
pterea propositio illa, omne agens etc. , est universaliier 
vera in omnibus agentibus; quamvis ex diversis radicibus 
in diversis. Et ideo ex ipsa merito procedi potuit ad in- 
ferendam praesentiam immensitatis divinae in omnibus. 

XV. Et per hoc patet responsio ad utramque confirma- 
tionem. Ad primam quidem, negatur conditionalis: quo- 
niam ex illo antecedente sequitur et illud consequens, et 
eius contradictorium; ac per hoc neutrum sequitur. Si enim 
Deus esset in aliquo certo situ, ex eo quod Deus omni- 
potens, sequitur quod posset in quodcumque ubicumque: 
ex eo vero quod in certo situ, sequitur quod in nihil posset 
nisi mediante proximo ; hoc enim spectat ad rationem limi- 
tati situaliter. Et sic patet quod sequitur utraque pars con- 
tradictionis simul: et consequenter nulla. - Ad secundam 
vero dicitur quod, licet verum sit prius non inferre neces- 
sario posterius, quando sunt omnino diversa; attamen hae 
praesentiae non sunt omnino diversae, sed, ut dictum est*, 
coincidunt, in spiritualibus, ut ratio et id cuius ratio. Et 
propterea se habent aliquo modo ut prior et posterior. 

XVI. In responsione ad tertium, adverte primo, quod 
distantia, in proposito , est quadruplex: scilicet, situalis, 
naturalis, suppositalis, et virtualis. Situalis patet: naturalis 
vero est dissimilitudo naturae: suppositalis autem, mediatio 
suppositi : virtualis demum , mediatio virtutis virtualiter. 
Propositio autem illa, agens, quanto virtuosius, tanto potest 
agere in distantius, loquendo non de agente tali vel tali, 
sed absolute, de sola distantia naturae est vera simpliciter. - 
De distantia enim situs, patet quod est falsa: quia non omne 
agens h^bet situm, etiam definitive. - De distantia quoque 
virtutis, patet etiam : quia quanto agens est superius, et 
consequenter virtuosius, tanto est propinquius virtualiter, 
ut patet ex dictis *. - De distantia autem suppositi, est aliquo 
modo vera: simpliciter autem, idest totaliter, falsa. Potest 
siquidem dupliciter intelligi. Uno modo sic : agens, quanto 
virtuosius, tanto potest in distantius suppositaliter quoad 
aliquid. Et sic est verissima : unde Deus posset per infinita 
quodammodo supposita media cooperantia, educere for- 



mam bovis de potentia vel materia, vel aliquid huiusmodi 
facere, quae ipse non producit immediate immediatione sup- 
positi, sed virtutis tantum. Alio modo sic: tanto potest in 
distantius suppositaliter secundum se totum. Et sic propo- 
sitio est falsissima. Imo, ut in littera dicitur, hoc ad maxi- 
mam Dei potentiam spectat, ut nihil compati possit distans 
secundum se totum suppositaliter: quia in quolibet subsi- 
stente oportet aliquid esse productum aC conservatum con- 
tinue a Deo immediate immediatione suppositi, ut dictum 
est *. Et quia de ista distantia praesens articulus loquitur , • Num. v. 
ac de praesentia illi opposita, ideo in littera, absque alia 
distinctione, negata est, et bene, propositio illa, intendens 
de distantiori secundum se totum, et non secundum aliquid 
sui. - De distantia autem naturae, cuius etiam littera me- 
minit , propositio est simpliciter vera : quia quanto agens 
est virtuosius, tanto ex elongatiori potentia potest facere 
sibi simile; adeo ut Creator ex nullo modo simili produ- 
cere possit, scilicet ex nulla potentia, quia ex nihilo. 

XVII. Adverte secundo, quod in littera fit mentio de 
distantia suppositali, et de coniunctione virtuali penetrante 
et superante quodammodo distantiam suppositalem, et de 
immediatione suppositali. Et ex hoc quod non distantia 
suppositalis , sed coniunctio virtualis penetrans inventam 
suppositalem distantiam, spectat ad perfectionem virtutis, 
infertur implicite : ergo non distantia, sed coniunctio agen- 
tis cum effectu, sequitur perfectionem agentis. Et ex hoc 
infertur explicite : ergo ad maximam Dei virtutem pertinet, 
ut nihil a se distare suppositaliter possit secundum se 
totum, sed oporteat ipsum esse coniunctum suppositaliter 
omnibus. Et est processus iste per locum a maiori : si in 
productione in qua invenitur distantia suppositalis , ipsa 
distantia non sequitur perfectionem agentis , sed potius 
coniunctio penetrans illam; ergo, simpliciter, ipsa distantia 
suppositalis non spectat ad perfectionem agentis, sed po- 
tius coniunctio. Ergo posse agere in distantius secundum 
se totum suppositaliter, non sequitur perfectionem virtutis : 
sed potius coniunctum oportere esse omnibus, ad maximam 
virtutem spectat. 



ARTICULUS SECUNDUS 

UTRUM DEUS SIT UBIQUE 

Infra, qu. xvi, art. 7, ad 2 ; qu. Lli, art. 2 ; I Sent., dist. xxxvii, qu. 11, art. i ; III Cont. Gent., cap. Lxviii ; 

Quodl. XI, art. i. 




D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
Deus non sit ubique. Esse enim ubique 
significat esse " in omni loco. Sed esse 
in omni loco non convenit Deo , cui 
non convenit esse in loco: nam incorporalia, ut 
dicit Boetius, in libro de Hebdomad. *, non sunt 
in loco. Ergo Deus non est ubique. 

2. Praeterea , sicut se habet tempus ad suc- 
cessiva, ita se habet locus ad permanentia. Sed 
unum indivisibile actionis ^ vel motus, non potest 
esse in diversis temporibus. Ergo nec unum in- 
divisibile in genere rerum permanentium, potest 
esse in omnibus locis. Esse autem divinum non 
est successivum, sed permanens. Ergo Deus non 
est in pluribus locis ''. Et ita non est ubique. 

3. Praeterea, quod est totum alicubi, nihil 
eius ^ est extra locum illum. Sed Deus, si est in 



aliquo loco, totus est ibi: non enim habet partes. 
Ergo nihil eius est extra locum illum. Ergo Deus 
non est ubique. 

Sed contra est quod dicitur lerem. xxiii * : 
caelum et terram ego impleo. 

Respondeo dicendum quod, cum locus sit res 
quaedam, esse aliquid in loco potest intelligi du- 
pliciter: vel per modum aliarum rerum, idest 
sicut dicitur aliquid esse in aliis rebus quocumque 
modo ', sicut accidentia loci sunt in loco ; vel per 
modum proprium loci, sicut locata sunt in loco. 
Utroque autem modo, secundum aliquid, Deus 
est in omni loco, quod est esse ubique. Primo 
quidem, sicut ^ est in omnibus rebus, ut dans eis 
esse et virtutem et operationem: sic enim est in 
omni loco, ut dans ei " esse et virtutem locati- 
vam. Item, locata sunt in loco inquantum replent 



Vers. 24. 



a) esse. - Deum esse codices et ed. a. 

P) actionis. - in genere actionis DsB. - Pro temporibus, partibus 
temporis G. - in genere om. C. 

Y) in pluribus locis ... Ergo Deus non est (vide seq. argum.). - 
Om. F; pro Et ita, Ergo ABCDE. 



S) eius. - Om. ABCE et ed. a. - illum om. AC. 
c) idest ... quocumque modo. - Om. G et ed. a; idest om. F ; quo- 
cumque modo om. D, - Pro accidentia loci, accidentia locati edd. a b. 
?) sicut. - sic PEFafc. 
»)) ei. - eis BCFG et edd. ab. 



86 



QUAESTIO VIII, ARTICULUS III 



D. 822. 



locum: et Deus omnem locum replet. Non sicut 
corpus ': corpus enim dicitur replere locum, in- 
quantum non compatitur secum aliud corpus; 
sed per hoc quod Deus est in aliquo loco, non 
excluditur quin alia ' sint ibi : imo per hoc replet 
omnia loca, quod dat esse omnibus locatis, quae 
replent omnia loca ". 

Ad primum ergo dicendum quod incorporalia 
non sunt in loco * per contactum quantitatis di- 
mensivae, sicut corpora: sed per contactum vir- 
tutis. 

Ad secundum dicendum quod indivisibile est du- 
plex. Unum ^ quod est terminus continui, ut pun- 
ctus in permanentibus, et momentum in successi- 
vis. Et huiusmodi indivisibile, in permanentibus, 
quia habet determinatum situm, non potest esse 
in pluribus partibus loci, vel in pluribus locis: 
et similiter indivisibile actionis vel motus, quia 
habet determinatum ordinem in motu vel actione, 
non potest esse in pluribus partibus temporis. 
Aliud autem indivisibile est, quod est extra totum 
genus continui: et hoc modo substantiae incor- 
poreae, ut Deus, angelus '' et anima, dicuntur 
esse indivisibiles. Tale igitur indivisibile non ap- 
plicatur ad continuum sicut aliquid eius, sed in- 
quantum contingit illud sua virtute. Unde secun- 
dum quod virtus sua se potest extendere ad unum 
vel multa , ad parvum vel magnum , secundum 



hoc est in uno vel pluribus locis, et in loco parvo 
vel magno. 

Ad tertium dicendum quod totum dicitur respe- 
ctu partium *. Est autem duplex pars : scilicet 
pars essentiae, ut forma et materia dicuntur partes 
compositi, et genus et differentia partes speciei; et 
etiam ' pars quantitatis, in quam scilicet dividitur 
aliqua quantitas. Quod ergo est totum in aliquo 
loco totalitate quantitatis, non potest esse extra lo- 
cum illum : quia quantitas locati ^ commensuratur 
quantitati loci, unde non est totalitas quantitatis, 
si non sit totalitas loci. Sed totalitas essentiae non 
commensuratur totalitati loci. Unde non oportet 
quod illud quod est totum totalitate essentiae in 
aliquo, nullo modo sit extra illud. Sicut apparet 
etiam * in formis accidentalibus, quae secundum 
accidens quantitatem habent: albedo enim est 
tota in qualibet parte superficiei, si accipiatur 
totalitas essentiae, quia secundum perfectam ra- 
tionem suae speciei invenitur in qualibet parte 
superficiei "; si autem accipiatur totalitas secun- 
dum quantitatem, quam habet per accidens, sic 
non est tota in qualibet parte superficiei. In sub- 
stantiis autem incorporeis non est totalitas, nec 
per se nec per accidens, nisi secundum perfectam 
rationem essentiae. Et ideo, sicut anima est tota 
in qualibet parte corporis, ita Deus totus est in 
omnibus et singulis. 



8) corpus. - corpora ADEFG et ed. a. 
i) quin alia. - quod alia non codices. 
x) omnia loca. - loca codices et ed. a, loca otnnia ed. b. 
X) Unum. - Unum quidem BDE. 

|j.) angelus. - Om. ABCDE ; post anima addunt et substantiae se- 
paratae ABCDEF. 



v) etiam. - est B, est etiam ceteri, om. ed. a. - Pro in quam, in 
quas ACDE, 1'» qua B. 

5) quantitas locati. - locatum B. 

0) etiam. - Om. FG. 

■k) superjiciei. - Om. codices et ed. a. 



945- 



Commentaria Cardinalis Caietani 



TiTULUS clarus. - In corpore duo : primo distinguit ; se- 
cundo respondet quaesito unica conclusione bimembri, 
iuxta propositam distinctionem. 

Distinctio est ista. Esse in loco dupliciter: ut in re, et 
ut in loco. Probatur: quia locus est res et locus. 

Conclusio vero responsiva est : Deus est utroque modo, 
secundum aliquid, ubique. 

Probatur quoad primum modum. Deus dat esse, vir- 
tutem et operationem omnibus rebus: ergo omnibus locis. 
- Quoad secundum vero. Deus dat esse omnibus replen- 



tibus loca : ergo est in omnibus locis quodammodo ut re- 
plens omnia loca. 

II. Circa haec adverte, quod replere locum dupliciter 
dicitur: scilicet formaliter , et effective. Corpus locatum 
replet locum formaliter : Deus effective. Et ex hoc sequitur 
differentia in littera posita, quod corpus replens excludit 
alia: Deus autem replens non, imo facit alia locari. Et 
propterea in conclusione non absolute dicitur quod Deus 
est in loco ut in loco absolute: sed secundum aliquid, idest 
quodammodo; quia scilicet non formaliter, sed causaliter. 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM DEUS SIT UBIQUE PER ESSENTIAM, PRAESENTIAM ET POTENTIAM 

I Sent., dist. xxxni, qu. i, art. 2 ; et in expos. lit. 



♦D TERTiUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
I male assignentur modi existendi Deum " 
*in rebus, cum dicitur quod Deus est 
^in omnibus ^ rebus per essentiam, po- 
tentiam et praesentiam. Id enim per essentiam 
est in aliquo, quod essentialiter est in eo. Deus 
autem non est essentialiter in rebus: non enim 




est de essentia alicuius rei. Ergo non debet dici 
quod Deus sit in rebus per essentiam, praesen- 
tiam et potentiam. 

2. Praeterea, hoc est esse praesentem alicui ^ 
rei, scilicet non deesse illi. Sed hoc est Deum 
esse per essentiam in rebus *, scilicet non deesse 
alicui rei. Ergo idem est esse Deum in omnibus ' 



a) existendi Deum. - dicendi Deum esse B. 
p) omnibus. - Om. ACE. - Mox, transponendo, praesentiam et po- 
tentiam ACDE. 

f ) alicui. - alicuius ACEF. - scilicet om. codices et edd, a b. 



8) rebus. - omnibus codices. - scilicet oraittunt codices et editio- 
nes a b. 

t) esse Deum in omnibus. - esse in omnibus ABCE, m rebus esse F, 
esse Deum G, esse in Deum omnibus eJ. a. 



QUAESTIO VIII, ARTICULUS III 



»7 



Glossa ordin. 



per essentiam et praesentiam. Superfluum ergo 
fuit dicere quod Deus sit ^ in rebus per essen- 
tiam, praesentiam et potentiam. 

3. Praeterea, sicut Deus est principium om- 
nium rerum per suam potentiam, ita per scien- 
tiam et voluntatem. Sed non dicitur Deus ^ esse 
in rebus per scientiam et voluntatem. Ergo nec 
per potentiam. 

4. Praeterea, sicut gratia est quaedam perfe- 
ctio superaddita substantiae rei, ita multae sunt 
aliae perfectiones superadditae. Si ergo Deus di- 
citur esse speciali modo in quibusdam per gra- 
tiam , videtur quod secundum quamlibet perfe- 
ctionem debeat " accipi specialis modus essendi 
Deum in rebus. 

Sed contra est quod Gregorius dicit, super 

Cant. Cantic. ' *, quod Deus commiini modo est 

supe'rc."v^"vers. in Qmnibus rebus praesentia, potentia et substan- 

17. - Cf. De Ru- . .». .' .^ . . 

beis, Disserta- fta: taMcn familtari moao dicitur esse in aiiquibus 

tiones Criticae , . •' ^ 

Diss.xxxi.cap.i. ngf grattam. 

Respondeo dicendum quod Deus dicitur esse in 
re aliqua dupliciter. Uno modo, per modum cau- 
" sae agentis : et sic est in omnibus rebus creatis " 

ab ipso. Alio modo, sicut obiectum operationis 
est in operante : quod proprium est in operatio- 
nibus animae, secundum quod cognitum est in 
cognoscente, et desideratum in desiderante. Hoc 
igitur secundo modo, Deus specialiter est in ra- 
>■ tionali creatura, quae cognoscit et diligit illum ^ 

actu vel habitu. Et quia hoc habet rationalis 
creatura per gratiam , ut infra patebit *, dicitur 
esse hoc modo in sanctis per gratiam. 

In rebus vero aliis ab ipso creatis quomodo sit, 
considerandum est ex his quae in rebus humanis 
esse -" dicuntur. Rex enim dicitur esse in toto 
regno suo ' per suam potentiam, licet non sit ubi- 
que praesens. Per praesentiam vero suam, dicitur 
aliquid ^ esse in omnibus quae in prospectu ipsius 
sunt ; sicut omnia quae sunt in aliqua domo, di- 
cuntur esse " praesentia alicui, qui tamen non est 
secundum substantiam suam in qualibet parte do- 
mus. Secundum vero substantiam vel essentiam, 
dicitur aliquid esse in loco in quo eius substantia 
habetur. 

Fuerunt ergo aliqui, scilicet Manichaei, qui di- 
xerunt divinae potestati subiecta spiritualia esse " 
et incorporalia : visibilia vero et corporalia sub- 
iecta esse dicebant potestati principii contrarii. 



• I' H'%qu.cix ; 
art. I, 3. 



Contra hos p ergo oportet dicere quod Deus sit in p 

omnibus per potentiam suam. - Fuerunt vero 
alii, qui licet crederent omnia esse subiecta di- 
vinae potentiae ', tamen providentiam divinam <j 

usque ad haec inferiora ^ corpora non extende- '' 

bant: ex quorum persona dicitur lob xxii *: circa • vers.n. 
cardines caeli perambulat, nec nostra considerat. 
Et " contra hos oportuit dicere quod sit in omni- " 

bus per suam praesentiam. - Fuerunt vero alii, 
qui licet dicerent omnia ad Dei providentiam per- 
tinere ?, tamen posuerunt omnia non immediate 9 

esse a Deo creata: sed quod immediate creavit 
primas creaturas, et illae creaverunt alias. Et ^ x 

contra hos oportet dicere quod sit in omnibus 
per essentiam. 

Sic ergo est in omnibus per potentiam , in- 
quantum omnia eius potestati subduntur. Est per - 
praesentiam in omnibus, inquantum omnia nuda 
sunt et aperta oculis eius. Est in omnibus per 
essentiam , inquantum adest omnibus ut causa 
essendi, sicut dictum est *. ■ Art. i. 

Ad primum ergo dicendum quod Deus dicitur 
esse * in omnibus per essentiam, non quidem re- "!' 

rum, quasi sit de essentia earum : sed per essen- 
tiam suam , quia substantia sua adest omnibus 
ut causa essendi, sicut dictum est *. * itid- 

Ad secundum dicendum quod aliquid potest dici 
praesens alicui, inquantum subiacet eius conspe- 
ctui, quod tamen distat ab eo secundum suam " " 

substantiam , ut dictum est *. Et ideo oportuit ' i" corpore. 
duos modos poni: scilicet per essentiam, et prae- 
sentiam. 

Ad tertium dicendum quod de ratione scientiae 
et voluntatis est, quod scitum sit "* in sciente, et «» 

volitum in volente: unde secundum scientiam et 
voluntatem, magis res sunt in Deo, quam Deus 
in rebus. Sed de ratione potentiae est, quod sit 
principium agendi in aliud: unde secundum po- 
tentiam agens comparatur et applicatur rei exte- 
riori. Et sic per potentiam potest dici agens esse 
in altero ^^. pp 

Ad quartum dicendum quod nulla alia perfectio 
superaddita substantiae, facit Deum esse in aliquo 
sicut obiectum cognitum et amatum, nisi gratia: 
et ideo sola gratia facit singularem modum essen- 
di Deum in rebus. Est autem alius '''' singularis rr 
modus essendi Deum in homine per unionem : 
de quo modo suo loco * agetur. •inpart.,qu.ii. 



i 



X) sit. - esset ABCDE. 

r;) Deus. - Om. ABCDE. 

G) debeat. - debet ABCDE. 

t) Cantic. - Om, ABCDE. 

x) creatis. - causatis FG. - Post Alio B addit vero. 

X) iUum. — ipsum ABCDEF. 

(i) esse. - Om. FG et edd. a b. 

v) suo. - scilicet Pab. - per suam potentiam ante in toto ponunt 
ABCDE. 

5) aliquid. - aliquis sB. 

o) esse. - Om. ABCDE. 

Tz) spiritualia esse. - esse spiritualia codices. - Pro incorporalia, 
incorruptibilia ACDE(B?); pro corporalia, corruptibilia ACDEsB; pB 
om. visibilia vero et corporalia. 



p) hos. — hoc CDpA, om. E. - ergo ora. ABCDE. 

d) potentiae. - potestati ABCDE. 

t) inferiora. - Om. ACE. - In textu cit. pro perambulat, versatur 
BDFGsA, versantur CEpA. 

u) Et. - Om. codices. - Pro hos, hoc ACDE. - Pro oportuit, opor- 
tet ABCDE. 

9) omnia ad Dei providentiam pertinere. - omnia spectare ad Dei 
providentiam ABCDEF. 

X) Et. - Sed ADE. - Pro hos, hoc ACDEpF. 

(J-) dicitur esse. - est ABCDE. 

tu) suam. T Om. codices. 

oa) sit. - est Pab. 

P?) altero. - alio ABCDE. 

YT) <^l'"s. - Om. ABD. 



sa 



QUAESTIO VIII, ARTICULUS IV 



Commentaria Cardinalis Caietani 



* Cf. num. m. 



Cf. num. 



Cf. ibid. 



"Cf.lSent.^dM. 
xxxvii, cap. u. 



TiTULVS, ex quid nominis in corpore, clarus. 
In corpore duo : primo distinguit ; secundo respondet 
quaesito, ibi: Sic ergo*. - Quoad primum, distinctio est 
ista. Deus est in aliquo dupliciter : scilicet effective, et obie- 
ctive, Differunt, quoad propositum, hi modi , quia priraus 
est generalis, eo quod effective Deus est in omnibus : secun- 
dus specialis , eo quod obiective est tantum in creatura 
rationali. Et vocatur iiic modus esse per gratiam : eo quod 
ex gratia habet creatura rationaUs quod cognoscat ac dihgat 
Deum actu vel habitu. - Rursus, modus generalis essendi 
in omnibus, distinguitur in esse per essentiam, praesen- 
tiam et potentiam; ut patet in rege respectu loci proprii, 
et loci in prospectu suo, et regni sui; et inde applicando 
ad Deum. 

II. Adverte hic primo quod, quamvis littera in principio 
corporis ponat distinctionem modi essendi Dei in rebus , 
sciUcet effective vel obiective, postmodum tamen non sub- 
dividit modum essendi in esse per essentiam, praesentiam, 
et potentiam, quoniam falsa esset subdivisio: sed intendit 
subdistinguere modum generalem quo Deus est in omni- 
bus. Et accipit distinctionem ex rebus humanis, applicatque 
ad Deum respectu omnium creatorum. 

Adverte secundo, quod in littera non solum applican- 
tur declarati modi ad Deum: sed probatur quodammodo 
rectam esse interpretationem eorum , ex eo quod singuli 
contra singulos excellentium hominum errores ponuntur. 
Contra Manichaeos namque, esse per potentiam, idest esse 
in omnibus immediate immediatione virtutis : ita quod 
omnia agunt quidquid agunt, virtute Dei. Contra Averroem 
vero, esse per praesentiam penetrativam omnium et singu- 
lorum suo intuitu. Contra Avicennam autem, esse per es- 
sentiam , idest immediate immediatione suppositi : quia in 
quolibet est aliquid creatum a Deo immediate. 

III. Quoad secundum *, respondet quaesito affirmative: 
Deus est in omnibus per praesentiam, essentiam et po- 
tentiam. 

IV. Circa singulos modos, singula occurrunt dubia ex 
Aureolo, ut refert Capreolus, in Primo, dist. xxxvii. - Circa 
illum quidem modum specialem *, dubium est. Tum quia 
Deus est obiective in non sanctis; et in quibusdam sanctis, 
puta infantibus, non obiective: tum quia Augustinus dicit * 
Deum esse in sanctis, quia intensius. 

Ad hoc breviter dicitur, quod iste modus, scilicet per 
gratiam, non distinguitur contra modum essendi Dei obie- 
ctive: sed est pars eius, a sacris doctoribus per gratiam 



nominatus. Et importat Deum esse obiective ut intellectum 
notitia pariente charitatem: quod patet solis sanctis con- 
venire; et etiam infantibus, quia habitum fidei et charitatis 
ex baptismo sortiuntur. - Augustinus autem et Magister 
modum hunc, non formaliter, ut s. Thomas, sed causaliter 
descripserunt. Ex hoc enim quod Deus deiformes facit ra- 
tionales creaturas , quod est intensius et plenius operari , 
consurgit Deum cognosci et carum haberi ab eis. 

V. Contra modum per praesentiam arguit: quia cogni- 
tum est in cognoscente, et non e converso. Ac per hoc, 
secundum cognitionem non debet dici Deus esse in rebus. 

Ad hoc breviter dicitur, quod in cognitione sunt duo : 
modus cognoscendi, et vis cognitionis. Si attendatur mo- 
dus, optime procedit obiectio. Si vero vis cognitionis, sic 
est e converso : quoniam vis cognitionis consistit in pene- 
tratione omnium , usque ad intima quaeque ; unde ad 
Hebr. iv * dicitur de Dei sermone, quem constat esse 
intellectus signum , quod pertingit usque ad divisionem 
animae et spiritus , compagum quoque ac medullarum , 
cognitionumque et intentionum cordis. Et ad hoc atten- 
dens , divus Thomas dixit Deum esse per pxaesentiam in 
omnibus. - Quamvis etiam et dici possit quod ahud est loqui 
de notitia absolute : et aliud de notitia intuitiva , de qua 
hic est sermo. Haec enim ad res, ex propria ratione qua in- 
tuitiva est, tendit; et propterea modum essendi per prae- 
sentiam optime constituit; quamvis ex ratione notitiae in 
communi, cognoscens non tendat in cognitum. 

VI. Contra modum per essentiam instat: quia coincidit 
cum modo per potentiam. 

Ad hoc dictum iam est * : quia per potentiam ponit im- 
mediationem virtutis ; per essentiam vero, immediationem 
suppositi. Illa est respectu omnium, quoad omnia: ista est 
respectu omnium, sed non quoad omnia, sed quoad ali- 
quid cuiusque , ut patet ex dictis *. 

VII. Contra raodum potentiae instat: quia rex non est 
vere in regno secundum potentiara, sed secundum appre- 
hensionem executorum. 

Ad hoc breviter dicitur, quod rex est in regno secun- 
dum potentiam modo convenienti suae potentiae : talis 
autem modus est media apprehensione, etc. Deus autem 
est in omnibus secundum potentiam proportionaliter , id- 
est modo suae potentiae congruo : talis autem est parti- 
cipatio virtutis divinae secundum rem in oranibus. Unde 
nihil obstat, nisi proportionales processus a doctrina alienos 
quis putet : quod est erroneum in arte sciendi. 



Vers. 12. 



Num. II. 



' Cf. art.i, Com- 
ment. num. v. 



ARTICULUS Q.UARTUS 

UTRUM ESSE UBIQUE SIT PROPRIUM DEI 

Infra qu. Lii, art. 2; cxii, art. i; I Sent., dist. xxxvii, qu. ii, art. 2; qu. ui, art. 1; IV Cont. Gent., cap. xvu; 

Quodl. XI, art. i; Z)e Div. Nom., cap. lu, lect. i. 



• I Pos/er., cap. 
XXXI, n. I. - S.Th . 
lect. xLii. 




D QUARTUM sic PROCEDiTUR. VidetuF quod 
esse ubique non sit proprium Dei. Uni- 
versale enim, secundum Philosophum *, 
est ubique et semper: materia etiam 
prima, cum sit in omnibus corporibus, est ubi- 
que. Neutrum autem horum est Deus, ut ex 
Qu.m,art.5,8. pracmissis patet *. Ergo esse ubique non est pro- 
prium Dei. 

2. Praeterea, numerus est in numeratis. Sed 
« totum universum est constitutum in numero ", ut 

patet Sap. xi *. Ergo aliquis numerus est, qui est 
in toto universo : et ita ubique. 



Vers. 21. 



3. Praeterea, totum universum est quoddam 
totum corpus perfectum, ut dicitur in I Caeli et 
Mundi *. Sed totum universum est ubique : quia 
extra ipsum nuUus locus est. Non ergo solus 
Deus est ubique. 

4. Praeterea, si aliquod corpus esset infini- 
tum, nullus locus esset extra ipsum ^. Ergo esset 
ubique. Et sic, esse ubique non videtur pro- 
prium Dei. 

5. Praeterea, anima, ut dicit Augustinus, in VI 
de Trin. *, est tota in toto corpore ^ , et tota in 
qualibet eius parte. Si ergo non esset in mundo 



a) numero. - aliqun numero codices. 
^) ipsum. - eum codlces. 



Y) corpore. - Om. ACDEFG et edd. ab. - eius om. G, post^ar^c 
ponunt ceteri. 



• Cap. 
S. Th. 



I, n. 4. 
lect. II. 



Cap. 



QUAESTIO VIII, ARTICULUS IV 



89 



* Epist. cxxxvii 
(al. iii|, cap. II. 



nisi unum solum ° animal, anima eius esset ubi- 
que. Et sic, esse ubique non est proprium Dei. 

6. Praeterea, ut -' Augustinus dicit in epistola 
ad Volusianum *, anima iibi videt, ibi sentit ?,• et 
ubi sentit, ibi vivit; et ubi vivit, ibi est. Sed anima 
'' videt quasi ubique : quia successive videt etiam " 

totum caelum. Ergo anima est ubique. 

Sed contra est quod Ambrosius dicit, in libro 

Lib. I, cap. VII. de Spiritu Sancto * : Qiiis audeat creaturam di- 

cere Spiritum Sanctum, qui in omnibus et ubique 

" et semper est; quod utique divinitatis * est pro- 

prium ? 

Respondeo dicendum quod esse ubique primo 
et per se, est proprium Dei. Dico autem esse 
ubique primo, quod secundum se totum est ubi- 
que. Si quid enim esset ubique, secundum di- 
versas partes in diversis locis existens, non esset 
primo ubique : quia quod convenit alicui ratione 
partis suae, non convenit ei primo; sicut si ho- 
mo est albus dente, albedo non convenit primo 
homini, sed denti. Esse autem ubique per se 
dico id cui non convenit esse ubique per acci- 
' dens , propter aliquam suppositionem ' factam : 

quia sic granum milii esset ubique , supposito 
" quod " nullum aliud corpus esset. Per se igitur 

convenit esse ubique alicui , quando tale est 
quod, qualibet positione facta, sequitur illud esse 
ubique. 

Et hoc proprie convenit Deo. Quia quotcum- 
que loca ponantur , etiam si ponerentur infinita 
praeter ista quae sunt, oporteret in omnibus esse 
Deum : quia nihil potest esse nisi per ipsum. 
Sic igitur esse ubique primo et per se convenit 
'^ Deo , et est proprium eius : quia quotcumque ' 



loca ponantur, oportet quod in quolibet sit Deus, 
non secundum partem, sed secundum seipsum. 

Ad primum ergo dicendum quod universale et 
materia prima sunt quidem ubique , sed non se- 
cundum idem esse. 

Ad secundum dicendum quod numerus, cum sit 
accidens, non est per se, sed per accidens, in 
loco. Nec est totus in quolibet numeratorum, 
sed secundum partem. Et sic non sequitur quod 
sit primo et per se ubique. 

Ad tertium dicendum quod totum corpus uni- 
versi est ubique, sed non primo: quia non totum 
est in quolibet loco , sed secundum suas partes. 
Nec iterum per se: quia si ponerentur aliqua 
alia loca, non esset in eis. 

Ad quartum dicendum quod, si esset corpus ■" in- 
finitum, esset ubique; sed secundum suas partes. 

Ad quintum dicendum quod, si esset unum so- 
lum animal, anima eius esset ubique primo ' 
quidem, sed per accidens. 

Ad sextum dicendum quod, cum dicitur anima 
alicubi videre,potest intelligi dupliciter. Uno modo, 
secundum quod hoc adverbium alicubi determi- 
nat actum videndi ex parte obiecti. Et sic verum 
est quod, dum caelum videt, in caelo videt: et 
eadem ratione in caelo sentit. Non tamen sequitur 
quod in caelo vivat vel sit : quia vivere et esse 
non important actum transeuntem in exterius obie- 
ctum. Alio modo potest intelligi secundum quod 
adverbium determinat actum videntis, secundum 
quod- exit a vidente. Et sic verum est quod 
anima ubi sentit et videt, ibi est et vivit ^, secun- 
dum istum modum loquendi. Et ita non sequitur 
quod sit ubique. 



3) solum. - Om. codices et ed. a. 
e) Praeterea, ut. - Item ABCDE. 

t^) ubi videt, ibi sentit. - ibi videt ubi sentit B, videt ubi sentit 
ceteri. 

r|) etiam. - quasi G. 

9) divinitatis. - deitatis CDEGpA et ed. a. 



i) suppositionem. - positionem codices, potentiam ed a. 

x) supposito quod. - si codices et ed. a. 

Vj quotcumque. - quaelibet B. 

(i.) corpus. - solum corpus A. - sed om. ABCEF. 

v) primo. - non primo PBsF et ed. b. - esset post quidem ed. a. 

S) et vivit. - tion tamen cum videt caelum ibi est G. 



Commeixtaria Cardinalis Caietani 



TiTULUS clarus. - In corpore una conclusio, responsiva 
quaesito affirmative, sic : Esse ubique per se et primo, 
est proprium Deo. 

Hac posita, declarantur termini : scilicet ly primo, et ly 
per se. - Deinde probatur conclusio. Deum oportet, non se- 
cundum partem, esse in omnibus locis, quotcumque ponan- 
tur : ergo esse ubique primo et per se, est proprium Dei. - 
Antecedens probatur, quoad secundam partem : quia nihil 
potest esse sine Deo in eo. Consequentia patet ex terminis. 



Adverte quod, ratione claritatis materiae, littera, brevi- 
tati studens, non fuit soUicita circa probationera exclusivae, 
scilicet quod soli Deo conveniat: sed, sola exponens affir- 
mativa explicite probata, negativa relicta est ut nota ex 
eodem medio. Nihil enim aliud a Deo est, quod oporteat 
esse non secundum partem in quotcumque locis , ut pa- 
tet. Et propterea hoc non solum convenit Deo, sed soli 
Deo : quod est esse ei proprium. 



-^C^^^pJ^- 



SuM.MAE Theol. D. Thomae T. I. 



90 



QUAESTIO IX, ARTICULUS I 



QUAESTIO NONA 

DE DEI IMMUTABILITATE 



IN DUOS ARTICULOS DIVISA 



* Cap. XX. 



Vers. 24. 



Vers. 8. 
Vers. 6. 



CONSEQUENTER considerandum est de immuta- 
bilitate et aeternitate divina, quae immutabi- 
litatem consequitur. 
Circa immutabilitatem vero quaeruntur duo. 



Primo: utrum Deus sit omnino immutabilis. 
Secundo: utrum esse immutabile sit proprium 
Dei. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM DEUS SIT OMNINO IMMUTABILIS 

I Sent., dist. vm, qu. iii, art. i; I Cont. Gent., cap. xiii, xiv; II, cap. xxv; De Pot., qu. viii, art. i, ad 9; 
Compend. TTieot., cap. iv; in Boet. de Trin., qu. v, art. 4, ad 2. 




>D PRiMUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 

Deus non sit omnino immutabilis. Quid- 

'quid enim movet seipsum, est aliquo 

^modo mutabile. Sed, sicut dicit Augusti- 

nus, VIII super Genesim ad litteram *: Spiritus 

creator movet se nec "■ per tempus nec per locum. 

Ergo Deus est aliquo modo mutabilis. 

2. Praeterea, Sap. vii * dicitur de sapientia 
quod est mobilior omnibus mobilibus. Sed Deus 
est ipsa sapientia. Ergo Deus est mobilis. 

3. Praeterea, appropinquari et elongari mo- 
tum significant. Huiusmodi autem ^ dicuntur de 
Deo in Scriptura: lac. iv *: appropinquate Deo, 
et appropinquabit pobis. Ergo Deus est mutabilis. 

Sed contra est quod dicitur Malach. iii *: Ego 
T Deus, et non mutor "*. 

Respondeo dicendum quod ex praemissis osten- 

ditur Deum esse omnino immutabilem. Primo qui- 

dem, quia supra ostensum est esse aliquod pri- 

Qu. II, art.3. mum ens, quod Deum dicimus *: et quod huius- 

3 modi primum ens ° oportet esse purum actum 

absque permixtione alicuius potentiae , eo quod 

Qu. III, art.i. potentia simpliciter est posterior actu *. Omne 

autem quod quocumque modo mutatur, est aliquo 

modo in potentia. Ex quo patet quod impossibile 

est Deum aliquo modo mutari. 

Secundo, quia omne quod movetur, quantum 

ad aliquid manet, et quantum ad aliquid transit: 

sicut quod movetur de albedine in nigredinem, 

s manet secundum substantiam ^ Et sic in omni 

eo quod movetur, attenditur aliqua compositio. 

ibid. art. 7. Ostcnsum est autem supra * quod in Deo nuUa 

est compositio, sed est omnino simplex. Unde 

manifestum est quod Deus moveri non potest. 

Tertio, quia omne quod movetur, motu suo 

? aliquid acquirit, et pertingit ad illud ^" ad quod 



prius non pertingebat. Deus autem, cum sit in- 
finitus, comprehendens in se omnem plenitudinem 
perfectionis totius esse *, non potest aliquid acqui- 
rere, nec extendere se in '^ aliquid ad quod prius 
non pertingebat. Unde nullo modo sibi competit 
motus. - Et inde est quod quidam antiquorum, 
quasi ab ipsa veritate coacti, posuerunt primum 
principium esse immobile. 

Ad primum ergo dicendum quod Augustinus ibi 
loquitur secundum modum quo Plato dicebat 
primum movens movere * seipsum, omnem ope- 
rationem nominans motum ; secundum quod etiam 
ipsum intelligere et velle et amare motus qui- 
dam dicuntur. Quia ergo Deus intelligit et amat 
seipsum, secundum hoc dixerunt quod Deus mo- 
vet seipsum : non autem secundum quod mo- 
tus et mutatio est existentis in potentia, ut nunc 
loquimur de mutatione et motu. 

Ad secundum dicendum quod sapientia dicitur 
mobilis esse similitudinarie ', secundum quod suam 
similitudinem diffundit usque ad ultima rerum. 
Nihil enim esse potest, quod non procedat a di- 
vina sapientia per quandam imitationem, sicut a 
primo principio effectivo et formali; prout etiam 
artificiata procedunt a sapientia artificis. Sic igitur 
inquantum similitudo divinae sapientiae gradatim 
procedit a supremis, quae magis participant de 
eius similitudine, usque ad infima rerum , quae 
minus '■ parficipant, dicitur esse quidam processus 
et motus divinae sapientiae in res: sicut si dica- 
mus solem procedere usque ad terram, inquantum 
radius luminis eius usque ad terram pertingit. Et 
hoc modo exponit Dionysius, cap. i Cael. Hier., 
dicens quod omnis processus divinae manifestatio- 
nis ^ venit ad nos a Patre luminum moto. 

Ad tertium dicendum quod huiusmodi ^* dicuntur 



o) se nec. - se sed non B, seipsum sed nec D, sed nec CEpA. 

p) Huiusmodi autem. - Haec autem ACE, Sed huiusmodi BD. - 
Pro Scriptura, Scripturis codices. 

Y) mutor. - etc. Ergo non est mutabilis addit B. 

3) ens. - Om. ABDE. - Pro purum, ens purum C. 

e) substantiam. - et transit secundum qualitatem addit B. - Idem 
orti, omni. 

r.) illud. - aliquid ABCDE. 



7)) in, - ad DE. 

0) primum movens movere. - quod primum movens movet vere B. 

i) similitudinarie. - Om. B. - Pro ultima rerum, ultimam rem F, 
ultimam rerum G, ultimum rerum ed a. 

x) minus. - minime codiccs. - Post participant B addit de eius si- 
militudine. 

X) manifestationis. - maiestatis ABCE. 

(i) huiusmodi. - haec ABCE. 



QUAESTIO IX, ARTICULUS II 

de Deo in Scripturis metaphorice. Sicut enim 
dicitur sol intrare domum vel exire, inquantum 
radius eius pertingit ad domum; sic dicitur Deus 



9» 

appropinquare ad nos vel recedere a nobis, in- 
quantum percipimus influentiam bonitatis ipsius ', 
vel ab eo deficimus. 



v) inquantum percipimus influentiam bonitatis ipsius. - inquantum participamus infuentiam bonitatis ipsius B. 

Commentaria Cardinalis Caietani 



TiTULus clarus. - In corpore una conclusio responsiva 
quaesito affirmative : Deus est omnino immutabilis. 
Probatur triplici ratione, et auctoritate. Primo sic. Deus 
est primum ens : ergo actus purus: ergo omnino immuta- 
bilis. Antecedens probatum fuit in qu. ii. Prima conse- 
quentia probatur: quia actus est naturaliter prior potentia. 
Secunda vero: quia in omni mutabili oportet esse poten- 
tiam. - Secundo sic. Deus est omnino simplex: ergo non 
potest mutari. Probatur sequela: quia omne quod mutatur, 



est aliqualiter compositum ; quia quoad aliquid manet, sci- 
licet subiectum, et quoad aliquid non. - Tertio sic. Deus 
est infinitus : ergo non potest se extendere vel pertingere 
ad aliquid de novo: ergo non potest moveri. Prima conse- 
quentia probatur: quia infinitum coraprehendit in se totam 
essendi perfectionem. Secunda vero : quia omne quod mu- 
tatur, pertingit ad aliquid ad quod prius non pertingebat. - 
Auctoritas est antiquorum philosophorum , qui , quasi a 
veritate coacti, primum principium immobile fecerunt. 



ARTICULUS SECUNDUS 



UTRUM ESSE IMMUTABILE SIT DEI PROPRIUM 

Infra, qu. x, art. 3; qu. lxv, art. i, ad i; III, qu. Lvii, art. i, ad i; I Sent., dist. viii, qu. iii, art. 2; dist. xix, qu. v, art. 3; 
II, dist. VII, qu. i, art. i; De Malo, qu. xvi, art. 2, ad 6; Quodl. X, qu. 11. 



• S. Th. lect. IV. 
- Did. lib. I (a), 
cap. II, n. 12. 



Cap. I. 



Cap. I. 




D SECUNDUM sic PROCEDITUR. Vidctur quod 
esse immutabile non sit proprium Dei. 
Dicit enim Philosophus , in II Meta- 
hys. * , quod materia est in omni eo 
quod movetur. Sed substantiae quaedam creatae, 
sicut angeli et animae ", non habent materiam, 
ut quibusdam videtur. Ergo esse immutabile non 
est proprium Dei. 

2. Praeterea, omne quod movetur, movetur 
propter aliquem finem : quod ergo iam pervenit 
ad ultimum finem, non movetur. Sed quaedam 
creaturae iam pervenerunt ad ultimum finem, 
sicut omnes beati. Ergo aliquae creaturae sunt 
immobiles ^■. 

3. Praeterea, omne quod est mutabile, est 
variabile. Sed formae sunt invariabiles: dicitur 
enim in libro Sex Principioriim "> *, quod forma 
est simplici et invariabili essentia consistens. Ergo 
non est solius Dei proprium esse immutabile. 

Sed contra est quod dicit Augustinus, in libro 
de Natura Boni *: solus Deus immutabilis est; 
quae autem fecit, quia ex nihilo sunt, mutabilia 
sunt. 

Respondeo dicendum quod solus Deus est om- 
nino immutabilis: omnis autem creatura aliquo 
modo est mutabilis. Sciendum est enim quod 
mutabile potest aliquid dici dupliciter: uno modo, 
per potentiam quae in ipso est; alio modo, per 
potentiam quae in altero est. Omnes enim crea- 
turae, antequam essent, non erant possibiles esse 
per aliquam potentiam creatam , cum nuUum * 
creatum sit aeternum : sed per solam potentiam 
divinam, inquantum Deus poterat eas in esse 



producere. Sicut autem ex voluntate Dei depen- 

det quod res in esse producit % ita ex voluntate £ 

eius dependet quod res in esse conservat: non 

enim aliter eas in esse conservat, quam semper 

eis esse dando ^; unde si suam actionem eis ^ 

subtraheret, omnia in nihilum redigerentur , ut 

patet per Augustinum , IV super Gen. ad litt. * ' ^^p- ""• 

Sicut igitur in potentia Creatoris fuit ut res es- 

sent, antequam essent in seipsis, ita in potentia 

Creatoris est, postquam sunt in seipsis, ut non 

sint. Sic igitur per potentiam quae est in altero, 

scilicet in ''' Deo, sunt mutabiles, inquantum ab i 

ipso ex nihilo potuerunt produci in esse, et de 

esse possunt reduci in non esse. 

Si autem dicatur aliquid mutabile per poten- 
tiam in ipso existentem, sic etiam aliquo modo 
omnis creatura est mutabilis'. Est enim in creatura 
duplex potentia, scilicet activa et passiva. Dico 
autem potentiam passivam, secundum quam ali- 
quid assequi potest suam perfectionem , vel in 
essendo vel in consequendo finem. Si igitur at- 
tendatur mutabilitas rei secundum potentiam ad 
esse, sic non in omnibus creaturis * est mutabi- e 

litas : sed in illis solum in quibus illud quod est 
possibile ' in eis, potest stare cum non esse. Unde <■ 

in corporibus inferioribus est mutabilitas et '• se- x 

cundum esse substantiale, quia materia eorum 
potest esse cum privatione formae substandalis 
ipsorum: et quantum ad esse accidentale, si subie- 
ctum compatiatur secum privationem accidentis; 
sicut hoc subiectum , homo \ compatitur secum x 

non album, et ideo potest mutari de albo in non 
album. Si vero sit tale accidens quod consequa- 



a) sicut angeli et animae. - sunt {sicut addunt AB) angeli et ani- 
mae quae ABCDE. 

P) immobiles. - immutabiles B. 

Y) in libro Sex Principiorum. - Ora. FG. - Ante simplici addunt 
in sB et edd. a b. 

0) nullum. - nihil codices. 

e) producit. - produxit ABCEFG et edd. ab, - Ante dependet D 
addit nunc. 



X,) esse dando. - dando esse per suam injluentiam B. - eis om. FG 
et ed. a. ^ 

rj) in. - Om. codices et edd. a b. 

6) creaturis. - Om. CEpA. 

i) possibile. - potentiale BDFG, vel potentiale margo A. 

x) et. - Om. F, etiam BD. 

V) sicut hoc subiectum, homo. - sicut hoc subiectum album A. - 
secum omittunt ACE. 



92 



QUAESTIO IX, ARTICULUS II 



tur principia essentialia subiecti , privatio illius 
accidentis non potest stare cum subiecto : unde 
subiectum non potest mutari secundum illud ac- 
cidens, sicut nix non potest fieri nigra. - In cor- 
poribus vero caelestibus, materia non compatitur 
secum privationem formae, quia forma perficit 
totam potentialitatem materiae: et ideo non sunt 
mutabilia secundum esse substantiale ; sed secun- 
dum esse locale, quia subiectum compatitur se- 
cum privationem huius loci vel illius. - Substan- 
V- tiae vero incorporeae, quia sunt ipsae formae ^" 

subsistentes, quae tamen se habent ad esse ipsa- 
rum sicut potentia ad actum, non compatiuntur 
secum privationem huius actus : quia esse conse- 
quitur formam, et nihil corrumpitur nisi per hoc 
quod amittit formam. Unde in ipsa forma non 
est potentia ad non esse : et ideo huiusmodi sub- 
stantiae sunt immutabiles et invariabiles secun- 
dum esse. Et hoc est quod dicit Dionysius, iv cap. 

• s. Th. lect. I. de Div. Nom. *, quod substantiae intellectuales 
creatae mundae sunt a generatione et ab omni 
variatione, sicut incorporales et immateriales. Sed 
V tamen remanet ' in eis duplex mutabilitas. Una 

secundum quod sunt in potentia ad finem : et 
sic est in eis mutabilitas secundum electionem 

'ub.iideh-ide de bono in malum, ut Damascenus dicit *. Alia 

Orth., cap. iii. i i • ■ r- • 

secundum locum, mquantum virtute sua finita 

possunt attingere quaedam loca quae prius non 

5 attingebant: quod de Deo dici non potest, qui ^ 



sua infinitate omnia loca replet , ut supra * di- * Q"' 
ctum est. 

Sic igitur in omni creatura est potentia ad mu- 
tationem : vel secundum esse substantiale, sicut 
corpora corruptibilia ; vel secundum esse locale 
tantum °, sicut corpora caelestia ; vel secundum 
ordinem ad finem et applicationem virtutis ad 
diversa, sicut in angelis. Et universaliter omnes 
creaturae communiter sunt mutabiles secundum 
potentiam Creantis, in cuius potestate est esse et 
non esse earum. Unde, cum Deus nuUo istorum 
modorum sit mutabilis, proprium eius est omnino 
immutabilem " esse. 

Ad primum ergo dicendum quod obiectio illa 
procedit de eo quod est mutabile secundum esse 
substantiale vel accidentale: de tali enim motu 
philosophi tractaverunt. 

Ad secundum dicendum quod angeU boni f. supra 
immutabilitatem essendi , quae competit eis se- 
cundum naturam , habent immutabilitatem ele- 
ctionis ex divina virtute : tamen remanet in eis 
mutabiiitas secundum locum. 

Ad tertium dicendum quod formae dicuntur ' 
invariabiles , quia non possunt esse subiectum 
variationis: subiiciuntur tamen variationi, inquan- 
tum subiectum secundum eas variatur. Unde 
patet quod secundum quod sunt, sic variantur: 
non enim dicuntur entia quasi sint subiectum 
essendi, sed quia eis aliquid est. 



vin, art.2. 



jj.) formae. - Om. ACE. 

v) remanet. - manet ACDE. 

5) qui. - quia ABDEFG. - loca om. ABCDE. 

o) tantum. ~ Om. ABCDE. 



:t) immutabilem. - immutabile ABCDFG. 
p) boni. — beati AEFG. 

o) dicuntur. — esse addunt ABCDEG. - In fine art. PDGafr addunt : 
Et sic patet solutio {responsio G) ad obiecta. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, proprium sumitur ut distinguitur contra com- 
mune: immutabile sumitur negative, ut negat omne mu- 
tabilitatis genus. 

II. In corpore articuli una est conclusio , responsiva 
quaesito affirmative : Solus Deus est qmnino immutabilis. - 
Haec conclusio, cum sit exclusiva, habet exponentem affir- 
mativam, Deus est omnino immutabilis, probatam in praece- 
dente articulo ; et negativam, nihil aliud a Deo est omnino 
immutabile ; cui aequivalet universalis affirmativa de prae- 
dicato finito, seu opposito, scilicet, omne aliud a Deo est 
aliquo modo mutabile. Et propterea in littera haec univer- 
salis affirmativa probatur primo : deinde, epilogando, coUi- 
gitur probatio totius exclusivae responsivae quaesito. 

III. Probatio autem illius universalis affirmativae fit du- 
pliciter: primo, quoad unam communem speciem muta- 
tionis; secundo, quoad singulas universi partes, secundum 
diversas mutationes. Probatur crgo primo , quod omnis 
creatura est mutabilis per potentiam in altero, sic. Omnis 
creatura est mutabilis de nihilo in aliquid, et rursus ex 
aliquo in nihil : ergo. - Antecedens patet. Consequentia 
probatur: quia ex simplici voluntate Dei pendet creatio et 
conservatio. 

Secundo, quod omnis creatura est mutabilis per poten- 
tiam in se, vel secundum esse substantiale et accidentale ; 
vel secundum esse accidentale, puta locum; vel secundum 
malum ct bonum, et applicationem ad diversa. Probatur. 
In omni creatura est aliquid potens stare cum privatione 
esse substantialis, vel localis, vel boni, et contactus virtutis 
huius: ergo. - Antecedens patet, distlnguendo tres universi 
partes : sphaeram elementorum cum mixtis , corpora cae- 
lestia, et substantias spirituales. Consequentia probatur: 
quia omnis mutatio secundum potentiam in se, est ex pos- 
sibili esse cum utroque oppositorum successive. 



lib 



Cap. I. - Did. 
Vl, cap. 1. 



* Qu. L, art. 
Lxvi, art. II. 



IV. Circa ea quae hic dicuntur, adverte primo quod, cum 
in littera distinguitur potentia passiva in potentiam ad esse 
et ad consecutionem finis, non distinguitur consecutio finis 
contra esse in communi, ac si nullum poneret esse: sed 
contra esse absolute, quod est esse substantiale, ut dicitur 
VII Metaphys.*; vel contra esse, ut est proprius etfectus 
actus primi; consecutio namque finis in actu secundo con- 
sistit. - Adverte secundo, quod in littera, ad perfectionem 
doctrinae, non solum ponuntur ea quae ad condusionem 
spectant directe, quae scilicet mutabilitatem ornnis creaturae 
pandunt; sed etiam ea quae ad immutabilitatem aliquam 
earum spectant. Et quoniam de his inferius * ex proposito 
erit sermo, in locis propriis, cum dc angelis ac caelcstibus 
tractabitur, nunc pertranseundum est. De aliis autem mu- 
tabilitatem conccrnentibus modo tractandum est. 

V. Circa primum membrum distinctionis, in littera ap- 
plicatum ad mutationem ex nihilo et in nihil, etc. *, oc- 'Cf. num.m. 
currit turba multa invehentium, ex ignorantia pcripateticae 
philosophiae. Non possunt siquidem, aut nolunt percipere 

quod aliquid creatum sit secundum se immutabile substan- 

tialiter, et tamen mutabile per potentiam in alio: mutabile 

dico, modo exposito. Et licet rationes ac verba eorum mul- 

tiplicentur ac dilatentur, radix tamen duplex est : altera ra- 

tionis, altera auctoritatum. Ratio est quia, accepto angelo, 

quaeritur : Aut est ens possibile, aut necessarium. Si pos- 

sibile , habetur intentum : nam possibile esse et non esse 

non est praedicatum accidentale, aut extraneum. ut dicitur 

X Metaphys.*; sed est substantia, vel in substantia. Si 

necessarium, ergo est impossibile non esse : ergo per nul- 

lam potentiam potest non esse ; nulla namque potentia 

potest impossibile. - Auctoritas est Averrois, I Caeli, com- 

ment. cxxiv, et XII Metaphys., comment. xli. Algazel quo- . p^^.^^^ j.^ , 

que dicit * possibile esse quod, alio non existente, non est. - iract. n. 



' Cap. XII. - Did. 
lib. IX, 
n. 2. 



cap. 



QUAESTIO IX, ARTICULUS II 



93 



•Cap.viii. - Did. 
lib. IV, cap. VII, 
n. 4. 

"■ Cap. II. - Did. 
lib.V, cap.ii.n.i. 
* Cap. XII. - Did. 
lib. IX, cap. X , 
n.2, 3. 



* Cap. XII. - Did. 
lib. IV, cap. XII, 

•"&p. I. - Did. 
lib. Vm, cap. I, 
n. 3. 



• Cap. I, n. I. - 
S. Th. lect. I. - 
Cf. lib. V, cap. I, 
n.io(S.Th.lect.i|; 
et lib.lX, cap.vn, 
n.4 (S. Th. lect. 
viil. 



Repugnat etiam fidei ponere aliquid praeter Deum esse 
necessariunx Ergo. 

VI. Ad horum evidentiam, tria notanda sunt, ex quibus 
omnia ad hanc materiam spectantia, a quibuscumque obie- 
cta, solvuntur. Pritnum est, quod magna differentia est inter 
necessarium et possibile, ut sunt ditferentiae entis realis, 
et ut sunt differentiae entis veri. Inquantum enim sunt dif- 
ferentiae entis veri, sumuntur logice, et consistunt in sola 
habitudine terminorum, ut patet. Ut autem sunt differentiae 
entis per se, quod significat substantiam, quantitatem, etc, 
ut dicitur V * et VI Metaphys. ** , sic sunt conditiones 
substantiales rerum intrinsecae ipsis rebus; ut X Metaphys., 
textu ultimo *, dicitur de corruptibili et incorruptibili. Aliud 
est ergo loqui de necessario et possibili, ut sunt differen- 
tiae reales; et aliud ut sunt differentiae habitudinis termi- 
norum. Quoniam hoc modo abstrahunt a potentia in se 
vel in alio : imo ab omni potentia proprie dicta, quoniam 
inveniuntur in mathematicis secundum nullam vere poten- 
tiam , ut dicitur in V Metaphys., capite de Potentia * , et 
in IX eiusdem, in principio *. IIIo vero modo, attenditur 
secundum intrinseca rerum. Unde distinguatur tam ne- 
cessarium quam possibile in reale et logicum , nec fiat 
confusio. 

Secundum est, quod potentia in re existens ad non esse, 
a qua res possibilis dicitur, non potest, etiam si fingendi 
licentia detur , aliter poni quam secundario , quia scilicet 
est in re potentia ad aliud esse incompossibile huic esse : 
quoniam nulla potentia, nullusque appetitus respicit primo 
non esse, ut dicitur I Ethic. * Unde oportet ut res carens 
potentia ad aliud esse incompossibile huic , careat etiam 
potentia ad non esse. Et cum constet quod potentia realis 
ad aliud esse , remaneat et perficiatur in adventu illius , 
consequens necessario est ut omne in quo est potentia ad 
non esse, habeat vel sit aliquid potens remanere cum priva- 
tione eius esse quod actu habet. Et ideo in littera optime 
dicitur quod possibile per potentiam in se, oportet esse 
istiusmodi, intendens de possibili reali. Et per oppositum, 
necessarium reale, quod aequivalet immutabili, est quod 



caret tali potentia. Et hinc sequltur quod aliquid est pos- 
sibile logicum, quod tamen est necessarium reale. Possibile 
quidem logice : quia neutra pars contradictionis de secundo 
adiacente, impllcat contradictionem; puta, nec ista, caelum 
est, nec ista, caelum non est. Necessarium vero reale: 
quia in eo non est potentia ad aliud esse, ac per hoc nec 
ad privationem esse quod habet. Et quoniam supponimus 
quod quidquid non implicat contradictionem, est possibile, 
non solum logice, sed potentia reali omnipotentis Dei, ideo 
possibile logicum vocari potest etiam possibile reale ; ex- 
trinsece tamen , quia per potentiam in alio. Et propterea 
in littera, ubi de Deo agitur et rebus, possibile per poten- 
tiam in alio dictum est. 

Tertium est, quod commune est omni rel diversae a 
Deo, habere non hanc conditionem affirmativam, proprie 
loquendo, scilicet ex se non esse : sed habere hanc nega- 
tivam, scilicet non ex se esse, quia ab alio pendet, non 
solura in fieri, sed in conservari; quemadmodum aer non 
ex se est illuminatus. Et propter hanc conditionem, dicitur 
quod creaturae sunt ex se nihil, et ex originis natura de- 
fectibiles sunt, et quod possunt non esse, et multa alia: 
quae omnia ad praedictum sensum sunt reducenda, quo- 
niam dependentiam ab alio in fieri et conservari tantum 
ponunt, non potentiam in creatura ad oppositum. 

VII. His igitur praelibatis, iam patet responsio ad omnia*. 
Ponit enim s. Thomas hic, et in II Contra Gent., cap. xxx 
et Lv, et in Qu. de Potentia, qu. v, art. 3, et ubique, angelos 
et corpora caelestia entia necessaria realia, possibilia tamen 
logice et per potentiam in alio ; et solum Deum omnimodo 
necessarium. - Nec hoc repugnat philosophiae aut fidei. Non 
philosophiae quidem, ut iam patet. Nec etiam philosophis : 
quoniam aequivocant de possibili et necessario, ut facile 
patet inducendo. Dicere autem quod repugnat fidei, sum- 
mae est ignorantiae: qualis moderno tempore regnare vi- 
detur apud quosdam Parisienses, qui praefatum s. Thomae 
capitulum ut suspectum habent. Sed hos cum sua igno- 
rantia relinquamus : non enim sunt digni de quibus verba 
fiant in re tam ardua. 



Cf. num. V. 




94 



QUAESTIO X, ARTICULUS I 



QUAESTIO DECIMA 

DE DEI AETERNITATE 



IN SEX ARTICULOS DIVISA 



D 



EiNDE quaeritur de aeternitate. Et circa hoc 

quaeruntur sex. 
Primo: quid sit aeternitas. 
Secundo: utrum Deus sit aeternus. 
Tertio: utrum esse aeternum sit proprium Dei. 



Quarto : utrum aeternitas diflferat a tempore ". 
Quinto: de differentia aevi et temporis. 
Sexto: utrum sit unum aevum tantum, sicut 
est unum tempus' et una aeternitas. 



Prosa VI. 



T 

Vers. 2. 



Vcfs. 25. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM CONVENIENTER DEFINIATUR AETERNITAS, QUOD EST INTERMINABILIS VITAE 

TOTA SIMUL ET PERFECTA POSSESSIO 

I Sent., dist. vni, qu. 11, art. 1; De Causis, lect. 11. 




►D PRiMUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
non sit conveniens definitio aeternitatis, 
*quam Boetius ponit V de Consolatione *, 
^dicens quod aeternitas est interminabilis 
vitae tota simul et perfecta possessio. Intermina- 
bile enim negative dicitur. Sed negatio non est 
de ratione nisi eorum quae sunt deficientia: quod 
aeternitati non competit. Ergo in definitione ae- 
ternitatis non debet poni interminabile. 

2. Praeterea, aeternitas durationem quandam 
significat. Duratio autem magis respicit esse quam 
vitam. Ergo non debuit poni in definitione ae- 
ternitatis vita, sed magis esse. 

3. Praeterea, totum dicitur quod habet partes. 
Hoc autem aeternitati non convenit ^ , cum sit 
simplex. Ergo inconvenienter dicitur tota. 

4. Praeterea, plures dies non possunt esse 
simul, nec plura tempora. Sed in aeternitate plu- 
raliter ^' dicuntur dies et tempora : dicitur enim 
Micheae v*: egressus eius ab initio, a diebiis ae- 
ternitatis; aXad Rom.,\w\ cap. ^*: secundum reve- 
lationem mysterii temporibus aeternis taciti. Ergo 
aeternitas non est tota simul. 

5. Praeterea, totum et perfectum sunt idem. 
Posito igitur quod sit tota, superflue additur quod 
sit perfecta. 

6. Praeterea, possessio ad durationem non 
pertinet. Aeternitas autem quaedam duratio est. 
Ergo aeternitas non est possessio. 

Respondeo ' DicENDUM quod, sicut in cognitio- 
nem simplicium oportet nos venire per compo- 
sita, ita in cognitionem aeternitafis oportet nos 
venire per tempus; quod nihil aliud est quam 
numerus motus secundum prius et posterius. Cum 
enim in quolibet motu sit successio, et una pars 
post alteram, ex hoc quod numeramus prius et 
posterius in motu, apprehendimus tempus; quod | 



nihil aliud est qucim numerus prioris et posterio- 
ris in motu. In eo autem quod *• caret motu, et 
semper eodem modo se habet, non est accipere 
prius et posterius. Sicut igitur ratio temporis con- 
sistit in numeratione prioris et posterioris in motu, 
ita in apprehensione uniformitatis eius quod est 
omnino extra motum, consistit ratio aeternitatis. 

Item, ea dicuntur tempore mensurari, quae 
principium et finem habent in tempore, ut dicitur 
in IV Physic. *: et hoc ideo , quia in omni eo 
quod movetur, est accipere aiiquod principium 
et aliquem finem. Quod vero est omnino immu- 
tabile, sicut nec successionem, ita nec principium 
aut finem " habere potest. 

Sic ergo ex duobus notificatur aeternitas. Primo, 
ex hoc quod id quod est in aeternitate, est inter- 
minabile, idest principio et fine carens (ut ter- 
mintis ad utrumque referatur). Secundo, per ' hoc 
quod ipsa aeternitas successione caret, tota simul 
existens. 

Ad primum ergo dicendum quod simplicia con- 
sueverunt per negationem definiri, sicut punctus 
est cuius pars non est. Quod non ideo est, quod ' 
negatio sit de essentia eorum: sed quia intellectus 
noster, qui primo apprehendit composita, in co- 
gnitionem simplicium pervenire non potest, nisi 
per remotionem compositionis. 

Ad secundum dicendum quod illud quod est 
vere aeternum, non solum est ens, sed vivens: 
et ipsum vivere se extendit quodammodo ad 
operationem, non autem esse. Protensio " autem 
durationis videtur attendi secundum operafionem, 
magis quam secundum esse : unde et tempus est 
numerus motus *. 

Ad tertium dicendum quod aeternitas dicitur 
tota, non quia habet partes *, sed inquantum nihil ' 
ei deest. 



a) differat a tempore. - differat ab aevo et tempore codices et Pab; 
sed cf. art. 4. - Post tempore addunt ACDE unde aeternitas. 

P) convenit. - competit ABCD. 

y) pluraliter. - plures B. - Idem pro dicitur enim, secundum illud. 

3) XVI cap. ~ ultimn codices, tertio ed. a. - In tcxtu cit., post taciti, 
absconditi ACEGsF, et absconditi B, absconditi quod nunc patefactum 
est D. 



e) Respondeo. - Sed in contrarium est auctoritas Boetii iam dicta 
praeraittit B. 

C) In eo autem quod. — In Deo autem qui BC. 

rj) aut finem. - Ora. codices. . ^ 

0) per. - ex ABCDE. 

i) quod. - quia codices. 

x) Protensio, - Processio ABDF et edd. a b, professio C. 



' Cap.xii, n.ij.- 
S. Th. lect. XX. 



D. 742. 



D. 572. 



Num. III. 
Num. VI. 



• Num. VIII. 



QUAESTIO X, ARTICULUS I 

Ad quartum dicendum quod, sicut Deus, cum 
sit incorporeus, nominibus rerum corporalium 
metaphorice in Scripturis nominatur, sic aeterni- 
tas, tota ^ simul existens, nominibus temporalibus 
successivis. 

Ad quintum dicendum quod in tempore est duo 
considerare: scilicet ipsum tempus, quod est suc- 



95 

cessivum; et nunc temporis, quod est imperfe- 
ctum. Dicit ergo tota simul, ad removendum tem- 
pus : et perfecta, ad excludendum nunc temporis. 
Ad sextum dicendum quod illud quod posside- 
tur, firmiter et quiete habetur. Ad designandam -" 
ergo immutabilitatem et indeficientiam aeternita- 



tis, usus est nomine possessionis. 



\) tota. - Om. codices et ed. a. - Post existens B addit dicitur. | jjl) designandam. - designandum codices et edd. a b. 

Commentaria Cardinalis Caietani 



TiTULUs clarus. - In corpore quatuor: primo, modus in- 
vestigandi divinam aeternitatem ; secundo, prosequitur 
illura quoad particulas positas in definitione intrinsece, ibi : 
Cum enim * ; tertio, quoad particulas positas in definitione 
ut additura, ibi : Item ea dicuntur*; quarto, applicando 
ad propositum omnia, respondetur quaesito aflSrmative, ibi : 
Sic igitur *. 

II. Quoad primum : Aeternitas cognoscenda est per tem- 
pus. - Probatur: quia se habet ad ipsum ut simplex ad com- 

• Cf. num. II. positum. Aeternitas enira, ut patebit *, est unitas, terapus 

vero nuraerus: illa absque successione, hoc prioris et po- 
sterioris, etc. Constat autera quod numerus compositus est 
respectu unitatis : et similiter prius et posterius coraponunt, 
respectu eius quod stat absque his differentiis. 

III. Quoad secundum : Ratio aeternitatis consistit in ap- 
prehensione uniforraitatis eius quod est omnino extra mo- 
tum. - Declaratur. Ratio teraporis consistit in numeratione 
prioris et posterioris in motu : ergo. Probatur consequen- 
tia : quia proportionaliter se habent, sicut terapus ad suc- 
cessionera partis post partem in raotu , ita aeternitas ad 
rem carentera hts. 

IV. Adverte hic, quod haec propositio in littera posita, 
scilicet ratio aeternitatis consistit in apprehensione unifor- 
mitatis, potest dupliciter exponi , quoad ly in apprehen- 
sione. Uno modo, quod significet illam consistere in ap- 
prehendi seu cognosci: ita quod aeternitas sit completive 
ab aniraa, sicut de terapore dicitur. Et sic, iudicio meo, 
non intelligitur: eo quod unitas uniforraitatis perennis actu 
est absque actu anlraae, non minus quam unitas essentiae 
divinae. Alio modo, quod significet idem quod in conce- 
ptione obiectiva, quara frequenti usu vocaraus rationem ; 
ac si dixisset: ratio aeternitatis consistit in apprehensione , 
idest in ratione uniforraitatis. Et hic est sensus intentus. 

Sed tamen adhuc potest dupliciter exponi. Quoniam 
potest interpretari formaliter, vel materialiter : formaliter 
quidem, ita ut ratio aeternitatis sit ipsa uniformitas ; raa- 
terialiter vero, ut sit unitas uniformitatis. Et quamvis qui- 
dara materialiter hanc litteram interpretandam putent, pro- 
pter verba s. Thomae in I Sent., dist. xix, qu. ii, art. i (ubi 
dicit quod sicut prius et posterius motus ut numerata con- 
stituunt tempus, ita permanentia actus ut una unitate, ut 
habet rationera raensurae, est aeternitas) ; et ex hoc solutas 
putent omnes obiectiones Aureoh, recitatas in ix distinctione 

• Contra 2 con- Primi* a Capreolo, quia procedunt contra hoc dictum for- 

maliter, et non materialiter intellectum : ego tamen formaliter 
hunc textum, sicut et ceteros, intelligo, motus ea ratione, 
quia nihil coglt ad materialem sensura; semper enim for- 
malis intellectus reliquis praeponitur, si salvari aeque potest. 
Scito igitur quod , cum uniformitas sit species unitatis 
(dicit enira unitateni contractam ad forraam : rem enim 
uniformem synonyme dicimus rem unius formae), addere 
unitatem ad uniformitatera est nugatio; sicut addere aniraal 

• Loco citato. horaini. Unde in I Sent. * non dicitur quod « uniformitas 

actus ut una », sed, «^ permanentia actus ut una ». Ac per 
hoc, dicere aeternitatera esse uniformitatem, et dicere esse 
unitatem, non differunt, nisi quia specialius, perfectius atque 
melius dicitur uniforraitas ; sicut universaliter melius ex- 
plicat naturam rei genus proxiraum quam remotum. Et 
propterea merito in hac littera, postremo edita, melior decla- 
ratio posita est. Consistit igitur aeternitatis ratio in ratione 
uniforraitatis , ut uniformitas rationem mensurae habet. - 



Patet autem hanc esse mentem Utterae, ex eo quod ex- 
presse apprehensio (idest ratio) uniformitatis proportiona- 
liter apponitur contra numerationem prioris et posterioris 
motus. 

V. Rationes autem Aureoli facile solvuntur. Consistunt 
enim in his duobus punctis. Primum est. Uniformitas est 
ipsa immutabilitas , et consequenter est quod mensuratur 
aeternitate: ergo non est forraaliter aeternitas. Tenet con- 
sequentia : quia ahud attributum est immutabilitas, et aliud 
aeternitas. Antecedens probatur: quia uniforraitas oppo- 
nitur motui quoad eius varietatem ; ergo. - Secundum est. 
Tempus non est formaliter difformitas motus : ergo aeter- 
nitas non est forraaliter uniformitas eius quod est extra 
raotum. Et tenet sequela ex progressu huius litterae. 

Ad haec siquidera respondetur, ostendendo quomodo 
se habeat uniformitas ad imrautabilitatem. Res enira, ut in 
praeraissa patuit quaestione * , dicitur et est imrautabilis , * Art. 2. 
per negationera potentiae quoraodolibet ad aliter se habere: 
et ex hoc innascitur in se negatio omnis successionis , et 
consequenter omnis numeri prioris et posterioris. Hoc au- 
tem, adiuncta ratione mensurae, est esse uniforme. Uni- 
formitas enira nihil aliud quara unum (cui prirao ratio 
mensurae convenit, ut dicitur X Metaphys.*) in forma, • Cap.n. - Did 
universalissime accipiendo formam , ponit. Et propterea ''•'•i^' <="?•■' "-7 
uniformitatis nomine utimur etiam in motu, sicut etiam 
unitas omnia circuit. Et hinc provenit quod uniformitas 
est multiplex, iuxta res quibus applicatur, sicut et unitas : 
alia est enim uniformitas raotus, alia rei permanentis, alia 
mensurati, alia mensurae. Et tamen arguens utitur unifor- 
raitatis vocabulo ac si esset univocum, contra Aristotelis 
doctrinam, IW Metaphys. * ". C^J'- ™- - Did 

_ ,. 1 • ... lib. lU, cap. II 

i-ormaliter ergo ad rationes Aureoh, negatur quod uni- n.io. 
formitas sit formaliter immutabihtas: imo est ut eius pas- 
sio. Et similiter negatur quod sit quod mensuratur : imo 
est mensura. Ad probationem vero, dicitur quod varletati 
motus opponitur uniformitas, non absolute, sed motus, eo 
modo quo primum raotum uniformem dicimus. Sed non 
de tali est hic sermo : sed de uniformitate ut mensura est 
immutabilitatis. - Ad secundum vero, negatur sequela: quo- 
niam difformitas raotus et uniformitas immobilis non pro- 
portionaliter se habent ad rationem temporis et aeternitatis. 
Quia ad rationem aeternitatis sat est unitas formae immu- 
tabilis : ad rationem vero temporis , non sat est diversitas 
formae motus, sed exigitur quod sit diversitas talis formae, 
scilicet prioris a posteriori ut sic. Et ideo, cum difformitas 
motus non dicat nisi diversam formam motus, non ponit 
numerum talis formae motus secundum prioritatem et 
posterioritatem; et consequenter non sufficit ad temporis 
rationem. Uniformitas autem rei iramobilis , quia ponit 
unitatem omnis formae, idest conditionis rei immutabilis, 
omnia complectitur constituentia aeternitatem formaliter. 

VI. Quoad tertium * : Res omnino immutabilis caret * Cf. num. i. 
principio et fine. - Probatur : quia caret successione. Decla- 

ratur: quia mensuratum tempore habet principium et finem 
in tempore , ex eo quod omne motum habet principium 
et finem. 

VII. Adverte hic breviter, quia haec ex IV Physic. sum- 
pta sunt, quod directe sermo praesens est de principio et 
fine durationis, excepta ultima propositione, in qua pro- 
batur mensuratum tempore habere terminos durationis ex 
terminis subiecti raotus. Non enim loquitur de terminis 



96 



QUAESTIO X, ARTICULUS II 



• Cap. XI, n.3, 4. 
** Cap. I, IV. 



Cap. n, n. 7. 



Cf. num. I. 



durationis subiecti, cum possit mobile, puta caelum, poni 
aeternum: sed de terminis magnitudinis subiecti. Et intendit 
quod, quia omne mobile ab aliquo in se termino incipit 
moveri, et usque ad alium in se terminum movetur, ideo 
omne mensuratum tempore habet principium et finem dura- 
tionis. Et est optima ratio a priori : eo quod prius et poste- 
rius in motu et tempore, ex priori et posteriori magnitu- 
dinis mobilis et spatii sunt, ut patet in IV * et VI Physic. ** 
Alium autem dixi terminum a quo et ad quem, sive for- 
maliter et materialiter , ut in motu recto; sive formaliter 
tantum, ut in motu circulari. Nec obstat si caelura ponatur 
semper ab aeterno motum : quia, ut in II Caeli * dicitur, 
sat est quod incoeperit virtualiter, idest habeat in se unde, 
si incoepisset, inchoatus esset eius motus, puta punctum 
Arietis. 

VIII. Quoad quartum *, conclusio responsiva elicitive 
ponitur affirmative, scilicet : Definitio illa est conveniens.*- 



Probatur : quia notificat aeternitatem ex duobus : scilicet ex 
proprio mensurato, in ly interminabilis vitae ; et ex propria 
quidditate, in ly tota simul existens. 

IX. Adverte hic quod, quia definitio processu composi- 
tivo investigatur ministrante divisione, idcirco in littera dis- 
tinxit, ex parte mensurae, mensuram durationis in mensu- 
ram per modum numeri successivi, et per modum unitatis 
immobilis: et exclusa prima, quia tempus est, secundam 
intulit. Ex parte vero mensurati, distinxit mensuratum in 
terminatum principio et fine, et in interminatum utrinque : 
et excluso primo, quia temporale est, intulit secundum. 
Cumque haec in aeternitatis definitione adducta ponantur, 
conveniens conclusa est. - Nec officit quod omissum est ly 
perfecta. Tum quia implicite tactum est, ponendo unifor- 
mitatem immobilis omnino : talis enim non est uniformitas 
ipsius nunc temporis, cum non sit extra motum. Tum 
quia in responsione ad quintum erat hoc explicandum. 



ARTICULUS SECUNDUS 



UTRUM DEUS SIT AETERNUS 

I Setit., dist. XIX, qu. n, art. i; I Cont. Gent., cap. xv; De Pot., qu. m, art. 17, ad 23; 

Compend. Theol., cap. v, viii. 



De Trin., cap. 



* Qu. xxiii. 




Vers. 18. 



>D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 

Deus non sit aeternus. Nihil enim fa- 

^ctum potest dici de Deo. Sed aeternitas 

^est aliquid factum: dicit enim Boetius * 

quod nimc fluens facit tetnpus, nunc stans facit 

aeternitatem; et Augustinus dicit, in libro Octo- 

ginta irium Quaest. *, quod Deus est auctor ae- 

ternitatis. Ergo Deus non est aeternus. 

2. Praeterea, quod est ante aeternitatem et 
post aeternitatem , non mensuratur aeternitate. 
Sed Deus est ante aeternitatem, ut dicitur in libro 

iert°n""^'^''' '^^ Causis*: et post aeternitatem ; dicitur enim 
Exod. XV *, quod Dominus regnabit in aeternum 
et ultra. Ergo esse aeternum non convenit Deo. 

3. Praeterea, aeternitas mensura quaedam est. 
Sed Deo non convenit esse mensuratum. Ergo 
non competit ei " esse aeternum. 

4. Praeterea, in aeternitate non est praesens, 
praeteritum vel futurum, cum sit tota simul, ut 
dictum est *. Sed de Deo dicuntur in Scripturis 
verba praesentis temporis, praeteriti vel futuri. 
Ergo Deus non est aeternus. 

Sed contra est quod dicit Athanasius *: Ae- 
ternus Pater , aeternus Filius , aeternus Spiritus 
Sanctus. 

Respondeo dicendum quod ratio aeternitatis con- 
sequitur immutabilitatem, sicut ratio temporis con- 
sequitur motum, ut ex dictis * patet. Unde, cum 
Deus sit maxime immutabilis, sibi maxime com- 
petit esse aeternum. Nec solum est aeternus ^ , 
sed est sua aeternitas : cum tamen nulla alia res 
sit sua duratio, quia non '' est suum esse. Deus 
autem est suum esse uniforme : unde , sicut est 
sua essentia, ita est * sua aeternitas. 

Ad primum ergo dicendum quod nuhc stans 



Art. praec. 



• In Symbolo. 



• Art. praec. 



dicitur facere aeternitatem , secundum nostram 
apprehensionem. Sicut enim causatur in nobis 
apprehensio temporis, eo quod apprehendimus 
fluxum ipsius nunc, ita causatur in nobis appre- 
hensio aeternitatis , inquantum apprehendimus 
nunc stans - Quod autem dicit Augustinus, quod 
Deus est auctor aeternitatis, intelligitur de aeter- 
nitate participata : eo enim modo communicat 
Deus suam aeternitatem aliquibus, quo et suam 
immutabilitatem. 

Et per hoc patet solutio ad secundum. Nam 
Deus dicitur esse ante aeternitatem, prout ' parti- 
cipatur a substantiis immateriaUbus. Unde et ibi- 
dem dicitur, quod intelligentia parificatur aeter- 
nitati. - Quod autem dicitur in Exodo, Dominus 
regnabit in aeternum et ultra, sciendum quod ae- 
ternum accipitur ibi pro saeculo, sicut habet alia 
translatio. Sic igitur dicitur quod regnabit ^ ultra 
aeternum, quia durat ultra quodcumque saeculum, 
idest ultra quamcumque durationem datam : nihil 
est " enim aliud saeculum quam periodus cuius- 
libet rei, ut dicitur in libro I de Caelo ' *. - Vel di- 
citur etiam ultra aeternum regnarc, quia, si etiam 
aliquid aliud semper esset (ut motus caeli secun- 
dum quosdam philosophos), tamen Deus ' ultra 
regnat, inquantum eius regnum est totum simul. 

Ad tertium dicendum quod aeternitas non est 
aliud quam ipse Deus. Unde non dicitur Deus 
aeternus , quasi sit aliquo modo " mensuratus : 
sed accipitur ibi ratio mensurae secundum ap- 
prehensionem nostram tantum. 

Ad quartum dicendum quod verba diversorum 
temporum attribuuntur Deo, inquantum eius ae- 
ternitas omnia tempora includit: non ^ quod ipse 
varietur per praesens, praeteritum et futurum. 



a) ei. - Om. DFG et ed. a, post ergo ponit B. 
P) aeternus. - aeternum ACDFG. 
Y) non. - nulla res G, res pF. 
3) ita est. - est om. P. 
e) prout. - aeternitas addit B. 

!^) quod regnabit. - quod Dominus regnabit B, quod Deus regnat 
ceteri, quod regnat ed. a. 



T)) est. - dicitur post saeculum B. - Post periodus F addit dura- 
tionis. 

0) /i6ro / de Caelo. - libro de Caelo CDEG et ed. a, libro de Caelo 
et Mundo ABF. 

i) Deus. - Dominus codices ct edd. a b. 

x) aliquo modo. - aliquo alio CDEFG, alio B. 

>.) non. - non ita codices et ed. a. 



Ca 



.ap. 
.Th. 



IX, n. 10. 
lect. XXI. 



QUAESTIO X, ARTICULUS III 



97 



Commentairia Cardinalis Caietani 



*Contraconcl.2. 



TiTULUs clarus. - In corpore duo. Primo, directe respondet 
quaesito affirmative: Deus est maxime aeternus. Pro- 
batur. Deus est maxime immutabilis : ergo est maxime ae- 
ternus. - Probatur sequela: quia aeternitas consequitur im- 
mutabilitatem, sicut tempus motum. 

II. Secundo, assignatur modus quo est aeternus, po- 
nendo aliam conclusionem, scilicet: Deus est sua aeternitas. 
Hoc enim est dicere quod non est aeternus denominative, 
sed essentialiter. - Hanc autem conclusionem primo ostendit 
claudere in se quandam singularem Dei excellentiam ; se- 
cundo, probat; tertio, declarat. 

Cum enim aeternitas species sit durationis, dicendo quod 
Deus est sua aeternitas, dicitur quoque quod est sua du- 
ratio. Hoc autem, idest rem esse suam durationem, singu- 
lare est in Deo: nulli siquidem alteri convenire in littera 
dicitur. 

Probatur deinde simul et conclusio et singularitas in- 
clusa in ea. Deus est suum esse uniforme , et nihil aliud 
a Deo est suum esse : ergo solus est sua duratio , quae 
aeternitas in eo est. 

Declaratur postremo a simili: quia sicut est sua essentia, 
ita est sua aeternitas. 

III. Circa vim ac sensum probationis secundae conclu- 
sionis, adverte quod res hic sumitur pro re subsistente, 
cuius tantum est esse, proprie loquendo. Ita quod non in- 
tendit Uttera quod omnis res alia a Deo distinguatur a 
sua duratione, cura tempus non distinguatur ab ipsa: sed 
intendit quod nulla res quae est quod est et quod durat, 
est sua duratio. Vis autem rationis consistit in hoc, quod, 
cum res, esse et duratio ordine quodam se habeant (quo- 
niam duratio non inest rei nisi mediante esse: non enim 
res durat nisi ratione sui esse; quia namque retinet esse, 
durat res omnis , et non ob aliud ) : cum inquam ita sit , 
consequens est quod, si alterum extremorum non est idem 
medio , quod nec sit idem reliquo extremo ; magis enim 
distant extrema inter se, quam a medio. Res autem durans 
alia a Deo, quae est unum extremum, non est idem quod 
suum esse, ut supponimus. Ergo nec est idem quod sua 
duratio , quae extremum alterum est. 

IV. Circa eandem probationem, dubium ex Aureolo, 
apud Capreolum, in ix distinctione Primi *, occurrit. Impu- 



gnat siquidem id quod implicite dicitur, quod aeternitas Dei 
sit formaliter duratio. Quia omnis duratio, alteri comparata, 
est maior, minor, aut aequalis : aeternitas non est huiusmodi. 
Probatur: quia non potest intelligi maior, secluso post vel 
ante plus durare; ergo omnis duratio maior habet ante 
vel post; quod repugnat aeternitati. 

V. Ad hoc breviter potest dupliciter responderi. Primo, 
negando minorem. Et ad probationem dicitur, quod dura- 
tionem maiorem includere prius et post in sc, contingit 
dupliciter, uno modo formaliter, alio modo virtualiter et 
eminenter, sicut calor est in sole : et quod aeternitas est 
maior ceteris, et verificatur de ea durare prius vel post 
tempus aliquod , quia in se illa praehabet eminenter. - Se- 
cundo potest responderi, negando maiorem, proprie lo- 
quendo. Quoniam comparatio proprie non fit nisi in unius 
rationis rebus: aeternitas autem est duratio alterius omnino 
rationis a tempore. Et hoc sacundum se loquendo: quam- 
vis, concepta ut coexistens, tempori comparetur etiam a viris 
illustribus. 

VI. In responsione ad primum, adverte duo. Primum est 
quod, sicut punctum motum dicitur causare lineam, et 
tamen in nullo genere causae causat illam in esse ; et pro- 
pterea non est causa lineae in esse reali, sed est causa eius 
in esse cognito, quia facit cognitionem illius in nobis: ita 
nunc stans dicitur causare aeternitatem, non in esse reali, 
sed in esse cognito, quia causat rationem illius in nobis. 
Et quemadmodum impossibile est punctum moveri, et tamen 
concipimus et dicimus punctum motum, idest si movere- 
tur, causare lineam: ita, dato quod impossibile sit nunc 
stare, attamen optime dicimus, nunc stans facit aeterni- 
tatem, idest, si staret, constitueret aeternitatem. 

Secundum est, quod hinc patet quam vanus contra nos 
fuerit labor rationum Aureoli, ubi supra*, ad impugnandum 
hoc dictum Boetii et s. Thomae, quia nunc non potest 
concipi ut stans, et ad removendum nunc a Deo. Aequi- 
vocat namque de nunc, imo supponit non dari nisi nunc 
temporis: cum tSLmen nunc aeternitatis sil aXx&Tms rationis 
a nunc temporis. Et rursus , ut dictum est , ipsum nunc 
temporis, si staret, aeternitatem constitueret : sicut punctus, 
si moveretur, lineam faceret. Quare non opus esse censui 
obiectiones suas adducere : ex his enim facillime solvuntur. 



Nutn. IV. 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM ESSE AETERNUM SIT PROPRIUM DEI 

I Sent.,, dist. vui, qu. ii', art. 2; IV, dist. xlix, qu. i, art. 2, qu' 3; Quodl. X, qu. 11; 
De Div. Nom., cap. x, lect. iii; De Gxusis, lect. 11. 



Vers. 3. 
a 



Vers. 41. 




>i) TERTiUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
1 esse aetemum non sit soli Deo proprium. 
'Dicitur enim Danielis xii *, quod " qui 
%ad iiistitiam erudiunt pliirimos , erunt 
quasi stellae in perpetuas aeternitates. Non autem 
essent plures aeternitates, si soius Deus esset ae- 
ternus. Non igitur solus Deus est aeternus. 

2. Praeterea, Matth. xxv * dicitur: Ite, male- 
dicti, in ignem aeternum. Non igitur solus Deus 
est aeternus. 

3. Praeterea, omne necessarium est aeternum. 
Sed multa sunt necessaria; sicut omnia principia 
demonstrationis, et omnes propositiones demon- 
strativae. Ergo non solus Deus est aeternus. 



Sed gontra est quod dicit Hieronymus, ad 
Marcellam ^ *: Detis solus est qui exordium non p 

habet. Quidquid autem exordium habet, non est E^st.xv,"Kl"n'. 
aeternum. Solus ergo Deus est aeternus. 

Respondeo dicendum quod aeternitas vere et 
proprie in solo Deo est. Quia aeternitas immu- 
tabilitatem consequitur, ut ex dictis * patet: solus ■ Art. ■. 
autem Deus est omnino immutabilis, ut est ^* su- t 

perius * ostensum. Secundum tamen quod aliqua • qu. m, art.2. 
ab ipso immutabilitatem percipiunt ^, secundum s 

hoc aliqua eius aeternitatem participant. 

Quaedam ergo quantum ad hoc ' immutabili- ^ 

tatem sortiuntur a Deo, quod nunquam esse de- 
sinunt: et secundum hoc dicitur Eccle.i* de terra, • vers. 4- 



I 



«) quod. - Om. codices; et pro plurimos legunt multos. 
P) Hieronymus, ad Marcellam. - Augustinus libro de Fide ad 
Petrum cap. vi P; Augustinus ad Marcellam BCDEFGafe et margo A. 

SUMMAE Thkol. D. Thomae T. I. 



f) est. - Post ostensum ponunt AB; ante, ceteri. 

S) percipiunt. - recipiunt B. - Pro aliqua, aliquam FG. 

e) quantum ad hoc. - dicuntur aeterna quantum ad hoc quod D 

i3 



98 



QUAESTIO X, ARTICULUS IV 



' PS." LXXV, 5. 

' Vers. 15. 
1 



Cap. xTi. 



Vers. 3. 



quod in aeternum stat ^. Quaedam etiam aeterna 
in Scripturis dicuntur propter diuturnitatem dura- 
tionis, licet corruptibilia sint: sicut in Psalmo * 
dicuntur montes aeterni; et Deuter. xxxiii * etiam " 
dicitur: de pomis collium aeternorum. Quaedam 
autem amplius participant de ratione aeternitatis, 
inquantum habent intransmutabilitatem vel secun- 
dum esse, vel ulterius secundum operationem, 
sicut angeli et beati, qui Verbo fruuntur: quia 
quantum ad illam visionem Verbi, non sunt in 
sanctis volubiles cogitationes , ut dicit Augustinus, 
XV de Trin. *. Unde et videntes Deum dicuntur 
habere vitam aeternam , secundum illud loann. 
xvii *: haec est pita aeterna, ut cognoscant etc. 
Ad primum ergo dicendum quod dicuntur mul- 
tae aeternitates, secundum quod sunt multi par- 



ticipantes aeternitatem ex ipsa Dei contempla- 
tione. 

Ad secundum dicendum quod ignis inferni dici- 
tur aeternus propter interminabilitatem tantum. 
Est tamen in poenis eorum transmutatio, secun- 
dum illud lob xxiv *: ad nimium calorem trans- 
ibunt ab aquis niviiim. Unde in inferno non est 
vera aeternitas, sed magis tempus; secundum * 
illudPsalmi*: erit tempus eorum in saecula. 

Ad tertium dicendum quod necessarium signi- 
ficat quendam modum veritatis. Verum autem, 
secundum Philosophum, VI Metaphys. * , est in 
intellectu. Secundum hoc igitur vera et ' neces- 
saria sunt aeterna, quia sunt in intellectu aeterno, 
qui est intellectus divinus solus. Unde non se- 
quitur quod aliquid extra Deum sit aeternum. 



!;) in aeternum stat. — Prosequitur P : et sic aeternitas angelis attri- 
bui potest, secundum illud Psalmi: iUuminans tu mirabiliter a mon- 
tibus aeternis. Quaedam etiam etc. 



r,) etiam. - Om. FG et ed. a. 

0) secundum. - unde ACDE. 

i) et. - Om. ABCDFG et ed. a. - Pro quia, quod ADFG, eo quod B. 



Vers. 19. 



Ps. LXXX, 16. 



• S. Th. lect. IV. 
-Did.lib.V.c.iv, 
num. I. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, proprium distinguitur contra commune. - In cor- 
pore duae conclusiones. Prima est : Aeternitas vere et pro- 
prie est in solo Deo. Probatur. Solus Deus est omnino 
immutabilis : ergo solus Deus est vere et proprie aeternus. - 
Tenet sequela : quia aeternitas immutabilitatem consequitur. 
Secunda est: Aeternitas participative invenitur in aliis. 
Probatur. Immutabilitas participatur quadrupliciter ab aliis : 
ergo aeternitas. -Tenet sequela: quia inquantum aliqua sunt 
immutabilia, intantum sunt aeterna. Antecedens declaratur 
secundum quatuor gradus immutabilitatis. Primus est se- 
cundum diuturnitatem : et in hoc sunt corruptibilia sed 
longaeva valde, ut montes et coUes. Secundus est secun- 
dum perpetuitatem secundum totum: et in hoc sunt ele- 
menta corruptibilia secundum partes et non secundum to- 



tum : quamvis in littera praepostero ordine numerentur hi 
gradus. Tertius est secundum incorruptibilitatem substan- 
tialem simpliciter: et in hoc sunt caelestia et angeli. Quar- 
tus est secundum immutabilitatem operationis eiusdem 
numero omnino: et in hoc sunt beati ut sic. 

II. In responsione ad tertium, si nescis, novitie, quomodo 
intelligatur quod necessarium significat quendam veritatis 
modum, memento secundi libri Perihermenias *, ubi de 
modalibus agitur; et videbis necessarium in actu signato 
modum compositionis, in qua sola est veritas, addere supra 
propositionem. Et sic intelliges necessarium in actu exer- 
cito, cuius argumentum hoc meminit, modum compositio- 
nis vere exercere, a quo necessaria dicuntur et principia et 
conclusiones demonstrationum. 



Cap. XII. 



ARTICULUS QUARTUS 

UTRUM AETERNITAS DIFFERAT A TEMPORE 



Infra, art. 5; l Sent., dist. viii, qu. 11, art. 2; dist. xix, qu. 11, art. 1; De Pot., qu. iii, art. 14, ad 10, li 

De Div. Nom., cap. x, lect. iii. 



• Cap. XI, n. 8; 
XIII, n.i. -S.Th. 
lect. xviii, XXI. 




»D quartum sic proceditur. Videtur quod 
aeternitas non sit aliud a tempore. Im- 
'possibile est enim duas esse mensuras 
jdurationis simul, nisi una sit pars alte- 
rius : non enim sunt simul duo dies vel duae 
horae ; sed dies et hora sunt simul , quia hora 
est pars diei. Sed aeternitas et tempus sunt si- 
mul: quorum utrumque mensuram quandam du- 
rationis " importat. Cum igitur aeternitas non sit 
pars temporis , quia aeternitas excedit tempus et 
includit ipsum; videtur quod tempus sit pars ae- 
ternitatis, et non ^ aliud ab aeternitate. 

2. Praeterea, secundum Philosophum in IV 
Physic. *, nunc temporis manet idem in toto tem- 
pore. Sed hoc videtur constituere rationem ae- 
ternitatis "> , quod sit idem indivisibiliter se habens 
in toto decursu temporis. Ergo aeternitas est nunc 
temporis. Sed nunc temporis non est aliud se- 



cundum substantiam a tempore. Ergo aeternitas 
non est aliud secundum substantiam a tempore. 

3. Praeterea, sicut mensura primi motus est 
mensura omnium motuum, ut dicitur in IV Physic.*, 
ita videtur quod mensura primi esse sit mensura 
omnis esse. Sed aeternitas est mensura primi 
esse, quod est esse divinum. Ergo aeternitas est 
mensura omnis esse. Sed esse rerum corruptibi- 
lium mensuratur tempore °. Ergo tempus vel est 
aeternitas, vel aliquid aeternitatis. 

Sed contra est quod aeternitas est tota simul : 
in tempore autem est prius et posterius. Ergo 
tempus et aeternitas non sunt idem. 

Respondeo dicendum quod manifestum est tem- 
pus et aeternitatem non esse idem. Sed huius 
diversitatis rationem quidam assignaverunt ex hoc 
quod aeternitas caret principio et fine , tempus 
autem habet principium et finem. Sed haec est 



a) mensuram quandam durationis. - quodammodo mensuram du- 
rationis ACE. 

p) non. ~ non sit ACDEF, ideo G. 



T) aeternitatis. - totius aetemitatis B. - Pro indivisibiliter, inde- 
sinenter sB. 

3) tempore. - a tempore FG et edd. a b. 



• Cap. XIV, n.4. 
-S.Tn.Iect. XXIII. 



QUAESTIO X, ARTICULUS IV 



99 



difFerentia per accidens, et non per se. Quia dato 
quod tempus semper fuerit et semper futurum 
sit, secundum positionem eorum qui motum caeli 
ponunt sempiternum, adhuc remanebit differentia 
inter aeternitatem et tempus , ut dicit Boetius 
• Lib. V, prosa jj^ Hbro dc Consolat. *, ex hoc quod aeternitas 
est tota simul, quod tempori non convenit: quia 
aeternitas est mensura esse permanentis, tempus 
vero est mensura motus. 

Si tamen praedicta differentia attendatur quan- 
tum ad mensurata, et non quantum ad mensuras, 
' sic habet aliquam ' rationem : quia solum illud 

mensuratur tempore, quod habet principium et 
finem in tempore, ut dicitur in IV Physic. * Unde 
si motus caeli semper duraret, tempus non men- 
suraret ipsum secundum suam totam durationem, 
cum infinitum non sit mensurabile; sed mensu- 
raret quamlibet circulationem, quae habet prin- 
cipium et finem in tempore. 

Potest tamen et aliam rationem habere ex parte 
istarum mensurarum, si accipiatur finis et prin- 
cipium in potentia. Quia etiam dato quod tem- 
pus semper duret, tamen possibile est signare in 
tempore ^ et principium et finem , accipiendo 
ipsius, sicut dicimus principium 
vel anni 



-s 



Cap. XII, n. 13. 
Th. lect. XX. 



aliquas partes 
et finem diei 
aeternitate. 

Sed tamen 
eam quae est per se et primo, differentiam, per 



quod non contingit in 



istae differentiae consequuntur 



hoc quod aeternitas est tota simul, non autem 
tempus. 

Ad primum ergo dicendum quod ratio illa pro- 
cederet, si tempus et aeternitas essent mensurae * 
unius generis : quod patet esse falsum , ex his 
quorum est tempus et aeternitas mensura '. 

Ad secundum dicendum quod nunc temporis est 
idem subiecto in toto tempore , sed differens ra- 
tione: eo quod, sicut tempus respondet motui, 
ita nunc temporis respondet mobili ; mobile au- 
tem est idem subiecto in toto decursu temporis, 
sed diflferens ' ratione, inquantum est hic et ibi. 
Et ista alternatio ^ est motus. Similiter fluxus ipsius 
nunc, secundum quod alternatur ratione, est tem- 
pus. Aeternitas autem manet eadem et subiecto 
et ratione. Unde aeternitas non est idem quod 
nunc temporis. 

Ad tertium dicendum quod, sicut aeternitas est 
propria mensura ipsius esse, ita tempus est pro- 
pria mensura motus. Unde secundum quod ali- 
quod esse recedit a permanentia essendi et sub- 
ditur transmutationi , secundum hoc ■" recedit ab 
aeternitate et subditur tempori. Esse ergo rerum 
corruptibilium, quia est transmutabile, non men- 
suratur aeternitate, sed tempore. Tempus enim 
mensurat non solum quae transmutantur in actu, 
sed quae sunt transmutabilia *. Unde non solum 
mensurat motum, sed etiam quietem; quae est 
eius quod natum est moveri, et non movetur. 



e) aliquam. - aliam Pab. 

!J) tempore. - ipso ABCDE. 

»)) tamen. - Om. codices et ed. a. - Pro differentiam, differentia sF. 

6) mensurae. — mensura ACDEFGpB et edd. a b. 

i) mensura. - Om. codices et ed. a. 



x) differens. — differt codices et ed. a. 

X) alternatio. - alternatio eius FG, alteratio eius ACDE, alteratio 
vel alternatio eius B; raargo D vel alternatio. 
\t.) secundum hoc. - Om. codices et ed. a. 
v) transmutabilia. - in potentia addit B. 



Commentaria Cai-dinalis Caietani 



In titulo , aliud realiter. - In corpore quinque. Primo, 
ostendit quod dubium in hoc quaesito sit, non quaesitum, 
sed ratio quaesiti. 

Secundo, refert quandam opinionem circa dubium (sci- 
licet rationem alietatis inter haec): scihcet, propter habere 
principium et finem et non habere haec. 

Tertio, improbatur: quia hoc est per accidens. Probatur: 
quia, hac differentia sublata, remaneret alia a Boetio posita ; 
scilicet, per esse totum simul et esse successiviim. 

Quarto, salvatur improbata opinio secundum duphcem 
sensum : scilicet, intelligendo illam differentiam quoad men- 
surata; vel de principio et fine in potentia. 

Quinto, respondetur quaesito, inquantum dubitabile est, 
una conclusione complectente quodammodo omnia dicta. 
Et est ista : Inter aetemitatem et tempus per se primo dif- 
ferentia est per esse totum simul et non esse huiusmodi; 
ita quod reliqua hanc consequuntur. Et relinquitur ex dictis 
nota. 

II. Adverte hic, quod opinio recitata in littera tres sensus 
habere potest: primo, de habere principium et finem in 
seipsa mensura, in actu tamen; secundo, in mensuratis, 
similiter in actu ; tertio, in potentia, in seipsa tamen men- 
sura. Et quia, cum aliqua differeritia de aliquo assignatur, 
intelligitur quod illa differentia insit illi in seipso; et rursus. 



cum absolute dicimus principium aut finem, intelligitur in 
actu; ideo primus sensus absolute improbatus est. Secun- 
dus vero et tertius, qui possunt exponendo sufferri, deinde 
appositi ut veri sunt. Sed quoniam non radicalem diffe- 
rentiam, sed secundariam tangebant , ideo ultimo respon- 
dendo radicem posuit. Omnia in littera clare patent. 

III. Circa illud dictum in secundo sensu, scilicet quod 
motus caeli, si esset aetermis, non mensuraretur tempore 
secundum totum, sed secundum partes, dubium occurrit ex 
Scoto, in Secundo, dist. n, qu. ra. Sed quia hoc spectat ad IV. 

Physic, in textu 117*, ideo hic, ubi non ex proposito tan- ' Cap. xn, n. 10. 
gitur, omittatur. 

Et similiter dubitatio circa identitatem nunc in toto tem- 
pore, tactam in responsione ad secundum, cum tractetur 
in eodem quarto, a textu io3 usque ad textum io8*, ibi- ■ Cap.xi, 11.7-11. 
dem, Deo dante, tractabitur; et de his est quaestio specialis. 

IV. In responsione ad tertium, est dubium circa illud 
dictum, scilicet quod esse rerum generabilium mensuretur 
tempore. Arguit enim contra illud Scotus, in Secundo, dist. n, 
qu. IV, volens quod absolute mensuretur aevo. Sed quia in 
sequenti articulo aevi natura notificanda est, et eodem utitur 
Scotus argumento contra hoc et contra mensuram opera- 
tionis angelicae, idcirco usque ad sequentem differatur ar- 

ticulum *. • Num. XIX. 



lOO 



QUAESTIO X, ARTICULUS V 



ARTICULUS QUINTUS 

DE DIFFERENTIA AEVI ET TEMPORIS 

I Sent., dist. vin, qu. ii, art. 2; dist. xix, qu. 11, art. i; II, dist. 11, qu. i, art. i; De Pot., qu. iii, art. 14, ad 18; 

Quodl. X, qu. II. 



Cap. xz, XXII. 



Art. I. 



Vers. I. 



'Ub.nideCon- 
solat., metro ix. 



* Art. praec. 




•D QuiNTUM sic PROCEDiTUR. Videtuf quod 
aevum non sit aliud a tempore. Dicit 
'enim Augustinus, VIII super Gen. ad 
■^litt. *, quod Deiis movet creaturam spi- 
ritualem per tempus "■. Sed aevum dicitur esse 
mensura spiritualium substantiarum. Ergo tempus 
non differt ab aevo. 

2. Praeterea, de ratione temporis est quod 
habeat prius et posterius : de ratione vero aeter- 
nitatis est quod sit tota simul, ut dictum est *. 
Sed aevum non est aeternitas: dicitur enim Ec- 
cli. i *, quod sapientia aeterna est ante aevum. 
Ergo non est totum simul, sed habet prius et 
posterius: et ita est tempus. 

3. Praeterea, si in aevo non est prius et po- 
sterius, sequitur quod in aeviternis non differat 
esse vel fuisse vel ^ futurum esse. Cum igitur sit 
impossibile aeviterna non fuisse, sequitur quod 
impossibile sit ea non futura esse. Quod falsum 
est, cum Deus possit ea reducere in nihilum. 

4. Praeterea, cum duratio aeviternorum sit 
infinita ex parte post, si aevum sit totum simul, 
sequitur quod aliquod creatum sit infinitum in 
actu: quod est impossibile. Non igitur aevum 
diflfert a tempore. 

Sed contra est quod dicit Boetius * : qui tem- 
pus ab aepo ire iubes. 

Respondeo dicendum quod aevum diflFert a tem- 
pore et ab ^" aeternitate , sicut medium existens 
inter illa. Sed horum differentiam aliqui sic assi- 
gnant, dicentes quod aeternitas principio et fine 
caret; aevum habet principium, sed non ^ finem ; 
tempus autem habet principium et finem. - Sed 
haec diflferentia est per accidens, sicut supra * 
dictum est: quia si etiam semper aeviterna fuis- 
sent et semper futura essent , ut aliqui ponunt ; 
vel etiam si quandoque deficerent, quod Deo 
possibile esset; adhuc aevum distingueretur ab 
aeternitate et tempore. 

Alii vero assignant diflferentiam inter haec tria, 
per hoc quod aeternitas non habet prius et poste- 
rius; tempus autem habet prius et posterius cum 
innovatione et veteratione ; aevum ' habet prius 
et posterius sine innovatione et veteratione. - Sed 
haec positio implicat contradictoria ^. Quod qui- 
dem manifeste apparet, si innovatio et veteratio 
referantur ad ipsam mensuram. Cum enim prius 



et posterius durationis non possint esse simul, si 
aevum habet prius et posterius, oportet quod, 
priore parte aevi recedente , posterior de novo 
adveniat: et sic erit innovatio in ipso aevo, sicut " 
in tempore. Si vero referantur ad mensurata, 
adhuc sequitur inconveniens. Ex hoc enim res 
temporalis inveteratur tempore, quod habet esse 
transmutabile: et ex transmutabilitate mensurati, 
est prius et posterius in mensura *, ut patet ex 
IV Physic. * Si igitur ipsum aeviternum non sit ls'^h.'iMt?i 
inveterabile nec innovabile, hoc erit quia esse 
eius est intransmutabile. Mensura ergo eius non 
habebit prius et posterius. 

Est ergo dicendum quod, cum aeternitas sit 
mensura esse permanentis, secundum quod ali- 
quid recedit a permanentia essendi, secundum hoc 
recedit ab aeternitate. Quaedam autem sic rece- 
dunt a permanentia essendi, quod esse eorum 
est subiectum transmutationis ', vei in transmuta- 
tione consistit: et huiusmodi mensurantur tem- 
pore; sicut omnis motus, et etiam ' esse omnium 
corruptibilium. Quaedam vero recedunt minus 
a permanentia essendi, quia esse eorum nec in 
transmutatione consistit, nec est subiectum trans- 
mutationis ^: tamen habent transmutationem ad- 
iunctam, vel in actu vel in potentia. Sicut patet 
in corporibus caelestibus, quorum esse substantiale 
est intransmutabile ; tamen esse intransmutabile 
habent cum transmutabilitate secundum locum. 
Et similiter patet de angelis, quod habent esse 
intransmutabile * cum transmutabilitate secundum 
electionem, quantum ad eorum naturam pertinet; 
et cum transmutabilitate intelligentiarum et aflfe- 
ctionum, et locorum suo modo. Et ideo ^* huius- 
modi mensurantur aevo, quod est medium inter 
aeternitatem et tempus. Esse autem quod mensu- 
rat aeternitas *, nec est mutabile, nec mutabilitati 
adiunctum. - Sic ergo tempus habet prius et po- 
sterius : aevum autem non habet in se prius et 
posterius , sed ei coniungi possunt : aeternitas 
autem ^ non habet prius neque postcrius, neque 
ea compatitur. 

Ad primum ergo dicendum quod creaturae spi- 
rituales, quantum ad aflfectiones et intelligentias *, 
in quibus est successio, mensurantur tempore *, 
Unde et Augustinus ibidem * dicit quod per tem- 
pus moveri, est per aflfectiones moveri, Quantum 



10. 

XIX, 



D. 123. 



D. 139. 
Cap. XX. 



o) per tempus. ~ in tempore ACE. 
p) vel. - et codices et edd. a b. 

If) ab. - Omittunt codices. - sicut omittunt ABCDFG et edd. 
et est E. 

8) non. - non habet ABCDEG. 

e) aevum. - aevum autem codices et edd. a b. 

C) contradictoria. - contradictionem BFG. 

>)) sicut. ~ sicut est codices. 

0) mensura. - tempore codices. 



ab, 



i) transmutationis. - transmutationi BEpA. 

x) etiam. - Om. FG et ed. a. 

Vj transmutationis. - transmutationi ABDE. - Pro habent, habet 
ABCDE. 

|i) Et ideo. - Et etiam ideo G, Et etiam F. 

v) mensurat aetemitas. - mensuratur aeternitate ABCDE. 

5) autem. - Om. FG. - Pro non habet prius neque, neque habet 
prius et codices. 

0) et intelligentias. - intelligibiles B. 



D. 585. 



QUAESTIO X, 

vero ad eorum esse naturale, mensurantur aevo, 
Sed quantum ad visionem gloriae, participant 
aeternitatem. 

Ad secundum dicendum quod aevum est totum 
simul : non tamen est aeternitas *, quia compa- 
titur secum prius et posterius. 

Ad tertium dicendum quod in ipso esse angeli 
in se considerato , non est diflferentia praeteriti 
et futuri, sed solum secundum adiunctas muta- 
tiones. Sed quod dicimus angelum esse vel fuisse 
vel futurum esse, differt secundum acceptionem 
intellectus nostri, qui accipit esse angeli per com- 
parationem ad diversas partes temporis. Et cum 



ARTICULUS V 



101 



dicit angelum esse vel fuisse, supponit aliquid 
cum quo eius oppositum non subditur divinae 
potentiae : cum vero dicit futurum esse, nondum 
supponit " aliquid. Unde, cum esse et non esse ^ 

angeli subsit divinae potentiae, absolute consi- 
derando , potest Deus facere quod esse angeli 
non sit futurum: tamen non potest facere quod 
non sit dum est, vel quod non fuerit postquam 

fuit *. . • D. 499- 

Ad quartum dicendum quod duratio aevi est 
infinita, quia non finitur tempore. Sic autem esse 
aliquod creatum infinitum , quod non finiatur f p 

quodam alio, non est inconveniens *. ' ^. 736- 



tc) nondum supponit. - non praesupponit C. 



p) quod non finiatur. - quia non finitur BDFG ct edd. a b, quia 
non finitum ACE. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



t: 



'iTULus clarus. - In corpore articuli quatucr: 'primo, re- 
spondet quid in Jioc quaesito clarum , quidve ambi- 
guum; secundo, tractat quandam opinionem; tertio, aliam; 

* Cf. num. vii. quarto, propriam, respondendo quaesito *. 

II. Quoad primum, clarum est aevum medium esse inter 
aeternitatem et tempus : ambiguum, quomodo est raedium, 
propter multitudinem opinibnum. 

III. Quoad secundum, primo ponitur opinio dicens me- 
diationem attendi penes habere principium et finem. Se- 
cundo, improbatur: quia mediatio haec est per accidens; 
ut patet, si aeviterna producta essent ab aeterno. 

IV. Quoad tertium, primo ponitur secunda opinio, di- 
cens mediationem attendi penes carere innovatione et ve- 
teratione, et tamen habere prius et posterius; quatenus in 
primo conveniat cum aeternitate, et in secundo cum tem- 
pore. - Secundo, improbatur dupliciter, iuxta duplicem in- 
tellectum quem habere potest : scilicet, vel referendo utram- 
que conditionem ad ipsum aevum ; vel referendo secundam 
ad aevum, et primam ad aeviternum mensuratum aevo. 

Contra primum sensum arguit sic. Prius et posterius 
secundum durationem non potest esse simul : ergo, rece- 
dente priore, de novo advenit posterius: ergo, si in aevo 
est prius et posterius, erit innovatio et inveteratio. - Contra 
secundum sic. Aeviternum nec est innovabile, nec invete- 
rabile: ergo est intransmutabile : ergo mensura eius caret 
priore et posteriore. Antecedens est tuum. Prima conse- 
quentia et patet ex se, et probatur ex IV Physic: quia 
transmutabilitas est propria causa inveterationis ; ergo in- 
transmutabilitas non inveterationis, iuxta illud, si afftrmatio 

* I Post^., cap. est causa affirmationis * etc. Secunda vero consequentia 

' ' ' probatur ex IV Physic. : quia transmutabilitas mensurati est 

causa prioris et posterioris in mensura; ergo intransmuta- 
bilitas erit causa negationis prioris et posterioris in eadem, 
iuxta eandem radicem. 

V. Circa has rationes, adverte quod Scotus, in Secundo, 
dist. 11, qu. 11, hanc opinionem non sequitur: solvere tamen 
nititur has rationes litterae, defendendo secundum sensum, 
dans exemplum sic. Si poneretur caro non habens partem 
et partem sub quantitate, tunc in mensura essent partes, 
et non in eo cuius esset. Et sic in proposito, esse angeli 
est absque innovatione : et tamen mensura est successiva. 
Unde ad rationem factam directe contra hoc, respondet ne- 
gando, in sententia, quod transmutabilitas mensurati sit 
praecisa causa successionis in mensura. 

VI. Sed contra, haec responsio facile convincitur falsa, 
tum ad hominem, tum simpliciter. Ad hominem quidem, 
quia si successio in mensura stat cum mutatione et immu- 
tatione proprii subiecti, seu mensurati, ergo arguere a suc- 
cessione mensurae ad transmutationem subiecti non valet, 
sed est sophisma Consequentis. Sed ipse Scotus ibidem fate- 

•LibivPAviic ^"^ quod ille processus est bonus, et ab effectu ad causam. 
loc. cit. '" Ergo. - Et confirmatur: quia Aristoteles usus est illo *, 



nec processus litterae est alius ab illo ; si enim successio 
est in mensura, dicimus, ergo in mensurato, quia variatio 
mensurati est causa successionis in mensura. Mirum valde 
est de hoc homine, cum eandemmet rationem, quia Aristo- 
telis , approbat ; quia s. Thomae , improbat. Et propterea 
necesse est ut aut approbationem aut improbationem pro- 
priam neget. 

Simpliciter autem, quoniam indivisibile impossibile est 
quod certificetur ex propriis per divisibile : ergo impossi- 
bile quod mensuretur per illud. - Et tenet sequela: quia 
mensura est certificatio mensurati. Antecedens vero patet 
in exemplo suo : nunquam enim sciretur quanta esset caro 
indivisibilis per quantitatem divisibilem, sl eius esset. Unde 
et de facto per quantitatem specierum in Eucharistia, non 
mensuratur corpus Christi, quia non est sub ea divisibiliter. 
Et idem est iudicium in quantitate durationis. Si enim ipsa 
est extensa, nunquam mensurabitur indivisibile et inexten- 
sum secundum durationem: quomodo enim scietur sic illius 
duratio naturalis , etiam fingi non potest. Oportet igitur 
mensurae extensae respondere mensuratum extensum , et 
indivisibili indivisibile, ut littera ex Aristotele deducit. 

VII. Quoad quartum *, conclusio responsiva quaesito "Cf. num. i. 
est : Aevum est medium inter aeternitatem et tempus, quia 

est immutabile, mutabilitati tamen coniunctum. - Probatur. 
Aeternitas est propria mensura esse totaliter permanentis: 
ergo penes recessum a permanentia, attenditur elongatio 
ab aeternitate : ergo mutatio , aut mutationi subiectum , 
maxime recedit ab ipsa: ergo medium est immutabile, mu- 
tationi tamen annexum actu vel potentia. Patet secunda se- 
quela : quia mutatio permanentiae opponitur directe, et ae- 
ternitas ipsa nec mutatio est, nec mutationem quovis modo 
secum compatitur. Ultima autem, cum ceteris, clare patet. 

VIII. In responsione ad primum, adverte quod Scotus 
arguit contra quatuor propositiones. Prima est affirmativa : 
operationes angeli mensurantur tempore. Secunda est ne- 
gativa, virtualiter inclusa in praecedente : operationes an- 
geli non mensurantur aevo. Tertia est affirmativa: visio 
beata in angelis mensuratur aeternitate participata. Et 
hae omnes habentur in hac responsione ad primum , ut 
patet in littera. Quarta vero etiam affirmativa est: esse re- 
rum generabilium mensuratur tempore: haec enim in re- 
sponsione ad ultimum articuli praecedentis *, et in corpore ' Cf. ibi Com- 

1 ■ ... » j- » .. j .. • j j • ment. num. iv. 

huius posita est, cum dictum est quod tam id quod m 
transmutatione consistit, idest motus, quam id quod mu- 
tationi subiicitur, quod experimur esse nostrum esse sub- 
stantiale, tempore mensuratur. 

IX. Arguit ergo primo, in II Sent., dist. 11, qu. iv, contra 
secundam propositionem, probando illius contradictoriam, 
quam tenet ut veram, scilicet, operationes angeli mensu- 
rantur aevo, tripliciter. Primo sic. Esse et operatio angeli 
habent uniformem modum manendi dum manent : ergo 
habent mensuram eiusdem rationis. Antecedens patet : quia 



102 



QUAESTIO X, ARTICULUS V 



utrumque est indivisibile, et tamen defectibile. Probatur con- 
sequentia: quia mensurae proportionantur diversis modis 
manendi, ut patet de successivis et permanentibus. - Se- 
cundo sic. Actus beatificus mensuratur aevo, ut per Augu- 

• fuigentius, de stinum patet , de Fide ad Petrum , cap. xviii *. Ergo. - 
capf XXIII.* """' Tertio. Operatio angeli non mensuratur aeternitate nec 

tempore : ergo aevo. 

X. Ad evidentiam huius difficultatis, adverte quod Scotus 
ibidem tres mensuras durationis ponit, tempus, aevum et 
aeternitatem : ita quod tempus rem successivam ; aevum 
permanentem, defectibilem tamen; aeternitas autem rem 
omnino indefectibilem mensuret. Et propterea tenet esse 
substantiale rerum ad quas impossibile est esse motum, et 
operationes angelicas, etc, secundum se mensurari aevo. 
Et tota radix eius est illa maxima : Quaecumque unifor- 
mem habent modum manendi dum manent, habent men- 
suram eiusdem rationis. 

In praesenti autem littera, distinguuntur mensurae du- 
rationis penes mutabilitatem et immutabilitatem rerum. Et 
vere sic est. Quoniam mensura durationis est certificativa 
naturalis durationis rei secundum se, alioquin frustra esset: 
naturalis autem duratio rei ex mutabilitate aut immutabi- 
litate nascitur. Loquor de mutabili vel immutabili proprie, 
idest ex intrinseco : quoniam ex tali mutabilitate tantum 
pendet naturalis duratio rei. Nihil enim refert ad naturalem 
durationem rei, an in alio sit potentia destructiva eius, an 
non : sed solum an in ipsa sit unde possit deficere, an non. 
Et in hoc erravit manifeste Scotus , dicens : nec aliquando 
non esse, nec posse non esse per propriam potentiam, 
variat mensuram rei. Et fundamentum eius est valde de- 
bile, scilicet quia, si angelus annihilandus esset, nihil minus 
mensuraretur aevo. Liquet enim quod naturaliter non fore 
aliquando, et similiter posse naturaliter non esse, variant 
naturam rei : quia corruptibile et incorruptibile, ut dicitur 
•Cap.xn.-Did. X Metaphys.*, sunt substantia aut in substantia. Variant, 
^n-ifi.' '^*'''''' inquam, naturam generice, adeo ut nihil sit eis univocum. 
Ergo nec propria mensura est eadem. Et ex hoc provenit 
quod annihilandus angelus mensuratur aevo: quia scilicet 
annihilatio non provenit ex natura eius, sed ab extraneo ; 
ipse enim, quantum est de se, semper esset. 

Dicimus ergo rem omnino immutabilem aeternitate men- 
surari; immutabilem autem simpliciter et mutabilem secun- 
dum quid, aevo; mutabilem autem simpUciter, tempore. Et 
propterea, cum angelus sit immutabiUs substantialiter, mu- 
tabilis tamen accidentaliter, aevo mensuratur. Operationes 
vero eius naturales, quia naturaliter sunt mutabiles, aevo 
mensurari nequeunt : aevo namque mensuratum aeviternum 
est, aeviternum autem naturaliter perpetuum est, nullum 
autem naturaliter mutabile est naturaliter perpetuum. 
XI. Ad fundamentum autem Scoticum, distinguenda 

• Cf. num. praec. primo est propositio illa *. Quoniam si fit in sensu compo- 

• Cap. IX, n.ii. sito, est falsissima. Quoniam, ut dicitur in l Periherm. *, 

unumquodque necesse est esse dum est ; et sic omnia ma- 
nentia, dum manent, habent uniformem modum essendi , 
quia sunt necessario; et tamen non habent eandem men- 
suram. Nec ad hunc sensum arguens facit illam, sed ab- 
solute seu in sensu diviso. Et tunc dicitur quod modus 
manendi est multipliciter distinguibilis : scilicet, vel penes 
necessarium et possibile; vel penes permanens et successi- 
vura; vel penes defectibile et indefectibile. Et quocumque 
modo sumatur, semper est falsa. Quoniam nec omne ne- 
cessarium convenit in mensura : sed alia est mensura ne- 
cessarii omnino, ut Dei ; et alia necessarii simpliciter, possi- 
bilis autem secundum quid, ut sunt rehqua incorruptibiha. 
Et similiter omnia possibilia non mensurantur una men- 
sura : quoniam quaedam tempore continuo , et quaedam 

• Num. XIV. tempore discreto , ut dicetur *. Similiter non omne per- 

manens convenit in mensura; ut patet de superioribus et 
inferioribus. Nec omnia successiva: quoniam alia est men- 
sura successivorum successione continua, et alia succeden- 

• Ibld. tium successione discreta, ut dicetur *. De defectibili autem 

et indefectibili, iam patet defectibilitatem non esse modum 
rei, ut ab eis sumitur, sed dicere potentiam extraneam: et 
propterea non est ad propositum. Et esset nihil minus falsa, 
ex eo quod non omne defectibile unica mensura certifica- 



tur. - Ex his autem simplicibus, patet responsio ad modos 
compositos; puta permanens defectibile, et similes. 

XII. Ad formam ergo propositionis *, dicendum est quod • Cf. num. ix. 
habere uniformem modum manendi intrinsecum rei et per se 
respicientem naturalem durationem rei, est ratio uniformis 

seu eiusdem mensurae durationis : et non absolute habere 
uniformem modum manendi. Et ideo falsum est antecedens 
illius consequentiae. Et iam * exclusa est eius probatio. * Num. x, xi. 

Ad secundum, negatur antecedens, ut patet in littera. 
Nec est verum quod Augustinus dicat illud, nisi in sensu 
inferius * manifestando, accipiendo scilicet aevum pro ae- ' Nam. xvi sqq. 
ternitate participata. 

Ad tertium, negatur antecedens pro secunda parte : quia 
operatio angeli mensuratur nunc temporis, non continui, 
.sed discreti. 

XIII. Contra primam propositionem, scilicet, operationes 

angeli mensurantur tempore *, arguit Scotus ibidem. Sed * Cf. num. vm. 
quoniam argumenta sua militant contra tenentes eas men- 
surari tempore discreto quod sit species quantitatis, et haec 
propositio non est s. Thomae (quoniam apud nos tempus 
discretum nihil aliud est quam numerus prioris et poste- 
rioris in motu discreto ; qui nihil aliud est quam successio 
operationis spiritualis ad aliam operationem spiritualem, 
quales sunt duae intellectiones sine phantasmatum servitio ; 
numerus autem de praedicamento Quantitatis, sequitur di- 
visionem continui : oportet ut tempus hoc sit numerus 
transcendens , compositus ex unitatibus transcendentibus) : 
quia, inquam, sic est, unum tantum ex Scoto motivum affe- 
rendum censui, scilicet, quia ponuntur multa tempora sine 
necessitate. Oportet etiam mulfiplicari tempora, non solum 
in pluribus, sed in eodem, respectu actuum intellectus et 
voluntatis, etc. Haec autem videntur inconvenientia. Ergo. 

XIV. Ad hoc breviter dicitur, quod necessitas magna est 
multiplicandi tempus in continuum et discretum, propter 
spirituales operationes substantiarum spiritualium : carerent 
enim aliter proportionatis mensuris. Illae enim, cum sint 
immediate sibi invicem succedentes, et instantaneae secun- 
dum se, quia quaelibet est tota simul, elevantur manifeste 
supra tempus continuum et eius instantia: ad aevi autem 
exceUentiam non attingunt , quia corruptibiles naturaliter 
sunt. Oportet crgo ut sine propria mensura remaneant tam 
nobiUa entia; aut tempus discretum ponere, cuius instan- 
tibus operationes ipsae in se mensurentur. Haec enim sunt 
ipse motus spiritualis angelorum, cuius numerus est tempus 

per quod dicit Ausustinus * movere Deum spiritualem ' Loc. cit. in i 
creaturam. 

Multiplicatio autem temporis discreti in pluribus an- 
gelis aut in eodem, iudicio meo, non est necessaria nisi 
materialiter: quemadmodum etiam tempus continuum, quo 
nostra mensurantur, materialiter multiplicatur in omnibus 
mobiUbus , et aevum in omnibus aeviternis. Consonum 
namque rationi videtur ut, sicut omnia aeviterna simplicis^ 
simo aevo mensurantur, quod solum est aevum formaliter; 
ita omnis operatio huiusmodi simplicissima operatione, seu 
simpUcissimo nunc ilUus mensuretur ; et similiter omnis 
successio operationum, simplicissima successione. Talis au- 
tem operatio et successio est ea quae in primo operante 
temporaliter invenitur: quem constat esse supremum an- 
gelum, in quo, ut dicetur *, est etiam aevum. Et quia ope- * Art. seq. 
rationes intellectus sunt naturaliter priores et simpliciores 
operationibus voluntatis, erit unum tempus omnium huius- 
modi temporalium; quod est primo mensura operationum 
succedentium in intellectu primi angeli, et ex consequenti 
et extrinsece mensura ceterarum operationum tam suarum 
quam aliorum spiritualium. Cum his tamen , ut dictum 
est , stat quod quasi materialiter multiplicetur huiusmodi 
tempus, iuxta numerum mensuratorum operum : eo quod 
unum et multa , quae consequuntur cns , multiplicantur 
cum rebus ipsis. Dixi autem quasi materialiter : quia non 
oportet quod omnino univoce salvetur proportio temporum 
nostrorum ad tempus cuius subiectum est primus motus, 
et proportio horum temporum ad simplicissimum tempus 
eorum; sed sat est si est quasi talis. 

XV. Contra tertiam vero propositionem, sciUcet, operatio 

beata mensuratur aeternitate participata *, arguit idem in • Cf. num. vm. 



QUAESTIO X, ARTICULUS V 



io3 



Cf. num. XV. 



Quarto, dist. xlix, qu. vi. Operatio beata non est immuta- 
bilior aeviterno : ergo non mensuratur aeternitate, sed aevo. 
Consequentia nota. Et antecedens probatur. Tum quia ope- 
ratio beata est simpliciter minus nobilis quam substantia 
angeli beati , quoniam substantia est nobilior accidente. 
Tum quia perfectio ipsius operationis beatae non est im- 
mutabilior substantia eiusdem operationis, quoniam id quod 
inest alicui per accidens , non est immutabilius eo quod 
inest per se: constat autem quod substantia operationis 
mensuratur aevo, Ergo. - Praeterea, aeternum, ut distin- 
guitur contra aeviternum, non solum est totum simul, sed 
est indefectibile, carens potentia ad non esse. Sed nullum 
creatum est huiusmodi. Ergo. 

XVI. Ad evidentiam huius difficultatis, scito quod, quam- 
vis aevum nihil aliud sit quam aeternitatis participatio, dis- 
tinguitur tamen a s. Thoma hic (et in III Contra Gent., 
cap. Lxi, et in IV Sent., xlix, qu. i, art. 2, qu^ 3) aeternitas 
participata ab aevo ; non sicut perfectum a minus perfecto 
in eadem specie, sed sicut perfectius a minus perfecto di- 
versorum ordinum. Aeternitas quippe cum sit propria men- 
sura divini esse, participata aeternitas consequenter est pro- 
pria mensura esse divini ordinis. Esse autem divini ordinis 
dico , quod impossibile est connaturale esse cuicumque 
creaturae factae aut factibili : de quo in qu. xii latior erit 
sermo. Aevum autem est mensura esse immutabilis qui- 
dem, sed naturalis ordinis. Et haec est per se primo diffe- 
rentia inter aeternitatem participatam et aevum: ex hac 
enim et aliae differentiae fluunt, et omnes difficultates sol- 
vuntur. Quia enim operatio beata divini est ordinis, ideo 
aeternitate dicitur mensurari participative» Hinc etiam oritur 
vis conclusionis impugnatae a Scoto, scilicet: intellectus 
creatus non potest ex se in operationem beatam : ergo 
mensuratur aeternitate : ex primo siquidem antecedente se- 
quitur, ergo divini est ordinis; et post, ergo mensuratur 
aeternitate. 

XVII. Unde ad primam rationem Scoti *, negatur ante- 
cedens. Quoniam operatio heata, dato quod ipsa in se non 
esset immutabilior aeviterno, est tamen immutabilioris or- 
dinis, quia divini. Et propterea dicitur et est immutabilior 
secundum suum genus. - Dixi autem, dato quod non sit etc, 
quia minor mutatio sufficit ad non esse operationis beatae, 
quam substantiae angeli: quia haec exigit annihilationem, 
illa non. Est et rursus immutabilior, quia plura mutabilia 
immutabilius continet. Una siquidem visio beata, absque 
omni mutatione, continet visiones omnium spectantium ad 
universum eminenter : nullum autem aeviternum ad hanc 
immutabilitatem ascendere potest. 

Ad probationem autem primam, dicitur quod, sicut actus 
est simpliciter nobihor potentia , et tamen substantia est 
simpliciter nobilior accidente; et ratione primi, actus intelli- 
gendi est nohilior materia prima, ratione secundi, e contra : 
ita in proposito, et haec est vera, quod substantia est nobi- 
lior accidente, et simiHter haec, quod esse divini ordinis est 
nobilius esse naturali. Et propterea utrumque est verum 
in diversis ordinibus. Substantia quippe angeli est nobilior 
secundum esse naturae: operatio autem beata secundum 
excellentiam deitatis. Et si proprie loqui volumus, aequi- 
voce comparari videntur, 

Ad secundam autem probationem, negatur quod sub- 
stantia operationis beatae mensuretur aevo, Substantia enim 
operationis et eius perfectio una res numero sunt, et eadem 
mensurantur mensura. Unde non solum beatitudo opera- 
tionis, sed ipsa operatio beata mensuratur aeternitate parti- 
cipata, - Falsum quoque est quod perfectio non sit immu- 
tabilior substantia operationis, eo modo quo distinguuntur. 
Quoniam substantia operationis, si sine perfectione beati- 
tudinis esset, instanti temporis discreti mensuraretur. - Per- 
fectio autem deitatis mensuram aeternitatis adducit, non 
eo modo quo accidens superinducitur; sed eo potius modo 
quo differentia generi adveniens naturam affert specificam. 
Et propterea non valet probatio in oppositum , de eo 
quod inest per accidens. Constat enim quod natura gene- 
rica aut quasi generica, secundum se non taUs aut tantae 
perfectionis , ex perfectione differentiae advenientis , quae 
tamen generi accidere conceditur, perfectionem tantam ac 



Cf. num. VIII. 
Num. IX. 



Num. X sqq. 



talem assequitur, ita quod unum ens perfectum sit. Et sic 
est in proposito. 

XVIII. Ad secundam autem obiectionem *, principaliter " Cf. num. xv. 
dicitur quod, proprie loquendo, beatus ut sic caret potentia 

ad non esse beatum ; sicut caelum caret potentia ad non 
esse rotundum. Quemadmodum enim materia prima, si re- 
ciperet formam unam aequivalentem omnibus formis ge- 
nerabihum et corruptibilium, careret potentia ad non esse 
illius formae ; ita intellectus habens actum beatum, caret 
potentia ad non esse illius actus. Actus enim ille est omnium 
bonorum, non aggregatione , sed elevatione perfectus: et 
ideo beat ac immutabilem beatum reddit. - Extenso autem 
vocabulo, ut arguens utitur, vocando potentiam ad non esse 
potentiam logicam vel obiectivam, dicitur quod aeternum 
per essentiam oportet carere omnino potentia ad non esse : 
non autem per participationem, sed sat est ut distinguatur 
contra aeviternum diversitate ordinis ; quia illud scilicet est 
ordinis aeterni per essentiam, istud vero naturae. 

XIX. Contra quartam propositionem * arguit Scotus, in 
Secundo , ubi supra * , non aliter quam contra primam , 
scilicet : Esse substantiale habet eundem manendi modum 
quandiu est , quem habet aeviternum , quia successione 
caret, etc. : ergo. - Sed ad hoc non oportet aliter respon- 
dere quam superius * : non enim penes habere esse modo 
successivo vel permanenti distinguuntur mensurae, sed pe- 
nes mutabile et immutabile, ut dictum est. 

XX. Sed adverte hic quod Scotus ibidem nititur solvere 
rationem s. Thomae, ad hoc in responsione ad tertium in 
praecedenti articulo factam , scilicet quia motus est men- 
sura non tantum motus, sed etiam quietis. Ait enim quod 
substantia bovis absolute mensuratur aevo , quies autem 
eius tempore: nec aliud ex illa sequitur ratione. - Sed haec 
responsio non est sufficiens evasio : quoniam tempus com- 
probatur in littera mensurare non solum quietem, sed rem 
quiescentem ; quoniam omne quiescens est mobile; omne 
autem mutabile, secundum quod mutabile, mensuratur tem- 
pore. Constat autem quod secundum substantiam nos su- 
mus mutabiles : ergo secundum substantiam temporales. 
Et stat vis rationis in hoc. Motus et quies substantialiter 
accepti, idest mutatio substantialis et quies sub esse sub- 
stantiah, non solum in actu, sed in potentia mensurantur 
tempore : ergo esse substantiale nostrum mensuratur tem- 
pore. Antecedens patet ex eo quod actus et potentia ad 
eiusdem ordinis mensuram spectant, ut ex I Caeli * et IV 
Physic. * habetur. Consequentia autem tenet ex eo quod 
potentia talis substantialis est, ut X Metaphys. * dicitur. 

XXI. In responsione ad secundum, occurrit dubium circa 
illam propositionem, aevum est totum simul. Impugnatur 
siquidem ab illa opinione refutata in littera *, sic. Aevum 
continue fit a Deo, ac per hoc potest deficere ab esse : et 
consequenter potest annihilari , ac deinde iterum creari. 
Igitur non est totura simul. - Et habes in Scoto et in Ca- 
preolo, in Secundo, dist. 11, qu. 11 *. 

Ad haec facile patet responsio ex dictis *. Aevum enim, 
sive aeviternum, non continue fit, prpprie loquendo; sed 
conservatur a Deo. Nec potest deficere ab esse ex intrin- 
seco : sed Deus potest ipsum annihilare. Et propterea non 
sequitur, ergo non est totum simul. Si enim posset ex in- 
trinseco esse plus aut minus aut praecise tantum secundum 
durationem, tunc non esset totum simul: sed ex eo quod 
Deus potest, non sequitur hoc in natura aevi seu aeviterni. 
Natura enim rei non est metienda secundum vires divinas, 
sed proprias. - In casu autem annihilationis et recreationis, 
dicitur quod esset successio instantium mensurantium crea- 
tionem, annihilationem et recreationem; et non ipsius aevi. 
Instantia enim illa laihil aevi sunt; sed sunt partes tem- 
poris discreti , cuius iam * meminimus. Idem enim esset • Num. xm sq. 
tunc iudicium de illo angelo, sicut esset de duobus angelis, 
quorum unus prius altero crearetur: utitur enim aevo tunc 
ille unus quasi duo. 

XXII. In responsione ad tertium, adverte quod ibi dis- 
tinguitur esse angeli dupliciter. Uno modo, absolute: et sic 
non habet praeteritum nec futurum, sed subditur divinae 
potentiae, et potest non esse per potentiam in alio. Alio 
modo, ut coexistens differentiis temporis realis vel imagi- 



• Cap. XII, n. I. 

• Cap. XII, n. II. 

• Cap. XII. - Did. 
lib. IX , cap. X , 
n. 2. 

" Cf. num. IV. 



•ApudCapreoI., 
contra concl. 5. 
' Num. X sqq. 



104 



narii: et habet praeteritum et futurum. Et sic dicimus quod 

fuit et quod erit. Et sic, secundum futurum subditur divi- 

nae potentiae: non secundum praeteritum, quia supponitur 

'lo^^^^nb^^iV incompossibile, ut in littera dicitur. - Et nota quod auctori- 

cap'. I, n. 12. ' tas Hieronymi ad Marcellam * : solus Deus non novit prae- 



QUAESTIO X, ARTICULUS VI 

teritum et futurum, et similiter Augustini * 



praesens, si 

stat, est aeternitas, et similes, intelliguntur secundum se et 
omnia quae in eis sunt. Angelus enim secundum affectiones 
habet praeteritum et futurum : et similiter aevum secundum 
adiuncta non stat, ut in praesenti articulo dictum est *. 



• Confess.lib.XI, 
cap. XIV. 



• Cf. num. vu, x. 



ARTICULUS SEXTUS 

UTRUM SIT UNUM AEVUM TANTUM 



II Sent., dist. II, qu. i, art. 2; Quodl. V, qu. iv; Opusc. XXXVI, de Instant., cap. iii. 



'Ub.mEsdrae, 
cap. IV 40. 
a 



•IVPAj-wV.cap. 
XI, n.5. -S.Th. 
lect. xvii. 




D SEXTUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
non sit tantum unum aevum. Dicitur 
enim in apocryphis Esdrae *: maiestas * 
^et potestas aevoriim est apud te, Domine. 

2. Praeterea, diversorum generum diversae 
sunt mensurae. Sed quaedam aeviterna sunt in 
genere corporalium '^, scilicet corpora caelestia: 
quaedam vero sunt spirituales substantiae, scilicet 
angeli. Non ergo est unum aevum tantum. 

3. Praeterea, cum aevum sit nomen duratio- 
nis, quorum est unum aevum, est una duratio. 
Sed non omnium aeviternorum est una duratio: 
quia quaedam ^' post alia esse incipiunt, ut maxime 
patet in animabus humanis. Non est ergo unum 
aevum tantum. 

4. Praeterea, ea quae non dependent ab invi- 
cem, non videntur habere unam mensuram dura- 
tionis: propter hoc enim omnium temporalium vi- 
detur esse unum tempus, quia omnium motuum * 
quodammodo causa est primus motus, qui ' prius 
tempore mensuratur. Sed aeviterna non depen- 
dent ab invicem: quia unus angelus non est causa 
alterius *. Non ergo est unum aevum tantum. 

Sed contra, aevum est simplicius tempore, et 
propinquius se habens ^ ad aeternitatem. Sed tem- 
pus est unum tantum. Ergo multo magis aevum. 

Respondeo dicendum quod circa hoc est duplex 
opinio: quidam enim dicunt quod est unum ae- 
vum ' tantum; quidam quod multa. Quid autem 
horuni verius sit, oportet considerare ex causa 
unitatis temporis: in cognitionem enim spiritua- 
lium per corporalia devenimus. 

Dicunt autem ' quidam esse unum tempus om- 
nium temporalium, propter hoc quod est unus 
numerus omnium numeratorum: cum tempus sit 
numerus , secundum Philosophum *. - Sed hoc 
non sufficit: quia tempus non est numerus ut 
abstractus extra numeratum, sed ut in numerato 
existens: alioquin non esset continuus; quia de- 
cem ulnae panni continuitatem habent, non ex 
numero, sed ex numerato. Numerus autem in 
numerato existens non est idem omnium, sed di- 
versus diversorum. 



• S. Th. lect. II. 
- Did. lib. IX, 

C. I, Q. 10. 



Unde alii assignant causam unitatis temporis 
ex unitate aeternitatis, quae est principium omnis 
durationis. Et sic, omnes durationes sunt unum, 
si consideretur earum " principium : sunt vero 
multae, si consideretur diversitas eorum quae 
recipiunt durationem ^ ex influxu primi principii. 
Alii vero assignant causam unitatis temporis ex 
parte materiae primae, quae est primum subie- 
ctum motus, cuius mensura est tempus. - Sed 
neutra assignatio sufficiens videtur: quia ea quae 
sunt unum principio vel subiecto, et maxime re- 
moto , non sunt unum' simpliciter , sed secun- 
dum quid. 

Est ergo ratio •" unitatis temporis, unitas primi 
motus, secundum quem, cum sit simplicissimus, 
omnes alii mensurantur, ut dicitur in X Meta- 
phys. * Sic ergo tempus ad illum motum com- 
paratur non solum ut mensiira ad mensuratum, 
sed etiam ut accidens ad subiectum; et sic ab eo 
recipit unitatem. Ad alios autem motus compa- 
ratur solum ut mensura ad mensuratum. Unde 
secundum eorum multitudinem ' non multiplica- 
tur : quia una mensura separata multa mensurari 
possunt. 

Hoc igitur habito, sciendum quod de substan- 

tiis spiritualibus duplex fuit opinio. Quidam enim 

dixerunt quod omnes ^ processerunt a Deo in 

quadam aequalitate, ut Origines dixit * ; vel etiam 

multae earum, ut quidam posuerunt. Alii vero 

dixerunt quod omnes substantiae spirituales pro- 

cesserunt a Deo quodam gradu et ordine. Et hoc 

videtur sentire Dionysius, qui dicit, cap. x * Cael. •videetiamcap. 

Hier., quod inter substantias spirituales sunt pri- 

\mae, mediae et ultimae, etiam in uno ordine 

angelorum. Secundum igitur primam opinionem, 

necesse est dicere quod sunt plura aeva, secun- 

dum quod sunt plura aeviterna prima " aequalia. ° 

Secundum autem secundam opinionem, oportet 

dicere quod sit unum aevum tantum : quia, cum 

unumquodque mensuretur simplicissimo sui gene- 

ris, ut dicitur in X Metaphys. *, oportet quod esse \^:^^.^ \f\"; 

omnium aeviternorum mensuretur esse " primi n. 9,13. 
, .... '^ . jt 

aeviterni, quod tanto est simphcius, quanto prius. 



• Lib. I Peri Ar- 
chon, cap. viii. 



a) maiestas. - quod maiestas codices. 

p) Qorporalium. - corporum codices. 

TC) quaedam. - aeviterna addit B. 

S) motuum. - Om. codices et ed. a. 

e) qui. - quod ABE, quia CDF. - Pro prius, primo codices et ed. a. 

^) quia unus ... alterius. - Omittunt ACDEFG, Non ergo videntur 
habere unam mensuram durationis B. - Non ergo . , . tantum omittit 
editio a. 

/)) habens. •,■ habet ABCDE. 

9) aevum. - Om. FG. - Post quidam ABDEG addunt autem. 



t) autem. ~ enim ABCDEG, igitur G. - Pro esse, quod est ABCDEF. 

x) earum. - eorum PABCE. 

X) durationem. - Om. ACE. 

[a) Est ergo ratio. - Est ergo vera ratio BDFG, Ergo est vera 
ratio ed. a, Ergo una est ratio ed. b. 

v) multitudinem. - multipticationem BD. 

l) omnes. - omnes substantiae spiritualei 0, omnia edd. ab, 

o) prima. - Om. G. 

k) esse. - per simplicius esse ABCD, per simplicius (om. esse.., 
est simplicius) E, 



QUAESTIO X, ARTICULUS VI 

Et quia secunda p opinio verior est, ut infra * 



io5 



ostendetur, concedimus ad praesens unum esse 
aevum tantum ". 

Ad primum ergo dicendum quod aevum ali- 
quando accipitur pro saeculo, quod est periodus 
durationis alicuius rei: et sic dicuntur multa aeva, 
sicut multa saecula. 

Ad secundum dicendum quod, licet corpora cae- 
lestia et spiritualia differant in genere naturae , 
tamen conveniunt in hoc, quod habent esse in- 
transmutabile. Et sic mensurantur aevo *. 



Ad tertium dicendum quod nec omnia tempo- 
ralia simul incipiunt, et tamen omnium est unum 
tempus, propter primum quod mensuratur tem- 
pore. Et sic omnia aeviterna habent unum aevum 
propter primum, etiam si non omnia simul in- 
cipiant '. 

Ad quartum dicendum quod ad hoc quod ali- 
qua mensurentur per aliquod unum, non requi- 
ritur quod iliud unum sit causa omnium eorum "; 
sed quod sit simplicius. 



p) secunda. 
a) tantutn. 



■ tertia BEFsA. 
tantum primo P. 



t) incipiant. - incipiunt codices et edd. a b. 
u) eorum. - Om. ABCE. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo , iinum numero. - In corpore quatuor. Primo, 
ponuntur opiniones diversae de quaesito. 

Secundo, ponitur via discutiendi quae opinio sit verior : 
et dicitur quod ex causa unitatis temporis est procedendum. 
Et probatur: quia in cognitionem spiritualium per corpo- 
ralia pervenimus. 

Tertio, ipsam viam ingreditur. Ubi quatuor opiniones de 
causa unitatis temporis afferuntur: prima, ex unitate numeri; 
secunda, ex unitate principii, scilicet aeternitatis ; tertia, ex 
unitate primi subiecti, scilicet materiae primae; quarta, ex 
unitate primi motus. - Et prima quidem reprobatur sic. 
Tempus non est numerus absolute, sed numeratus, in motu 
scilicet continuo : ergo non ex unitate numeri est unus.- 
Secunda vero et tertia simul, sic. Tempus est unum sim- 
pliciter: ergo non est unum prlncipio et subiecto remoto 
tantum. Tenet sequela : quia unum subiecto vel principio, 
sunt unum secundum quid. - Quarta autem probatur sic. 
Primus motus est simplicissimus : ergo mensura ceterorum: 
ergo comparatur ad tempus non solum ut mensuratum ad 
mensuram, sed ut subiectum ad accidens: ergo ex eius uni- 
tate est tempus unum. Consequentia prima probatur ex 
X. Metaphys. Aliae vero relinquuntur per se notae: quo- 
niam constat quod quantitas primi mensurati est ipsius 
mensura coniuncta, ceterorum vero separata; et propterea 
non multiplicatur ad multiplicationem ceterorum, sed primi 
tantum; sicut universaliter accidens multiplicatur ad multi- 
plicationem subiecti. Cum ergo primum non multiplicatur, 
ergo nec mensura; ut in proposito. 

Quarto, principaliter ex ista assignata via ad quaesiti 
responsionem inducit, iuxta duas opiniones de angelis, duas 
conclusiones ponens. Altera est: aeva sunt multa. Probatur. 
Prima aeviterna sunt multa: ergo. Altera est: aevum est 
unum tantum. Probatur. Primum aeviternum est unum tan- 
tum : ergo. - Antecedentia sunt ipsae opiniones diversae. 
Consequentiae fundantur super processu facto de unitate 
temporis, cuius radix fuit: mensura multiplicatur ad mul- 
tiplicationem primi mensurati. - Et quoniam ex his non 
habetur responsio ad quaesitum certa, ideo subdit tenen- 
dam esse secundam conclusionem, quia probabilior est illius 
opinio, ut inferius patebit. Et sic conclusio responsiva est : 
Aevum est tantum unum. 

II. Adverte hic quod, sicut quilibet motus habet pro- 
prium prius et posterius in seipso, ita etiam habet pro- 
prium numerum numeratum illorum, et consequenter pro- 
prium tempus. Sed quoniam non cuiuslibet motus numerus 
est certificativus omnium motuum ex natura sua, sed tan- 
tum numerus primi motus, propter eius simplicitatem maxi- 
mam; ideo solus primi motus numerus temporis complete 
rationem habet. Et propterea tempus est unum numero 
formaliter completeque sumptum: et sunt multa tempora 
quasi materialiter, seu incomplete. Et simile est iudicium 
de aevo: eodem enim modo est unum et multa. - Utrum 
autem aevum sit accidens, aut esse, aut essentia aeviterni, 
in quaestione speciali quaerendum est : metaphysici quippe 
negotii hoc est. 

SuMMAE Theol. D. Thomae T. I. 



III. Circa ea quae hic definita sunt, complura sunt du- 
bia. Primo namque Scotus, in Secundo, dist. ii , qu. iii, 
reprehendit quod primum aeviternum mensuretur aevo 
(quamvis ipsum primum sit extrinseca mensura aliorum), 
unica ratione. Mensura, ex natura rei, est notior, ex natura 
rei, mensurato : sed nihil est in primo aeviterno notius ipsa 
substantia aeviterni: ergo nihil est in eo quod habeat ra- 
tionem mensurae substantiae eius. - Durandus autem * re- 
prehendit mensurationem extrinsecam unius aeviterni per 
aliud aeviternum, tripliciter. Primo sic. Illud cuius duratio 
est certior ex propria ratione quam ex comparatione ad 
extrinsecum , non mensuratur secundum durationem per 
extrinsecum. Sed aeviternum est huiusmodi. Probatur : quia 
propria eius ratio est esse immutabile secundum naturam. 
Secundo, duratio infinita non est mensurabilis : ergo. Tertio, 
non quantum non est mensurabile: ergo. Tenet sequela: 
quia aevum caret successione. - Haec et plura aha recitantur 
a Capreolo, in Secundo, dist. ii*: consulto tamen omissis 
ceteris, dicemus unde omnia solventur. 

IV. Ad evidentiam igitur huius, scito quod, ut ex dictis * 
patere iam potest, aeviternum non mensuratur aevo, sive 
intrinsece sive extrinsece, per modum quantitatis continuae 
aut successivae aut etiam discretae, sed per modum uni- 
tatis: quoniam aevum est indivisibile , totum simul, etc. 
Cum enim aevum sit unitas immutabilis vitae mutabilitati 
coniunctae, quanto aliquod immutabile minus est mutabi- 
Utati coniunctum, tanto est immutabilius et minus com- 
positum , ac per hoc simplicius , et consequenter magis 
unum. Supponimus autem nunc quod aeviternum, quanto 
inferius, tanto pluralitati maiori coniunctius est: unde et 
habet species minus universales , et operationes minus 
ambientes locorum aut corporum. Et propterea supremum 
aeviternum, tanquam maxime immutabile inter immuta- 
bilia sic (idest mutationi iuncta), est maxime unum: et 
consequenter ex natura sua habet, unde per accessum et 
recessum ab eo, cetera aeviterna ut sic mensurantur ex- 
trinsece. 

V. Ad Scotum * ergo, negatur minor. Dico namque quod 
aevum existens in primo aeviterno, sive sit eius substantia 
aut existentia, sive non, est notius in ratione mensurae ipsa 
aeviterni substantia, ut immutabilis. Quoniam aevum nihil 
aliud est quam unitas per modum mensurae talis immutabi- 
litatis : ac per hoc ipsum aevum est formaliter unitas, cui 
primo debetur ratio mensurae, ut patet V * et X Metaphys.** 
Substantia autem sic immutabilis est denominative una; 
et hanc denominationem importat ly aeviternum. Constat 
autem universaliter quod id quod est formahter tale, est 
certius et notius ex natura rei, eo quod est denominative 
tale. Quamvis igitur substantia angeli sit simpliciter notis- 
simum omnium quae in eo sunt, aevum tamen, in genere 
seu in ratione mensurae, est notius illius substantia : sicut, 
quamvis substantia corporea sit notior secundum se quan- 
titate, in genere tamen mensurae quantitas est notior se- 
cundum se. 

VI. Ad Durandum vero * respondendum est, negando 

14 



• II Sent. 
II, qu. V. 



dist. 



Qu. II. 



Art. praec. 



Cf. num. III. 



lib 



Cap. VII. 

V, cap 



Did. 

VI, 



■■ Cao. II. 
lib. K, 
n. 7 sqq. 



Did. 
cap. I, 



* Cf. uum. III. 



io6 



QUAESTIO X, ARTICULUS VI 



maiorem, ut patet in perfectione et mensura quidditativa. 
Perfectio namque quidditativa melius cognoscitur ex intrin- 
seco quam ex extrinseco: et tamen unaquaeque quidditas 
mensuratur prima quidditate sui generis. Est ergo sophisma 
secundum non causam ut causam. Non enim causa men- 
surae extrinsecae est melior certitudo ab extra quam intra: 
sed dependentia certitudinis intrinsecae ab extrinseca, ut a 



simpliciori, ut dictum est*. - Ad secundum vero et tertium, 
similiter dicitur quod nihil valent de mensurabiU per uni- 
tatem. Infinitum enim et non quantum uniformitatis ratio- 
nem non subterfugiunt. 

Restat adhuc dubium, quid sit illud primum aeviternum: 
sed quoniam per accidens esset huic proposito, in tractatu 
de Angelis dicetur *. 



Num. 4. 



Vide qu. crin. 




QUAESTIO XI, ARTICULUS I 



107 



QUAESTIO UNDECIMA 

DE UNITATE DEI 



IN QUATUOR ARTICULOS DIVISA 



)OST praemissa, considerandum est de divina 
unitate. Et circa hoc quaeruntur quatuor. 
■Primo: utrum unum addat aliquid supra ens. 



Secundo: utrum opponantur unum et multa. 
Tertio: utrum Deus sit unus. 
Quarto: utrum sit maxime unus. 



ARTICULUS PRIMUS 



UTRUM UNUM ADDAT ALIQUID SUPRA ENS 

Infra, qu. 3£xx, art. 3; I Sent., dist. «x, qu, rv, art. i, ad 2; dist, xxiv, art. 3; De Pot., qu, ix, art, 7; 
Quodl. X, qu, I, art. i; IV Metaphys., lect. 11; X, lect. iii. 




>D PRiMUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
lunum addat aliquid supra ens. Omne 
'enim quod est in aliquo genere deter- 
^minato, se habet ex additione ad ens, 

quod circuit omnia genera ". Sed unum est in ge- 
P nere '^ determinato: est enim principium numeri, 

qui est species quantitatis. Ergo unum addit ah- 

quid supra ens. 

2. Praeterea, quod dividit aliquod commune, 
se habet ex additione ad iliud. Sed ens dividitur 
per unum et multa. Ergo unum addit aliquid 
supra ens. 

3. Praeterea, si unum non addit supra ens, 
idem esset dicere unum et ens. Sed nugatorie 
dicitur ens ens. Ergo nugatio esset dicere ens 
unum: quod falsum est. Addit igitur unum su- 
pra ens. 

Sed contra est quod dicit Dionysius, ult. cap. 

s.Th. lect. II. jg j)ip^ Nom. *: nihil est existentium non par- 

ticipans uno: quod non esset, si unum adderet 

Tr supra ens quod "^ contraheret ipsum. Ergo unum 

non habet se ex additione ad ens. 

Respondeo dicendum quod unum non addit 

supra ens rem aiiquam, sed tantum negationem 

D. 79- divisionis *: unum enim nihil aliud significat quam 

ens indivisum. Et ex hoc ipso apparet quod unum 

convertitur cum ente. Nam omne ens aut est 

simplex, aut compositum. Quod autem est sim- 

plex, est indivisum et actu et potentia. Quod au- 

tem est compositum, non habet esse quandiu 

partes eius sunt divisae, sed postquam constituunt 

s et * componunt ipsum compositum. Unde manife- 

stum est quod esse cuiuslibet rei consistit in in- 

E divisione. Et inde ' est quod unumquodque, sicut 

custodit suum esse, ita custodit suam unitatem. 

Ad primum igitur dicendum quod quidam, pu- 

tantes idem esse unum quod convertitur cum 



ente, et quod est principium numeri, divisi sunt in 
contrarias positiones. Pythagoras enim et Plato *, 
videntes ^ quod unum quod convertitur cum ente, 
non addit aliquam rem supra ens, sed significat 
substantiam entis prout est indivisa, existimave- 
runt "^ sic se habere de uno quod est principium 
numeri. Et quia numerus componitur ex unitati- 
bus, crediderunt quod numeri essent substantiae 
omnium rerum. - E contrario autem ' Avicenna*, 
considerans quod unum quod est principium nu- 
meri, addit ahquam rem supra substantiam entis ' 
(alias numerus ex unitatibus compositus non es- 
set species quantitatis), credidit quod unum quod 
convertitur cum ente, addat rem aliquam supra 
substantiam entis, sicut album supra hominem. - 
Sed hoc manifeste falsum est: quia quaelibet res 
est una per suam substantiam. Si enim per ali- 
quid aliud esset una quaelibet res, cum illud ite- 
rum sit unum, si esset iterum unum per aliquid 
aliud, esset abire in infinitum. Unde standum est 
in primo. - Sic igitur dicendum est quod unum 
quod convertitur cum ente, non addit aliquam 
rem supra ens: sed unum quod est principium 
numeri, addit aliquid supra ens, ad genus quan- 
titatis pertinens. 

Ad secundum dicendum quod nihil prohibet id 
quod est uno modo divisum, esse alio modo in- 
divisum ; sicut quod est divisum numero , est 
indivisum secundum speciem : et sic contingit ali- 
quid esse uno modo unum, alio " modo multa. 
Sed tamen si sit indivisum simpliciter; vel ^ quia 
est indivisum secundum id quod pertinet ad es- 
sentiam rei, licet sit divisum quantum ad ea quae 
sunt extra essentiam rei -", sicut quod est unum 
subiecto et multa secundum accidentia; vel quia 
est indivisum in actu, et divisum in potentia, si- 
cut quod est unum toto et multa secundum par- 



a) quod circuit omnia genera. - Om. ACE. 

P) genere. - aliquo E, aliquo genere ceteri. - Pro species , spe- 
c«f Pab. 

f) quod. - quia DFG; quod contraheret ipsum om. ACE. 

3) cohstituunt et. - Om. FG et ed. a. - compositum ora, codi- 
ces et a. 

e) Et inde. - Unde manifestum B, - Idem post unumquodque addit 
ens, et pro ita legit sic. 



• Vide Arist. I 
Metaphys., cap. 
viii ; III de Caelo 
et Mundo, cap. i. 



' Metaphys. , 
tract. iii, cap. 
II, III. 



Z) videntes. - Om, codices, - Pro quod ante convertitur, quia AB 
CEFG, 

rj) existimaverunt. - aestimaverunt codices et ed. a. 

0) autem. - Om, ABCDE. 

i) entis. - Ora. ABCDE et edd. a b. 

x) alio. - et alio codices. 

X) vel. - hoc est vel B, 

[i) licet sit ... rei. - Om, D; et ita indivisum simpliciter addit B. 



io8 



QUAESTIO XI, ARTICULUS I 



tes: huiusmodi erit unum simpliciter, et multa 
secundum quid. Si vero aliquid e converso sit 
indivisum secundum quid, et divisum simpliciter; 
utpote quia est divisum secundum essentiam ', 
et indivisum secundum rationem, vel secundum 
principium sive causam: erit ^ multa simpliciter, 
et unum secundum quid ; ut quae sunt multa 
numero et unum specie, vei unum principio. Sic 
igitur ens dividitur per unum et multa, quasi per 
unum simpliciter, et multa secundum quid ". Nam 
et ipsa multitudo non contineretur " sub ente, nisi 



contineretur aliquo modo sub uno. Dicit enim 

Dionysius, u\t. cap. de Div.Nom.*, quod noti ■ s.Th. lect. n. 

est multitudo non participans uno : sed quae sunt 

mitlta partibus , sunt unum toto; et quae sunt 

multa accidentibus , sunt unum subiecto; et quae 

sunt multa numero , sunt unum specie; et qiiae 

sunt speciebus multa p, sunt uniim genere; et quae p 

sunt midta processibus, sunt unum principio. 

Ad tertium dicendum quod ideo non est nu- 
gatio cum dicitur ens imum , quia unum addit 
aliquid secundum rationem ' supra ens. " 



v) essentiam. - potentiam G. 

5) erit. - erunt FG et edd. a b, inerunt P. - Pro ut quae, sicut 
quae codices. 

o) secundum quid. - et multa simpliciter et unum secundum quid 
addit A. 

::) multitudo non contineretur. — multitudo non continetur F, multa 
non continentur ceteri. - Pro nisi contineretur aliquo modo, vel {nisi sF) 



secundum quod aliquo modo continetur F; nisi secundum quod aliquo 
modo continentur ACDE et, omisso secundum quod, G; nisi secundum 
quod alio aliquo modo continetur B. 

p) speciebus multa. - multa speciebus FG , multa specie ceteri. - 
Pro processibus, processionibus B. 

o) aliquid secundum rationem. - indivisionem rationis B; aliquid 
om. ceteri et edd. a b. 



Commentaria Oardinalis Caietani 



* Loco citato in 
art. 



CiRCA ordinem quaestionis huius et praecedentium, du- 
bium est. Quoniam unum prius convenit enti quam 
simplicitas et iramutabilitas , et reliqua tractata a quae- 
stione m hucusque : ergo inconvenienter ultimo loco tra- 
ctatur de unitate. - Antecedens probatur: quoniam omne 
ens est unum, non autem simplex nec immutabile; prius 
autem est a quo non convertitur consequentia. 

II. Ad hoc dicitur quod, sicut tractatus de animalis na- 
tura secundum omnia praedicata quidditativa , praecedit 
tractatum de unitate animalis, ita tractatus de natura divina 
secundum omnia praedicata quasi quidditativa , praecedit 
tractatum de unitate illius : quoniam unitas est quasi passio 
entis , et unitas talis rei est quasi passio illius. Quatuor 
autem de quibus tractatum hactenus est, post quaestionem 
an est, de natura divina, scilicet simplicitas et perfectio, 
infinitas et immutabilitas , in latitudine quidditativorum 
praedicatorum clauduntur, ut patet inductive : et ideo prius 
de illis pertractatum est; et ad eorum complementum, in- 
sertae sunt quaestiones de bonitate , de existentia Dei in 
rebus, deque aeternitate. Et sic, quasi expedita quidditate, 
ad passionem priraam, scilicet unitatem, devenit. - Hanc 
autem esse raentem Auctoris, ex introductione quaestionis iii 
superius in littera posita, coniicere potes: ibi enira haec 
quinque tractanda proponuntur. 

Nec obstat obiectio allata : negatur enim quod unitas sit 
prior supradictis. Et ad probationem, dicitur quod prius 
est a quo non convertitur consequentia ratione sui , non 
autera si ratione alterius. Verbi gratia, esse coloratum re- 
spectu hominis est a quo non convertitur consequentia , 
non taraen est prius homine, quamvis sit comraunius prae- 
dicatum : et hoc quia coloratura, non ratione sui, sed ra- 
tione subiecti sui, est a quo non convertitur consequentia. 
Ratione namque subiecti valet, est homo, ergo est colora- 
tum, et non e converso. Unde id a quo non convertitur 
consequentia, est prius, vel includit aliquid prius, ratione 
cuius non convertitur consequentia. Et sic in proposito , 
unum non est formaliter prius, sed includit ens, ratione 
cuius non valet sequela, est unum, ergo immutabile , sed' 
e converso. 

III. Titulus clarus. - In corpore duae conclusiones. Prima 
directe responsiva quaesito: Unum addit supra ens, non 
rera aliquara, sed solam negationem divisionis. - Probatur : 
unum nihil aliud significat quam ens indivisum; ergo. 

Secunda vero conclusio est corollaria : Unura conver- 
titur cura ente. Et nihilominus probatur : esse cuiuslibet 
rei consistit in indivisione; ergo. - Antecedens probatur du- 
pliciter. Primo, inductive in esse simplicium et composi- 
torum. Secundo, a signo, quo unumquodque custodit suam 
unitatem sicut entitateni. Omnia patent clare in littera. 

IV. Girca primam conclusionem , occurrit dubium ex 
duplici capite : quoniam et Avicenna tenet * unum addere 



rem aliquam supra ens ; et Scotus tenet addere realitatem 

quandam. Sed quia contra Avicennae positionem in IV Me- 

taphys. * ab Aristotele, et hic disputatur in littera, Scoti * Cap. n. - Did. 

opinio, in IV Metaphj^s.*, tangenda est. Putans ergo unum n. 5. ' "''" "' 

signare passionem entis , dicit ipsura iraportare formaliter preof.i^diS^^iiHt' 

rem positivam , eandem realiter ipsi enti ; sicut universa- <)"• '• 

liter tenet passionem identificari proprio subiecto. Probare- 

que nituntur sequaces eius intentum ibidem, multipliciter. 

Primo, unum formaliter, idest ut distinctum contra ens, 

est idem realiter quod ens : ergo est aliquid positivum. 

Tenet sequela : quia negatio non potest identificari enti 

reali. - Secundo , unura forraaliter est extra nihil, utpote 

entis passio : ergo est positivum. - Tertio, unura formahter 

habet rationem primae mensurae, et principii numerl : ergo 

ut prius. - Quarto, unum dicit perfectionem simpliciter: 

ergo. Probatur antecedens : tum quia in unoquoque est 

melius ipsum quam non ipsum: tum quia fit reductio ad 

summe unum, sicut ad summe bonum et iustum, etc. ; hoc 

enim est propriura perfectionura simpliciter. 

V. Ad haec breviter respondetur. Et primi quidem dis- 
tinguitur antecedens : quia esse idem contingit dupliciter , 
scilicet positive et negative. Unum autem formaliter est 
idem enti negative : quia non aliam naturam significat, sed 
eandem aho modo, ut dicitur IV Metaphjys. * Et sic con- • Loco citato. 
sequentia nihil valet. 

Ad secundum vero dicitur, quod unum formaliter non 
est magis extra nihil quam alia privativa seu negativa in 
genere. Est ergo extra nihil sic: et tunc negatur conse- 
quentia. 

Ad tertium autem, negatur consequentia : quoniam men- 
surare commune est positivis et negativis. Non solum enim 
in generibus entium, simplicissimum mensurat reliqua : sed 
etiam in generibus acgritudinum et peccatorum , ut patet 
in moralibus; minimum enim in vitiis gulae, mensura est 
reliquorura. Et minimura absolute, idest unum, mensurat 
multitudinera absolute. Utrumque tamen est negativum, 
scilicet multitudo et unura, ut in littera huius quaestionis 
dicitur. Idera autem inteUigo numerum transcendentem, et 
multitudinem absolute. Et propterea consequens est nega- 
tivi numeri negativum principium esse. 

Ad quartum, negatur antecedens. Unum enira non dicit 
perfectionera, nisi divisio privata dicat imperfectionem. Unde 
sicut relatio formaUter non dicit perfectionem simpliciter, 
ita nec unitas eius : alioquin paternitas et filiatio divinae 
essent simul imperfectae, quia non una. Et sicut esse sub- 
stantiale dicit perfectionem , ita et unitas eius. Abstrahit 
ergo unura a perfectione et imperfectione. - Ad prim^pi 
vero probationem, ex definitione Anselmi *, dicitur quod ' Monoiog.,Qaf. 
deficit hic iUa particula melior : quoniara qu6d non est 
bonum, non potest esse melius. - Ad secundam vero dici- 
tur, quod reductio iUa non est propria perfectionibus sim- 



QUAESTIO XI, ARTICULUS II 



109 



:^ap. I. 

. m , c 



lib. 111 , cap. II 
n. I sqq. 
* Cap. I. - Did. 
lib.Vl, cap.i,n.3. 



* Vide Scotum 
loc. cit. 



plidter, sed communis etiam negativis generalibus. Unde fit 
reductio ad surame immutabile, ad summe immateriale, etc. 
- Quamvis etiam posset congrue dici quod, ut dicitur IV* 
et VII Metaphys. *, analogum absolute investigatum quae- 
ritur pro primo : ac per hoc, primo unum, quod est unum 
substantiale, est perfectio simpliciter, et reducitur ad summe 
unum. Sed ex lioc nihil habetur contra intentum nostrum : 
quia ratione substantiae quam implicat, perfectio ista inest. 

VI. In responsione ad primum, adverte quod Scotistae 
invehunt contra rationem Averrois , in IV Metaphys. , 
comm. in, contra Avicennam, qua hic usus est s. Thomas. 
Aiunt enim * quod est sophisma Figurae Dictionis, quo- 
niam mutatur quo m quod: id namque quo res est una, 
est unum ut quo, non ut quod. Et ideo non sequitur pro- 
cessus in infinitum; sicut nec ab albo et albedine. 

Sed haec reprehensio valde rudis est. Tum quia constat 
in transcendentibus concretum vere praedicari de abstracto 
(entitas enim est ens, et unitas una) : et per hoc non muta- 
tur quo in quod ; sed utitur ratio ipso quo utroque modo, 
sdlicet ut quo et quod. Et ideo optime concludit : nec est 
simile de albo et albedine, quia non est alba. - Tum quia, 
si unum addit naturam aliam supra ens, puta supra ho- 
minem aut leonem, qua ratione liaec est vera, natura ho- 
minis est una, eadem erit vera, natura unitatis est una: 
oranis enim natura una est. Nec excusat hoc adiacentia 
naturae, scilicet quia natura unitatis semper inest alii, et 
propterea est quo: commune namque est omni naturae, 



sive subsistenti sive inexistenti, esse unara, ut patet in ac- 
cidentibus. Ergo stat ratio in suo robore. 

De uno autera quod est principiura numeri, quale acci- 
dens sit, praesentis non est negotii; sed erit quaestio specialis. 

VII. In responsione ad secundum, nota diligenter: quo- 
niam hoc argumentum fluctuare facit eruditos, quia non 
penetrant hanc responsionem. Scito quod responsio litterae 
stat in illis verbis, ens dividitur per unum et multa, quasi 
per unum simpliciter, et multa secundum quid: et ly sim- 
pliciter et secundum quid non determinant ly unum aut ly 
multa, sed determinant ly dividitur. Et est sensus, quod 
ens dividitur simplidter per unum, et secundum quid per 
multa: idest, unura continetur simpliciter sub ente, multa 
autem secundum quid. Unde et statim hoc probatur in 
littera: nam et ipsa, inquit, multa non continentur sub ente, 
nisi ut participant uno. Et quoniam constat quod natura 
talis divisionis est, quod membrum simpliciter aequatur 
diviso absolute sumpto (et merito , quoniam membrum 
secundum quid non sapit divisum nisi secundum quid); 
ideo stat responsio optime, et quod unum convertitur cum 
ente, et tamen est divisionis membrum. Exemplum huius 
est, si distinguitur homo in hominem in actu et hominem 
in potentia: et similiter domus in domum in actu et po- 
tentia, etc. - Reliqua in hac responsione posita sunt ad per- 
fectionem doctrinae, et ad explanationem intenti: quoniam 
et unum, tam simpliciter quara secundum quid, et multa, 
tam simpliciter quam secundum quid, uno participant. 



ARTICULUS SECUNDUS 



UTRUM UNUM ET MULTA OPPONANTUR 



I Sent., dist. xxiv, qu. i, art. 3, ad 4; />c Pot., 

X Metaphys., 



qu. ra, art. 16, ad 3; qu. ix, art. 7, ad 14 sqq. 
lect. IV, vm. 



• Art. praeced., 
ad 2. 




»D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 

unum et multa non opponantur. Nul- 

'lum enim oppositum praedicatur de 

nsuo opposito. Sed omnis multitudo est 

quodammodo unum , ut ex praedictis " * patet. 

Ergo unum non opponitur multitudini. 

2. Praeterea, nullum oppositum constituitur 
ex suo opposito. Sed unum constituit multitudi- 
nem. Ergo non opponitur multitudini. 

3. Praeterea, unum uni est oppositum. Sed 
muito opponitur paucum. Ergo non opponitur 
ei unum. 

4. Praeterea, si unum opponitur multitudini, 
opponitur ei sicut indivisum diviso: et sic oppo- 
netur ei ut privatio habitui. Hoc autem videtur 
inconveniens : quia sequeretur ^ quod unum sit 
posterius multitudine, et definiatur per eam; cum 
tamen multitudo definiatur per unum. Unde erit 
circulus in definitione: quod est inconveniens. 
Non ergo unum et multa sunt opposita. 

Sed contra, quorum rationes sunt oppositae, 
ipsa sunt opposita. Sed ratio unius consistit in 
indivisibilitate : ratio vero multitudinis divisionem 
continet. Ergo unum et multa sunt opposita '''. 

Respondeo dicendum quod unum opponitur 
multis ^, sed diversimode. Nam unum quod est 
principium numeri, opponitur multitudini quae est 



• Lect. n, vin. - 
Did. lib. IX, c. i, 
n. 7, 9, 13; c. VI, 

n. 8. 



numerus, ut mensura mensurato: unum enim ha- 
bet rationem primae mensurae, et numerus est 
multitudo mensurata per unum, ut patet ex X 
Metaphys. * Unum vero quod convertitur cum 
ente, opponitur multitudini per modum privatio- 
nis, ut indivisum diviso. 

Ad primum ergo dicendum quod nulla privatio 
toUit totaliter esse, quia privatio est negatio in 
subiecto, secundum Philosophum *. Sed tamen 'J^^.^Y^^-^f^^f' 
omnis privatio tollit aliquod esse. Et ideo in ente, c. u', n. s. 
ratione suae communitatis, accidit quod privatio 
entis fundatur in ente: quod non accidit in pri- 
vationibus ' formarum specialium, ut visus vel £ 

albedinis, yel alicuius huiusmodi ^. Et sicut est de C 

ente, ita est de uno et bono, quae convertuntur 
cum ente: nam privatio boni fundatur in aliquo 
bono, et similiter remotio unitatis fundatur in 
aliquo uno. Et exinde contingit quod multitudo 
est quoddam unum, et malum est quoddam bo- ' »■ ^g'- 
num *, et non ens est quoddam ens. Non tamen 
oppositum praedicatur de opposito: quia alterum 
horum " est simpliciter, et alterum secundum quid. i 

Quod enim secundum quid est ens, ut in poten- 
tia, est non ens simpliciter, idest actu: vel quod 
est ens simpliciter in genere substantiae, est non 
ens secundum quid, quantum ad aliquod esse 
accidentale. Similiter ergo quod est bonum se- 



a) praedictis. - dictis ABCD. 

p) sequeretur. - sequitur FG et ed. ab, sequetur ceteri. 

f) Sed contra ... Ergo unum et multa sunt opposita. — Om. ADE 
pC; Sed ora. FG; pro ipsa, et ipsa F, om. G; pro indivisibilitate, in- 
divisione BFGsC. 

S) multis. - multitudine BD. 



£) privationibus. - privatione ABCDE. - Pro specialium, spiritua- 
lium PCGsB et edd. a b, spdlium AD. 

X) huiusmodi. - quod privatio huiusmodi formarum fundatur in 
ipsis formis, sicut privatio visus in visu non fundatur addit B, toUit 
secunda manus, sed tertia restituit. 

Tj) horum. - Om. codices et ed. a. 



1 10 



QUAESTIO XI, ARTICULUS II 



cundum quid, est malum simpliciter; vel e con- 
verso. Et similiter quod est unum simpliciter, 
est multa secundum quid; et e converso. 

Ad secundum dicendum quod duplex est totum : 
quoddam homogeneum, quod componitur ex si- 
milibus partibus; quoddam vero heterogeneum, 
quod componitur ex dissimilibus partibus. In quo- 
libet autem toto homogeneo, totum constituitur * 
ex partibus habentibus formam totius*, sicut quae- 
libet pars aquae est aqua : et talis est constitutio 
continui ex suis partibus. In quolibet autem ' toto 
heterogeneo, quaelibet pars caret forma totius: 
nuUa enim pars domus est domus, nec aliqua 
pars hominis est homo. Et tale totuni est mul- 
titudo. Inquantum ergo pars eius non habet for- 
mam multitudinis, componitur multitudo ex uni- 
tatibus, sicut domus ex non domibus : non quod 
unitates constituant multitudinem secundum id 
quod habent de ratione indivisionis , prout op- 
ponuntur" multitudini; sed secundum hoc quod 
habent de entitate : sicut et partes domus con- 
stituunt domum per hoc quod sunt quaedam 
corpora, non per hoc quod sunt non domus. 



Ad tertium dicendum quod multum accipitur 
dupliciter. Uno modo, absolute: et sic opponitur 
uni. Alio modo, secundum quod importat exces- 
sum quendam : et sic opponitur pauco. Unde 
primo modo duo sunt multa; non autem secundo. 

Ad quartum dicendum quod unum opponitur 
privative multis, inquantum in ratione multorum 
est quod sint divisa *. Unde oportet quod divisio 
sit prius unitate, non simpliciter, sed secundum 
Eationem nostrae apprehensionis. Apprehendimus 
enim simplicia per composita: unde definimus 
punctum, cuius pars non est, vel ^* principiiim li- 
neae. Sed multitudo, etiam secundum rationem ", 
consequenter se habet ad unum: quia divisa non 
intelligimus habere rationem multitudinis, nisi per 
hoc quod utrique ^ divisorum attribuimus unita- 
tem. Unde unum ponitur in definitione multitu- 
dinis: non autem multitudo in definitione unius. 
Sed divisio cadit in intellectu ex ipsa negatione 
entis. Ita quod primo cadit in intellectu ens ; se- 
cundo, quod hoc ens non est illud ens, et sic se- 
cundo ' apprehendimus divisionem; tertio, unum; 
quarto, multitudinem. 



6) totum constituitur. - constituitur totum homogeneum B. 

i) autem. - vero codices. 

x) opponuntur, - opponitur BDEFG et ed. a. 

X) inquantum . . , divisa. - inquantum multa sunt divisa codices. 



|ji) vel. - vel quod pB, vel quod sit sB, ut F. 
v) rationem. - apprehensionis addunt BD. 
5) utrique. - unicuique G. 
o) secundo. — Om. codices. 



Commentai-ia Cardinalis Caietani 



TiTULus clarus. - In corpore una conclusio, responsiva 
quaesito affirmative: Unum opponitur multis diversi- 
mode. 

Probatur. Unum, principium numeri, opponitur numero 
ut mensura mensurato : unum autem conversum cum ente, 
opponitur ut indivisum diviso. Ergo. - Antecedens pro 
prima parte probatur ex X Metaphys. : quia uni primo 
convenit mensura, et numerus est multitudo mensurata. Pro 
secunda patet. Consequentia autem est evidens: quia alia 
est oppositio relativa, alia privativa. 

II. Adverte hic quod, quamvis littera intendat de diversis 
unitatibus et multitudinibus loqui, ex hac tamen doctrina 
optime deducere poteris quod eadem unitas, diversimode 
sumpta, scilicet ut principium numeri et ut indivisa, op- 
ponitur diversimode eidem multitudini diversimode sum- 
ptae, scilicet sub ratione numeri et sub ratione divisi. Et 
sic haec distinctio erit quandoque rerum , quandoque ra- 
tionum. Et quando est rationum, convenit utrique uni et 
utrique multitudini: quoniara et unum conversum cum 
ente principium est numeri transcendentis , et unum in 
praedicamento quantitatis est indivisum. 

III. In responsione ad secundum, dubium occurrit, quo- 
modo verificatur quod multitudo componitur ex unitatibus, 
non secundum id quod habent de indivisione, sed secun- 
dum id quod habent de entitate. Hoc enim in multitudine 
transcendenti, de qua littera loquitur, manifeste est impos- 
sibile. Quoniam aut hic est sermo de multitudine ut mul- 
titudo est; aut de rebus multis. Non de rebus multis, ut 
patet ex vi argumenti et responsionis , cum dicitur quod 
multitudo est totum heterogeneum. De ipsa autem multi- 
tudine, constat quod non componitur ex rebus unis , sed 
ex unitatibus : alioquin multitudo transcendens, ut multi- 
tudo est, esset substantia, utpote ex substantiis rerum com- 
posita. 

IV. Ad hoc dicitur quod tam unum quam multa tran- 
scendenter, sumi possunt dupliciter: uno modo, substantia- 
liter; alio modo, completive, seu formaliter. Si sumantur 
primo modo, constat quod multitudo componitur ex rebus 
unis, et quod est substantia, seu ens reale : et sic videtur 

•textutprimor. secundum planum litterae sensum, textus ille * interpre- 



tandus. - Et si obiiciatur: ergo non loquitur de multitu- 
dine formaliter, dicetur quod loquitur de multitudine for- 
maliter quantum ad id quod realiter est. 

Altius tamen atque formalius loquendo, dicendum mihi 
videtur quod hic est sermo de unitate et multitudine for- 
maliter et universaliter : et quod per illa verba, unitates 
secundum id quod habent de entitate, non intendit littera 
rem quae est una; sed intendit ipsam unitatis naturam, 
prout entis actum exercet. Quod ut clarius percipiatur, ab 
uno in genere quantitatis incipiamus. Unitas de genere 
quantitatis sumi potest dupliciter. Uno modo, ut est non 
numerus, quod est esse non divisam in se, quemadmodura 
numerus est divisus in plures unitates. Et sic patet quod 
non componit numerum; sicut nec non domus componit 
domum. Alio modo, ut est in se talis entitas, puta acci- 
dens : et sic componit numerum. Unitas quoque transcen- 
dens dupliciter sumi potest. Prirao, ut est indivisa, quod 
est esse non multitudinem : et sic impossibile est compo- 
nere multitudinem, ratione dicta. Alio modo, secundum id 
quod est, idest secundura ipsam negationem divisionis, non 
inquantum exercet actum privationis, sed inquantum habet 
entis rationem: et sic componit multitudinem formaliter 
et corapletive sumptam. Ita quod haec distinctio, contracta 
ad unum et multa transcendenter, non est distinctio priva- 
tionis a subiecto positivo ; sed est distinctio actus privativi 
ab actu positivo. Ita quod ipsa indivisio, ut exercet actura 
privationis, non componit; et ipsamet, ut cuiusdam entitatis 
rationem habet, componit multitudinem; quae, secundum 
veritatem, negativum ens formaliter est, magis quam unum. 
- Et quod haec sit mens litterae , non solum ex forraali 
sensu patet; sed ex responsione ad quartum, ubi dicitur 
quod divisa non habent rationem multitudinis, nisi utrum- 
que divisorum habeat rationem unius. Hic enim manifeste 
apparuit quod multitudo formaliter ex unitatibus formaliter 
consurgit: et consequenter ex negationibus, quoniam solara 
negationera forraaliter addere docuerat in praecedenti ar- 
ticulo. 

V. In responsione ad quartum, dubiura occurrit, quo- 
modo verificantur illa verba: divisio est prior unitate, non 
simpliciter, sed secundum nostrae apprehensionis rationem. 



V 



QUAESTIO XI, ARTICULUS III 



1 II 



Videtur enim quod divisio sit simpliciter prior unitate. 
Quoniam habitus naturaliter est prior privatione : divisio 
autem se habet ad unitatem, ut habitus ad privationem: 
ergo. - Nec potest dici quod divisio non est vere habitus, 
quo privat unitas secundum se, sed est habitus secundum 
nostrum modum intelligendi : quia oporteret assignare, sal- 
tem circumlocutive , quis est ille habitus quo privat se- 
cundum se unitas. Nec facile esset hoc fingere. Quia ille 
habitus secundum se aut est quid positivum, aut negati- 
vum. Si positivum , ergo aliquid positivum ultra ens est 
ante unitatem: quod est impossibile. Si negativum, ergo 
aliqua negatio est ante unitatem: et si hoc non inconvenit, 
cur inconvenit divisionem, quae negatio est, esse ante uni- 
tatem? 

VI. Ad hoc dicitur, quod labor est in aequivoco. Ambae 
siquidem propositiones sunt verae: et quod divisio est prior 
unitate simpliciter, idest secundum se, in esse intelligibili 
tamen (eo quod divisio negatio est, quae ens rationis est) : 
et quod divisio est posterior unitate simpliciter, idest se- 
cundum esse simpliciter, quod est esse in rerum natura; 
esse enim intelligibile est secundum quid tantum. 

Prima propositio probatur ex dictis. Non enim est in- 
telligibile quod affirmatio non sit prior negatione. Esse 
autem unum est esse hoc et non esse non hoc: ubi patet 
quod in ratione unius clauditur negatio alterius extremi 
contradictionis. Extrema igitur contradictionis, quorum est 



ipsa divisio, praecedunt naturaliter unitatem. Primo enim 
est homo, et in eodem priori est non homo, in esse intel- 
ligibili: et sic est divisio. Deinde homo est homo et non 
est non homo, quod est esse unum, idest indivisum. Non 
enim est divisum in se, ita ut sit homo et non homo. Penes 
privationem enim huiusmodi divisionis, unumquodque est 
et dicitur unum: si unum privativum nomen est secundum 
veritatem, ut supponimus. NuUum autem inconveniens 
est negationem divisionis esse priorem negatione unitatis : 
quamvis impossibile sit positionem divisioiiis in re esse 
ante positionera unitalis. 

Secunda autem propositio patet ex se. Non enim opor- 
tet, ad hoc quod homo sit et intelligatur unus, ut negatio 
hominis sit in aliqua natura, puta bovina aut caelesti. Si 
enim solus homo esset, unus nihilominus esset: sicut, ante 
mundi creationem, Deus erat unus, et non Deus in nuUa 
erat re : creatis autem aliis , posita est divisio Dei a non 
Deo in rerum natura. De qua divisione dicit littera quod 
non est prior simpliciter, ut patet ex calce responsionis , 
ubi dicitur: secundo apprehendimus quod hoc ens non est 
illud ens, et sic apprehendimus divisionem. Quid clarius? 
Hoc ens non est illud ens dicendo, divisionem in rerum 
natura expressit. Et propter eandem divisionem dixit quod 
simplicia ex compositis definimus. Divisionem ergo tam 
realem quam positivam postposuit unitati formaliter: non 
autem contradictoriam in esse intelligibili. 



ARTICULUS TERTIUS 



Vers. 5. 



Vers. 4. 



UTRUM DEUS SIT UNUS 

Infra, qu. ciii, art. 3; I Sent., dist. n, art. i; II, dist. i, qu. i, art. i; I Cont. Gent., cap. xlii; De Pot., qu. iii, art. 6; 
Compend. TTieol., cap. xv; de Div. Nom., cap. xiii, lect. 11, iii; VIII Physic., lect. xii; XII Metaphys., lect. x. 




»D TERTiuM sic PROCEDiTUR. VidetUF quod 

Deus non sit unus. Dicitur enim I ad 

' Cor. viii * : siquidem sunt dii tnulti et 

%domini multi. 

2. Praeterea, unum quod est principium nu- 

meri, non potest praedicari de Deo , cum nulla 

quantitas de Deo praedicetur. Similiter nec unum 

quod convertitur cum ente : quia importat priva- 

tionem, et omnis privatio imperfectio est ", quae 

Deo non competit. Non est igitur dicendum quod 

Deus sit unus. 

Sed contra est quod dicitur Deut. vi^*: Audi, 
Israel, Dominus Deus tuus unus est. 

Respondeo dicendum quod Deum esse unum, 

ex tribus demonstratur. Primo quidem ex eius 

simplicitate. Manifestum est enim quod illud unde 

t aliquod singulare'' est hoc aliquid, nullo modo est 

multis communicabile. Illud enim unde Socrates 

8 est homo, multis communicari * potest: sed id 

unde est hic homo, non potest communicari nisi 

uni tantum. Si ergo Socrates per id esset homo, 

per quod est hic homo, sicut non possunt esse 

plures Socrates, ita non possent esse plures ho- 

mines. Hoc autem convenit Deo: nam ipse Deus 

Qu. III, art.3. est sua natura, ut supra* ostensum est. Secundum 

igitur idem est Deus, et hic Deus. Impossibile est 

igitur esse plures Deos. 



Secundo vero, ex infinitate eius perfectionis. 
Ostensum est enim supra * quod Deus compre- 
hendit in se totam perfectionem essendi. Si ergo 
essent plures dii, oporteret eos differre '. Aliquid 
ergo conveniret uni, quod non alteri. Et si hoc ^ 
esset privatio, non esset sifnpliciter perfectus : si 
autem hoc ^^ esset perfectio, alteri eorum deesset. 
Impossibile est ergo esse plures Deos. Unde * et 
antiqui philosophi, quasi ab ipsa coacti veritate, 
ponentes principium infinitum, posuerunt unum 
tantum principium. 

Tertio, ab unitate mundi. Omnia enim quae 
sunt, inveniuntur esse ordinata ad invicem, dum 
quaedam -quibusdam deserviunt. Quae autem di- 
versa sunt, in unum ordinem non convenirent, 
nisi ab aliquo uno ordinarentur. Melius enim 
multa reducuntur in unum ordinem per unum, 
quam per multa: quia per se unius unum est 
causa , et multa non sunt causa unius nisi per 
accidens, inquantum scilicet sunt aliquo modo 
unum. Cum igitur illud quod est primum , sit 
perfectissimum et per se, non per accidens, opor- 
tet quod primum reducens omnia in unum or- 
dinem, sit unum tantum. Et hoc est Deus. 

Ad primum ergo dicendum quod dicuntur dii 
multi secundum errorem quorundam qui multos 
deos colebant, existimantes ' planetas et alias stel- 



o) et omnis privatio imperfectio est. - et omnis privatio imper- 
fectionem codices et ed. a. 

P) Deut. VI. - Exodi XX codices et edd. ab; in textu cit. pro 
unus, Deus unus ACEFG. 

•() illud unde aliquod singulare. - id unum per quod aliquod sin- 
gulare F. 

8) communicari. - convenire codices, et ita mox. 



e) diffcrre - per aliquid addit G. - Ante alteri addunt conveniret 
codices et edd. a b. 

'Q Et si hoc. - Et sic ille in quo Vb. - Pro privatio, etiam per- 
fectio F, sed expungit etiam. 

rj) hoc. - Om. GpB. 

G) Unde. - Inde D. - Mox codices transponunt veritate coacti. 

existimantes. - aestimantes codices et ed. a. 



Qu. IV, art. 2. 



1 12 



QUAESTIO XI, ARTICULUS IV 



Vers. 6. 

X 



las esse deos, vel etiam singulas partes mundi. 
Unde subdit * : nobis autem utius Deus ", etc. 

Ad secundum dicendum quod unum secundum 
■quod est principium numeri, non praedicatur de 
Deo ; sed solum de his quae habent esse in 
materia. Unum enim quod est principium nu- 
meri, est de genere mathematicorum; quae habent 
esse in materia, sed sunt secundum rationem a 
materia abstracta. Unum vero quod convertitur 



cum ente , est quoddam metaphysicum , quod 
secundum esse non dependet a materia. Et licet 
in Deo non sit aliqua privatio, tamen, secundum 
modum apprehensionis nostrae, non cogrioscitur 
a nobis nisi per modum privationis * et remo- 
tionis. Et sic nihil prohibet aliqua privative dicta 
de Deo praedicari; sicut quod est incorporeus, 
infinitus. Et similiter de Deo dicitur quod sit 



unus. 



x) Deus. - Pater addunt codices. 



I X) privationis. - vel negationis addit B. - Pro de Deo, de eo CFG. 

Commentaria Oardinalis Oaietani 



TiTULUS quaerit de unitate numerali. - In corpore una 
conclusio, responsiva affirmative : Deus est unus. 

Probatur tripliciter. Primo, Deus eodem modo forma- 
liter est Deus et hic: ergo est unus. - Antecedens patet ex 
qu. in: quia idem est omnino hic Deus et natura divina. 
Consequentia probatur: impossibile est plurificari hunc; 
ergo et Deum. 

Secundo, Deus est universaliter perfectus : ergo unus. - 
Probatur consequentia a destructione consequentis, ducendo 
ad oppositum antecedentis, ut clare patet in littera. 



Tertio, Deus omnia quae in universo sunt, per se re- 
ducit in unum ordinem: ergo Deus est unus. - Quoad pri- 
mam partem antecedens probatur: quia diversa non conve- 
niunt in unum ordinem nisi ab aliquo. Quoad secundam 
vero, sic. Deus est perfectissimum et primum principium : 
ergo est per se, et non per accidens, principium. - Con- 
sequentia vero probatur dupliciter. Tum quia melius per 
unum disponuntur res , quam per plura principia. Tum 
quia unius non est causa per se nisi unum: per accidens 
autem plura. 



P 



ARTICULUS QUARTUS 

UTRUM DEUS SIT MAXIME UNUS 
I Sent., dist. xxiv, qu. i, art. i; de Div. Nom., cap. xiii, lect. iii. 




mmus. 



D QUARTUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
Deus non sit maxime unus. Unum enim 
dicitur secundum privationem divisio- 
nis. Sed privatio non recipit magis et 
Ergo Deus non dicitur magis unus quam 
alia quae sunt unum. 

2. Praeterea, nihil videtur esse magis indivi- 
sibile quam id quod est indivisibile actu et po- 
tentia, cuiusmodi est " punctus et unitas. Sed in- 
tantum dicitur aliquid ^ magis unum, inquantum 
est indivisibile. Ergo Deus non est magis unum 
quam unitas et punctus. 

3. Praeterea , quod est per essentiam bonum, 
est maxime bonum: ergo quod est per essentiam 
suam unum, est maxime unum. Sed omne ens 
est unum per suam essentiam, ut patet per Phi- 

- Did^iib""!!!' losophum in IV Metaphys. * Ergo omne ens est 
maxime unum. Deus igitur non est magis unum 
quam alia entia. 

Sed contra est quod dicit Bernardus f *, quod 
inter omnia qtiae unum dicuntur, arcem tenet 
unitas divinae Trinitatis. 

Respondeo dicendum quod, cum unum sit ens 
indivisum, ad hoc quod aliquid * sit maxime unum, 
oportet quod sit et maxime ens et maxime indi- 
visum. Utrumque autem competit Deo. Est enim 
maxime ens, inquantum est non habens ^ aliquod 



c. 11, n. 5. 



' De Conside- 
ratione, lib. V, 
cap. VIII. 



esse determinatum per ahquam naturam cui ad- 
veniat, sed est ipsum esse subsistens, omnibus 
modis indeterminatum. Est autem ^ maxime indi- 
visum, inquantum neque dividitur actu neque 
potentia, secundum quemcunque modum divisio- 
nis, cum sit omnibus modis simplex, ut supra * 
ostensum est. Unde manifestum est quod Deus 
est maxime unus. 

Ad primum ergo dicendum quod, licet privatio 
secundum se non recipiat magis et minus, tamen 
secundum quod eius oppositum recipit magis et 
minus, etiam ipsa privativa dicuntur secundum 
magis et minus. Secundum igitur quod aliquid 
est magis divisum vel divisibile, vel minus, vel 
nullo modo, secundum hoc aliquid dicitur magis 
et minus vel 'i maxime unum. 

Ad secundum dicendum quod punctus et unitas 
quae est principium numeri, non sunt maxime entia, 
cum non habeant esse nisi in subiecto aliquo. Unde 
neutrum eorum est maxime unum. Sicut enim 
subiectum non est maxime unum, propter diver- 
sitatem accidentis et subiecti, ita nec accidens. 

Ad tertium dicendum quod, licet omne ens sit 
unum per suam substantiam, non tamen se habet 
aequaliter substantia cuiuslibet ad causandam ' 
unitatem : quia substantia quorundam est ex multis 
composita, quorundam vero non. 



Qu. III, art. 7. 



a) est. - sunt BD - Pro punctus, punctum CDEF. 

P) aliquid. - Om. DFG. 

■f) Bernardus. - Boetius Pafr. 

S) aliquid. - Om. ACDEFG et edd. ab. 



£) habens. - Om. CDEFG et ed. a. 

X) autem. - etiam codices. 

»)) vel. - et codices. 

6) causandam. - Om. codices etab,- Pro altero quorundam, Dei G. 



QUAESTIO XI, ARTICULUS IV 



ii3 



Commentaria Cardinalis Caietani 



TiTULUS clarus ex dictis. - In corpore una conclusio, 
responsiva affirmative: Deus est maxime unus. 
Probatur. Deus est maxime ens et maxime indivisus: ergo. 
- Antecedens probatur quoad primam partem : quia est ipsum 
esse. Quoad secundam: quia omnino simplex omni divisibi- 
litate caret. - Consequentia autem probatur ex ratione unius, 
includentis ens et indivisionem. Omnia clara sunt in littera. 
II. In responsione ad primum , dubium est quomodo 



privatio suscipit magis et minus propter divisionem. Ipsa 
enim divisio negatio est, de qua est eadem quaestio, quo- 
modo suscipit magis et minus. 

Ad hoc respondetur breviter, qiiod divisio suscipit ma- 
gis et minus ratione fundamenti. Magis enim rationale di- 
stat a lapide quam a bove: et propterea maior est divisio 
inter hominem et lapidem. Et propterea minor est unitas 
generis in quo conveniunt homo et lapis, ut patet. 




SuMMAE Theol. D. Thomae T. I 



114 



QUAESTIO XII, ARTICULUS I 



QUAESTIO DUODECIMA 

QUOMODO DEUS A NOBIS COGNOSCATUR 



IN TREDECIM ARTICULOS DIVISA 



Qi 



kUiA in superioribus consideravimus qualiter 
Deus sit secundum seipsum, restat conside- 
randum qualiter sit in cognitione nostra, idest 
m^Vtroduct'"' quomodo cognoscatur a creaturis *. 
Et circa hoc quaerunmr tredecim. 

Primo : utrum aliquis intellectus creatus possit 

videre essentiam Dei. 
Secundo: utrum Dei essentia videatur ab in- 

tellecm per aliquam speciem creatam. 
Tertio: utrum oculo corporeo Dei essentia 

possit videri. 
Quarto : utrum aliqua substantia intellectualis 
creata ex suis naturalibus sufficiens sit vi- 
dere Dei essentiam. 
Quinto : utrum intellectus creatus ad viden- 
« dam " Dei essentiam indigeat aliquo lumine 

creato. 



Sexto: utrum videntium essentiam Dei unus 

alio perfectius videat. 
Septimo : utrum aliquis intellectus creatus pos- 

sit comprehendere Dei essentiam. 
Octavo : utrum intellectus creatus videns Dei 

essentiam, omnia in ipsa cognoscat. 
Nono: utrum ea quae ibi cognoscit, per aU- 

quas similitudines cognoscat ^. 
Decimo : utrum simul cognoscat omnia quae 

in Deo videt. 
Undecimo : utrum in statu huius vitae ^' possit 

aliquis homo essentiam Dei videre. 
Duodecimo: utrum per rationem naturalem 

Deum in hac vita possimus cognoscere. 
Tertiodecimo : utrum, supra cognitionem na- 

turalis ° rationis, sit in praesenti vita aliqua 

cognitio Dei per gratiam. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM ALIQUIS INTELLECTUS CREATUS POSSIT DEUM VIDERE PER ESSENTIAM 

Infra, art. 4, ad 3 ; I' II", qu. iii, art. 8, et qu. v, art. i; IV Sent., dist. xlix, qu. 11, art. 1; 
III Cont. Gent., cap. li, liv, lvii; De Verit., qu. viii, art. i; Quodl. X, qu. viii; Compend. Theol., cap. crv, et pan. II, cap. ix, x; 

in Matt,, cap. v; in loan., cap. i, lect. xi. 



* Homil. XV, al 

XIV. 

• Vers. 18. 




D PRiMUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
nullus intellectus creatus possit Deum per 
essentiam videre. Chrysostomus enim , 
super loannem *, exponens illud quod 
dicitur loan. i *, Deum nemo pidit unquam, sic 
dicit : Ipsum quod est Deus, non solum prophetae, 
sed nec angeli piderunt nec archangeli: quod 
enim creabilis est naturae, qualiter pidere poterit 
quod increabile est? Dionysius etiam, i cap. de 

• s.Th. lect. m. Dip. Nom.*, loqucns de Deo, dicit: neque senstis 

est eius, neque phantasia, neque opinio, nec ratio, 
nec scientia. 

2. Praeterea, omne infinitum, inquantum hu- 
E iusmodi , est ignotum '. Sed Deus est infinitus , 

• Qu. vn, art. i. ut supra * ostcusum est. Ergo secundum se est 

ignotus. 

3. Praeterea, intellectus creatus non est co- 
gnoscitivus nisi existentium : primum enim quod 
cadit in apprehensione intellectus, est ens. Sed 

'^ Deus non est existens, sed ' supra existentia, ut 

■ De Div Nom., dicit Dionysius *. Ergo non est intelligibilis; sed 
lectiii; ■ est supra omnem intellectum. 

4. Praeterea, cognoscentis ad cognitum opor- 
tet esse aliquam proportionem , cum cognitum 



sit perfectio cognoscentis. Sed nuUa est proportio 
intellectus creati ad Deum : quia in infinitum di- 
stant. Ergo intellectus creatus non potest videre 
essentiam Dei. 

Sed contra est quod diciitur I loan. iii * : pi- 
debimus eum sicuti est. 

Respondeo dicendum quod, cum unumquodque 
sit cognoscibile secundum quod est in actu * , 
Deus, qui est actus purus absque omni per- 
mixtione potentiae, quantum in se est, maxime 
cognoscibilis est. Sed quod est maxime cogno- 
scibile in se, alicui intellectui cognoscibile non 
est, propter excessum intelligibilis supra intelle- 
ctum : sicut sol , qui est maxime visibilis, videri 
non potest a vespertilione, propter excessum lu- 
minis. Hoc igitur attendentes, quidam posuerunt 
quod nullus intellectus creatus essentiam Dei vi- 
dere potest. 

Sed hoc inconvenienter dicitur. Cum enim ul- 
tima hominis beatitudo in altissima eius opera- 
tione consistat, quae est operatio intellectus, si 
nunquam essentiam Dei videre potest intellectus 
creatus, vel nunquam beatitudinem obtinebit, vel 
in alio eiu^ beatitudo consistet ''' quam in Deo. 



a) videndam, - videndum codices et a b. - aliquo omittunt codices 
et ed. a. 

P) Octavo ... cognoscat. - Octavo, utrum ea quae ibi videt sive co- 
gnoscit, per aliquas similitudines cognoscat. Nono, utrum scientia Dei 
sit eorum quae non sunt B. 



Y) vitae. — viae AUCDFGafr. 

3) naturalis. - naturalem A. 

e) ignotum. - incognitum ABCDE. 

!^) sed. - cum sit h. - est ante supra omnem om. codices et a b. 

rj) consistet. - consistit codices ct a b. 



Vers. 2. 



D. 761. 



QUAESTIO XII, ARTICULUS 1 



ii5 



D. 366. 



Quod est alienum a fide. In ipso enim est ultima 
perfectio rationalis creaturae, quod " est ei prin- 
cipium essendi : intantum enim unumquodque 
perfectum est, inquantum ad suum principium 
attingit. - Similiter ' etiam est praeter rationem. 
Inest enim homini naturale desiderium cognoscendi 
causam, cum intuetur effectum; et ex hoc admi- 
ratio in hominibus consurgit. Si igitur intellectus 
rationalis creaturae pertingere non possit ad pri- 
mam causam rerum, remanebit inane desiderium 
naturae. Unde simpliciter concedendum est quod 
beati Dei essentiam videant ". 

Ad primum ergo dicendum quod utraque aucto- 
ritas loquitur de visione comprehensionis *. Unde 
praemittit Dionysius immediate ante verba pro- 
posita, dicens: omnibus ipse est universaliter in- 
comprehensibilis, et nec sensus est \ etc. Et Chry- 
sostomus parum post verba praedicta subdit: 
visionem hic dicit certissimam Patris consideratio- 
nem et comprehensionem, tantam quantam Pater 
habet de Filio. 

Ad secundum dicendum quod infinitum quod se 
tenet ex parte materiae non perfectae per for- 



mam, ignotum est secundum se: quia omnis co- 
gnitio est per formam. Sed infinitum quod se tenet 
ex parte formae non limitatae •" per materiam, 
est secundum se maxime notum. Sic autem Deus 
est infinitus, et non primo modo, ut ex supe- 
rioribus * patet. 

Ad tertium dicendum quod Deus non sic di- 
citur non existens, quasi nuUo modo sit existens: 
sed quia est supra omne existens, inquantum 
est suum esse. Unde ex hoc non sequitur quod 
nullo modo possit cognosci , sed quod omnem 
cognitionem excedat: quod est ipsum non com- 
prehendi. 

Ad quartum dicendum quod proportio dicitur 
dupliciter. Uno modo, certa habitudo unius quan- 
titatis ad alteram; secundum quod duplum, tri- 
plum et aequale sunt species proportionis. AUo 
modo, quaelibet habitudo unius ad alterum pro- 
portio dicitur. Et sic potest esse proportio crea- 
turae ad Deum, inquantum se habet ad ipsum ut 
effectus ad causam, et ut ' potentia ad actum. Et 
secundum hoc, intellectus creatus proportionatus 
esse potest ad cognoscendum Deum. 



" Loco citato in 
arg. 



0) quod. - quia ABCEsF. - ei om. B. 

i) Similiter. - Simul CDEFGpA. 

x) Dei essentiam videant. ~ essentiam Dei vident ABCDE. 

X) est. - eius codices. - Et omittunt ACEG. - Pro praedicta, prae- 



missa codices et ed. ab,- Pro visionem, rationem G, notionem ceteri 
et edd. a b. 

(i) limitatae. - contractae codices et ab. - maxime om. B. 

v) et ut. - aut ACE, aut ut B. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



Cf. an. 6. 



* Cf. num. IV. 
•* Cf. num. V. 
' Cf. num. XI. 



Cap. 

b. 1(0 



lib. r(a), cap. 
n. 2. 



IN titulo, intellectus creatus, non humanus: et hoc bene 
nota. Possit absolute, sive per potentiam in alio, sive 
in se. Videre per essentiam, idest intelligere quidditative, 
ita ut complete sciat terminare quaestionem quid est de 
Deo: cognoscere enim de aliquo quid, est videre iUud per 
essentiam. Complete autem dico terminare quid est, ut dis- 
tinguitur contra incomplete, eo modo quo sciens commu- 
nia praedicata essentialia alicuius, incomplete scit (oportet 
enim scientem quid, habere omnia praedicata quidditativa, 
usque ad ultimam differentiam inclusive) : et non sumo 
complete, idest comprehensive. Imo scire quid est habet 
latitudinem quoad modum sciendi. Dividitur enim in com- 
prehendere et apprehendere : et rursus, apprehendere habet 
multos gradus, ut infra * patebit. - Est igitur quaestio : An 
aliquis creatus intellectus possit scire de Deo quid est. Et 
si dubitas de hac expositione, vide I Contra Gentes, cap. m, 
et tertium eiusdem, cap. xlix et l. 

II. In corpore quatuor: primo, ponitur causa dubitandi; 
secundo, recitatur opinio negativa*; tertio, improbatur **; 
quarto, respondetur quaesito *. 

III. Quoad primum, est una propositio : Deus est in se 
maxime cognoscibilis ; propter excessum tamen eius respe- 
ctu alterius, est alicui incognoscibilis. - Prima pars proba- 
tur: quia Deus est actus purus. Secunda vero declaratur 
exemplo solis et visus. 

Adverte hic quod, cum ex II Metaphys. * habeatur quod 
difficultas cognoscendi ex duobus oriri possit, scilicet ex 
obiecto vel potentia ; et hic est quaestio de huiusmodi diffi- 
cultate seu possibilitate ; consonum fuit ut non praetermit- 
teretur hic quod causa dubii non est ex parte obiecti, sed 
ex parte excellentiae obiecti supra potentiam; quod est esse 
ex parte potentiae. 

IV. Quoad secundum, opinio quorundam est: Intellectus 
creatus non potest videre Dei essentiam. Ratio eorum est 
ipsa excellentia Dei supra intellectum creatum, ut in littera 
dicitur, ibi: Hoc igitur quidam attendentes. 

Adverte hic, quod haec opinio, iudicio meo, non est 
Avicennae aut philosophorum ( quoniam saltem prima in- 
telligentia creata cognoscit quid est Deus, apud Avicen- 



• Cf. Metaphys., 
tract. IX, cap.iv. 



' Cf. num. V, VII, 



Cf. num. viu. 



nam *, quoniam ipse est illius proximum principium) : sed 
haec opinio fuit aliquorum Christianorum , ut puto. Et 
ideo contra eam ex his quae fidei sunt, disputat, ut pa- 
tebit *. 

V. Quoad tertium , reprobatur opinio praefata dupli- 
citer *. Primo , si nullus intellectus creatus potest videre 
Deum, ergo vel nunquam suam beatitudinem obtinebit, vel 
beatitudo eius in alio consistit quam in Deo. Consequentia 
probatur: quia beatitudo hominis consistit in altissima eius 
operatione, quae est intelligere. - Consequens autem, pro 
prima parte , est manifeste impossibile: pro secunda, est 
alienum a fide. Et ne hoc voluntarie dici videatur, proba- 
tur. Deus est principium essendi creaturae rationali: ergo 
felicitas creaturae rationalis consistit in coniunctione ad 
Deum. Consequentia probatur: quia unumquodque intan- 
tum est perfectum, inquantum suo coniungitur principio. 
Et est propositio sumpta ex libro de Causis. 

VI. Circa probationem consequentiae, posset dubitari: 
quia arguit a superiori ad inferius affirmative , scilicet ab 
altissima operatione, quae est intelligere, ad talem inteUe- 
ctionem. 

Sed facile respondetur: quia altissimae operationis no- 
mine non inteUigitur ipsum genus operis, puta intelligere, 
ut superficies litterae prae se fert : sed summum illius ge- 
neris, idest intellectio altissima, etc. Unde nulla intercedit 
fallacia. - Nec obstat quod determinaverit genus operis : 
hoc enim propter hominem, cui insunt alterius generis 
opera , puta sensibiHa , fecit. Meminit autem hominis in 
probatione, et tamen illatio erat de inteUectu creato in 
communi, ut ex notioribus doctrinam traderet , et eandem 
esse rationem, quoad hoc, de intellectu creato omni, in- 
nueret ; imo et a minori argumentum faceret. Si namque 
hominis beatitudo in intellectione altissima consistit, a for- 
tiori aliorum quoque intellectualium felicitas altissima erit 
speculatio. 

VII. Circa destructionem consequentis * quoad secun- * Cf. num. v. 
dam partem, adverte quod, volens Auctor adversarios con- 

vincere quod iUud sit contra fidem, attulit propositionem 
quam oportet expresse credere, sciUcet quod Deus est crea- 



ii6 



QUAESTIO XII, ARTICULUS II 



Cf. num. V. 



tor omnis creaturae rationalis : et ex hac arguit, ergo in eo 
quiescit. Unde ista ratio assumit antecedens ut creditum , 
et consequentiam ratione deducit. Et ideo optime concludit 
apud fideles. Et propterea errant, qui contra Avicennam 
hanc rationem ex s. Thoma referunt. 

VIII. Secundo * improbatur opinio sic. Si intellectus 
creatus non potest videre Deum , ergo non potest ipsam 
rerum causam videre. Ergo desiderium naturae erit inane. 
- Prima consequentia relinquitur per se nota. Secunda au- 
tem probatur : homini inest naturale desiderium videndi 
causam visis effectibus, ut eius admiratio attestatur; ergo. 

IX. Circa hanc rationem, dubium duplex occurrit. Pri- 
mum est simpliciter et ad hominem. Non enim videtur 
verum quod intellectus creatus naturaliter desideret videre 
Deum: quoniam natura non largitur incUnationem ad ali- 
quid, ad quod tota vis naturae perducere nequit. Cuius 
signum est, quod organa natura dedit cuilibet potentiae 

Cap. viii, n. 8. quam intus in anima posuit. Et in II Caeli * dicitur quod, si 
astra haberent vim progressivam, natura dedisset eis organa 
opportuna. Implicare igitur videtur, quod natura det desi- 
derium visionis divinae, et quod non possit dare requisita 
ad visionem illam, puta lumen gloriae, etc. - Apud s. Tho- 
mae quoque doctrinam, ut dictum est in primo articulo * 
huius operis, homo non naturaliter, sed obedientialiter or- 
dinatur in fehcitatem illam. Ergo. 

Secundum vero dubium est quia, concesso toto pro- 
cessu, non sequitur intentum. Infert enim tantum, ergo 
prima causa videri potest : et non, ergo Deus. Dicam enim 
quod Deus inquantura causa rerum, videri desideratur: et 
non secundum substantiam suam in se. Et sic scietur, non 
quid est absolute, sed quid est ut creator, ut gubernator, etc; 
ut patet in nobis. Desideramus enim ex primo motu scire 
quid est illa substantia ut primus motor; et huius condi- 



•Comment.num. 

IX. 



tionibus ut sic notis, quiescit desiderium ; ut patet in com- 
plemento scientiarum. 

X. Ad evidentiam horum, scito quod creatura rationa- 
lis potest dupliciter considerari : uno modo absolute, alio 
modo ut ordinata est ad felicitatem. Si primo modo con- 
sideretur, sic naturale eius desiderlum non se extendit ultra 
naturae facultatem : et sic concedo quod non naturaliter de- 
siderat visionem Dei in se absolute. Si vero secundo modo 
consideretur, sic naturaliter desiderat visionem Dei: quia, 
ut sic, novit quosdam effectus, puta gratiae et gloriae, quo- 
rum causa est Deus, ut Deus est in se absolute, non ut 
universale agens. Notis autem effectibus, naturale est cui- 
libet intellectuali desiderare notitiam causae. Et propterea 
desiderium visionis divinae, etsi non sit naturale intellectui 
creato absolute, est tamen naturale ei, supposita revelatione 
talium effectuum. Et sic tam ratio hic allegata, quam re- 
liquae rationes ad idem coUectae in cap. l Tertii Contra 
Gentes, concludunt inane fore desiderium intellectuaHs na- 
turae creatae, si Deum videre non possit. 

Non oportuit autem exprimi quod de creatura intelle- 
ctuali non absolute, sed ut ordinata ad felicitatem, esset 
sermo : quia commune est cuilibet scientiae, quod semper 
intelligantur termini formaliter ut subsunt illi scientiae, ut 
patet de quantitate in physicis. Constat autem ex II Contra 
Gentes, cap. iv, quod creaturae non sunt de consideratione 
theologica, nisi ut ordinantur, gubernantur, praedestinantur 
a Deo in Deum, ut supremum omnium finem: aUoquin 
non in ordine ad altissimam causara et propriam theologo, 
theologica considerarentur, ut de se patet. 

XI. Quoad quartum *, conclusio responsiva est : Beati 
vident Dei essentiam. Nec aliter probatur quam reproba- 
tione contradictoriae : oportet enim alteram contradictionis 
partem esse veram. 



Cf. num. II. 



Vers. J. 



Cap. XI. 



Cap. IX. 



ARTICULUS SECUNDUS 

UTRUM ESSENTIA DEI AB INTELLECTU CREATO PER ALIQUAM SIMILITUDINEM VIDEATUR 

III Sent., dist. xiv, art. i, qu' 3; IV, dist. xtix, qu. ii, art. i; De Verit., qu. vin, art. i; qu. x, art. ii; 

III Cont. Gent., cap. xux, li; IV, cap. vii; Quodl. VII, qu. i, art. i; Compend. TheoL, cap. cv, et part. II, cap. ix; in loan., cap. i, lect. xi; 

cap. XIV, lect. ii ; in I Cor., cap. xiii, lect. iv ; De Div. Nom., cap. i, lect. i ; in Boet. de Trin., qu. i, art. 2. 




D SECUNDUM sic PROCEDITUR. Vidctur quod 
essentia Dei ab intellectu creato per 
aliquam similitudinem videatur. Dicitur 
enim I loan. iii *: scimus quoniam, cum 

apparuerit, similes ei erimus , et videbimus eum 

siciiti est. 

2. Praeterea, Augustinus dicit, IX de Trin. *: 
cum Deum nopimus, fit aliqua Dei similitudo in 
nobis. 

3. Praeterea, intellectus in actu est intelligibile " 
in actu, sicut sensus in actu est sensibile in actu. 
Hoc autem non est nisi inquantum informatur 
sensus similitudine rei sensibilis, et intellectus 
similitudine rei intellectae. Ergo, si Deus ab in- 
teilectu creato videtur in actu, oportet quod per 
aliquam similitudinem videatur. 

Sed contra est quod dicit Augustinus, XV de 
Trin. *, quod cum Apostolus dicit « videmus nunc 
per speculum ef^ in aenigmate », speculi et aetii- 
gmatis nomine, quaecumque similitudines ab ipso 
significatae intelligi possunt, quae accommodatae 
siint ad intelligendum Deum. Sed videre Deum 
per essentiam non est visio aenigmatica vel spe- 
cularis ■', sed contra eam dividitur. Ergo divina 
essentia non videtur per similitudines. 



Respondeo dicendum quod ad visionem , tam 
sensibilem quam intellectualem, duo requiruntur, 
scilicet virtus visiva, et unio rei visae cum visu : 
non enim fit visio in actu , nisi per hoc quod 
res visa quodammodo est in vidente. Et in rebus 
quidem corporalibus, apparet quod res visa non 
potest esse in vidente per suam essentiam, sed 
solum per suam similitudinem : sicut similitudo 
lapidis est in oculo, per quam fit visio in actu, 
non autem ipsa substantia lapidis. Si autem esset 
una et eadem res, quae esset principium visivae 
virtutis, et quae esset res visa, oporteret viden- 
tem ab illa re et virtutem visivam habere, et for- 
mam per quam videret. 

Manifestum est autem quod Deus et est auctor 
intellectivae virtutis, et ab intellectu videri potest. 
Et cum ipsa intellectiva virtus creaturae non sit 
Dei essentia, relinquitur quod sit aliqua partici- 
pata similitudo ipsius, qui est primus intellectus. 
Unde et virtus intellectualis creaturae lumen quod- 
dam intelligibile * dicitur, quasi a prima luce de- 
rivatum : sive hoc intelligatur de virUite natu- 
rali, sive de aliqua perfectione superaddita gratiae 
vel gloriae. Requiritur ergo ad videndum Deum 
aliqua Dei similitudo ex parte visivae potentiae. 



o) intelligibile. - intellectum ABDEG. 

p) et. - Om. BDG. - Pro ab ipso, ab Apostolo codices et ab. 



■) specularis. 

) 



speculativa P. 
intelligibile. - intellectuale B. 



QUAESTIO XII, ARTICULUS II 



117 



* D. 486, 986 
1082. 



0.485. 



qua scilicet intellectus sit efficax ad videndum 
Deum *. 

Sed • ex parte visae rei, quam necesse est ali- 
quo modo uniri videnti, per nullam similitudi- 
nem creatam Dei essentia videri potest *. Primo 
quidem, quia, sicut dicit Dionysius, i cap. de Div. 

* s. Th. lect. I. j^om. *, per similitudines inferioris ordinis rerum 

nullo modo superiora possunt cognosci: sicut per 

speciem corporis non potest cognosci essentia rei 

incorporeae. Multo igitur minus per speciem crea- 

^ tam quamcumque ^ potest essentia Dei videri. - 

■ D. 461. Secundo, quia essentia Dei est ipsum esse eius *, 

• Qu. .11, art. 4- ut supra * ostensum est: quod nuUi formae crea- 

tae competere potest. Non potest igitur aliqua 
• forma creata esse similitudo repraesentans videnti 
Dei essentiam. - Tertio, quia divina essentia est 
aliquod incircumscriptum, continens in se super- 
eminenter quidquid potest significari vel intelligi 
ab intellectu creato. Et hoc nullo modo per ali- 
quam speciem creatam repraesentari potest: quia 
omnis forma creata est determinata secundum 
aliquam rationem vel sapientiae, vel virtutis, vel 
ipsius esse, vel alicuius huiusmodi. Unde dicere 



Deum per similitudinem videri, est dicere di- 
vinam essentiam non videri : quod est erro- 
neum. 

Dicendum "1 ergo quod ad videndum Dei es- 1 

sentiam requiritur aliqua similitudo ex parte visi- 
vae potentiae, scilicet lumen gloriae *, confortans " 

intellectum ad videndum Deum: de quo dicitur 
in Psalmo *: in lumine tuo videbimus lumen. Non ' ps. xxxv, 10. 
autem per aliquam similitudinem creatam Dei 
essentia videri potest, quae ipsam divinam es- 
sentiam repraesentet ut ' in se est. » 

Ad PRiMUM ERGO DiCENDUM quod auctoritas illa 
loquitur de similitudine quae est per participa- 
tionem luminis gloriae. 

Ad secundum dicendum quod Augustinus ibi lo- 
quitur de cognitione Dei quae habetur in via. 

Ad tertium dicendum quod divina essentia est 
ipsum esse. Unde, sicut aliae formae intelligibiles 
quae non sunt suum esse, uniuntur intellectui 
secundum aliquod esse quo informant ipsum " ''• 

intellectum et faciunt ipsum in acm; ita divina 
essentia unitur intellectui creato ut intellectum in 
actu, per seipsam faciens ^ intellectum in actu. ^ 



e) Sed. - Sed non B, et ante per addit unde. 
X) quamcumque. - quantamcumque ACDE. 

7;) Dicendum. - est addunt codices et a. - Ante similitudo addit 
Dei C. - ex parte om. BCDE. 



6) lumen gloriae. - lumen divinae gloriae P. 

t) ut. - ut ipse ABCDE. 

x) ipsum. — Om. codices; intellectum om. a. 

X) in actu . . . faciens. - in actu per seipsam et faciens ABCDEG. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IK titulo, adverte quod aliud est quod quaeritur, et aiiud 
est occasio quaerendi. Quaeritur enim indefinite , an ad 
visionem divinam concurrat aliqua similitudo , quomodo- 
cumque concurrat. Sed quaerendi occasio est , quia dubi- 
tatur an Deus possit videri per aliquam similitudinem ex 
parte rei visae, idest quae sit repraesentativa ipsius Dei ut 
ratio videndi , sicut species visibilis repraesentat corporali 
visui coloratum. 

II. In corpore tria : primo, naturam visionis, quoad hoc 
quod est requirere similitudinem , declarat ; secundo , re- 

Cf. num. IV. spondet quaesito , ibi : Manifestum est autem * ; tertio , 
Cf. num.xii. epilogat, expressius quaedam manifestans *. 

III. Quoad primum, tria dicuntur, ex quibus quartum 
opportunum insinuatur. - Primum est numerus requisito- 
rum ad visionem. Et dicitur quod sunt duo : scilicet virtus 
visiva, et unio rei visae cum vidente. Et probatur. Visio 
non fit actu, nisi res visa sit aliquo modo in vidente: ergo. - 
Secundum est modus unionis. Et dicitur quod est duplex: 
scilicet per essentiam ipsius rei visae, et per similitudinem 
eius. Et manifestatur in corporalibus, quia lapis non est 
in oculo, sed species lapidis: uterque enim modus expres- 
sus est, quamvis alter negatus a corporalibus, quasi per hoc 
innueret in spiritualibus non impossibile fore. - Tertium 
est modus similitudinis. Et dicitur quod est duplex : sci- 
licet ex parte rei visae, et ex parte virtutis visivae. Decla- 
raturque secundum membrura ex vi illius conditionalis 
verae : si virtus visiva habet esse a re visa , virtus visiva 
non solum esset ipsa, sed similitudo rei visae , ut patet, 
quia effectus est similis causae. - Ex his autem habes quar- 
tum, scilicet quod visio potest tripliciter fieri : primo, per 
essentiam rei visae; secundo, per essentiam virtutis visivae; 
tertio , per similitudinem mediam , repraesentantem rem 
visam visivae virtuti. Ut enira patet ex dictis, tot modis 
contingit unionem rei visae cum vidente variari. Verum, 
ut litterae consoni simus, nomine essentiae virtutis visivae, 
non intelligas tantum ipsam vim visivam ; sed quidquid se 
tenet ex parte eius, scilicet quodcuraque confortativura aut 
elevativum etc, ipsius vis visivae; sive illud sit lumen gra- 
tiae, vel gloriae. Totura enim hoc alio vocabulo dicitur 



similitudo ex parte videntis, ut patet in his quae subiun- 
guntur in littera. 

IV. Quoad secundum *, duae conclusiones responsivae ' Cf. num. n. 
quaesito ponuntur. Prima affirmativa: Ad videndum Deum 

exigitur aliqua sirailitudo ex parte virtutis visivae. - Secunda 
negativa : Ad videndura Deum irapossibile est concurrere 
aliquara similitudinem mediara ex parte rei visae. 

Prima conclusio probatur. Deus est auctor intellectus 
creati potentis ipsum videre : ergo intellectus creatus est 
participata similitudo ipsius essentiae divinae: ergo ad vi- 
sionem Dei, etc. - Antecedens patet, cura prima consequen- 
tia. Quae nihilominus confirmatur per locum a divisione: 
quia non est ipsa divina substantia. Consequens quoque 
confirmatur a signo : quia intelligibilis vis lumen dicitur, etc. 
Omnia clara sunt. 

V. Secunda autem conclusio probatur tripliciter. Primo 
sic. Res superior non videtur per similitudinem inferioris 
ordinis; ergo Deus non videtur per aliquam creatam simi- 
litudinera. Antecedens probatur auctoritate Dionysii; et de- 
claratur exemplo corporeae similitudinis. Consequentia vero 
patet per locum a minori. - Secundo, nuUa res creata est 
suum esse: ergo per nullara rem creatam potest videri 
Deus. Antecedens supponitur. Consequentia probatur : quia 
Deus est suum esse. - Tertio sic. Omnis res creata est de- 
terminata ad genus aliquod: ergo nuUa est infinita: ergo 
per nuUam potest videri Deus. Ultima consequentia pro- 
batur: quia Deus est infinitus secundum omnem modum 
essendi et intelligendi. 

VI. Contra has rationes, quamvis Aureolus, apud Ca- 

preolum, in IV, dist. xlix, qu. v *, raultipliciter arguat ; tota " Contra i conci. 

tamen vis rationum contra hoc, consistit in hoc quod omnes 

allatae rationes peccant non distinguendo , sed idem iudi- 

ciura faciendo de specie in essendo, -et in repraesentando : 

cum tamen constet valde magnam differentiam interesse. 

Unde species, inquit, inferioris ordinis in essendo, et habens 

esse distinctum ab Sssentia, atque finita in essendo, est in 

repraesentando et suprerai ordinis, et habens esse idem 

cum essentia, atque infinita: haec enim insunt ei obie- 

ctive, illa formaliter. Nec hoc inconvenit magis quam spe- 



ii8 



QUAESTIO XII, ARTICULUS II 



ciem lapidis esse accidens formaliter, et substantiam obie- 
ctive, etc. 

VII. Ad evidentiam horum, scito quod indistinctio inter 
per se et per accidens, errandi occasionem praebet. Species 
quidem rerum, de quibus est sermo , per se quidem non 
habent quod sint substantiae vel accidentia; sed hoc accidit 
eis. Verum per se exigit talis species, quod sit repraesen- 
tativuni alterius, non per modum signi (quoniam quodlibet 
potest significare quodcumque), sed per modum similitudi- 

* ^imilis edd. nis *. Unde philosophi, ut in I de Anima ** dicitur, conve- 

1508, 1514; ct ita . , ' K . . r- . .1 • 1- • 

nutn.xi. nerunt m hoc, quod cognitio lit per assimuationem. bt si 

" ^*P" "' "■ ^' ''■ cognitio debet esse quidditativa, oportet speciem esse simi- 
lem non solum secundum genus, sed speciem specialissi- 
mara, formaliter vel eminenter. Nunquam enim anima no- 
stra domum quidditative novit, nisi apud se speciem domus 
quae sit quod quid est domus, habeat. Oportet igitur spe- 
ciem qua videnda est res , esse quod quid est ipsius rei ; 
non secundum modum essendi naturalem rei visae, sed in 
alio essendi modo. Qui, formaliter sumptus, et abstrahit ab 
esse substantiali et accidentali , ut de se patet ; et exigit 
quod sit nobilior, aut saltem aeque nobilis, quam sit no- 
bilitas modi essendi rei visae ; ut inductive patet, et ratione 
probatur; quia cognoscens ut sic, habet nobiliorem essendi 
modum cognito in seipso, ut cognitionem terminat. 

* ^f- ""■"• "■ VIII. Ex his autem ad rationem htterae * descendendo, 

dicitur quod speciem esse inferioris ordinis potest dupli- 
citer intelligi : scilicet per se, vel per accidens. Species in- 
ferioris ordinis per accidens sumitur, cum consideratur 
quod per accidens est in essendo : per se vero, cum consi- 
deratur quod est magis vel minus dearticulata aut elevata, 
qualiter videmus species in sensibus propriis esse inferioris 
ordinis respectu specierum phantasiae, et has respectu spe- 
cierum intellectus nostri. Et constat quod per species sensus 
non possunt imaginabilia, nec per imagines possunt intel- 
ligibilia videri. Et iuxta hunc sensum militat prima ratio, 
ut patet in exemplo litterae. Deus enim adeo elevatae est 
naturae, ut omnis quovis modo dearticulata species, qualem 
oportet creatam quamcumque esse, inferioris sit ordinis per 
se, inquantum scilicet species. Nec obstat distinctio, quod 

* Num. praeced. ;« essendo vel in repraesentando. lam enim ostensum est"' 

quod, loquendo de esse speciei formaliter et per se ut sic, 
nihil refert dicere in essendo, et in repraesentando : quo- 
niam oportet speciem, secundum proprium esse, esse quod 
quid est rei visae, et consequenter eiusdem ordinis cum re ; 
et secundum modum essendi , per accidens se habere ad 
substantiale aut accidentale esse, cum in aliquo sit substan- 
tia , et in aliquo accidens. Si species igitur est inferioris 
ordinis per se, impossibile est quod sit similis quidditative 
rei superioris ordinis. - Et nota , quod non dicitur quod 
species inferior non possit visionem facere superioris (quo- 
nlam angelus inferior videt forte superiorem naturaliter) : 
sed dicimus quod species inferioris ordinis hoc non potest. 
Constat enim Deum non solum superiorem omni creato 
intellectu, sed ordinis altioris esse, etiam apud philosophos, 
ut patet in XII Metaphys., comment. xliv. 

IX. Secunda quoque ratio assumit , et bene , quod , 
quemadmodum species domus in mente oportet quod sit 
forma domus, ita species Dei, cuius forma est ipsum esse, 
oportet quod sit ipsum esse, et super hoc fundetur simi- 
litudo ad Deum. Nec vult ista ratio quod species Dei sit 
ipsum esse in esse naturali, sicut est Deus; sed quod sit 
ipsum esse in aliquo modo essendi ; alioquin similis non 
esset species quidditati divinae. Sed repugnat aliquid esse 
secundum rem ipsum esse, in quocumque modo essendi 
creato aut creabili; quoniam quovis modo reali ponatur 
res esse, semper est ens per participationem in illo modo 
essendi. Ergo. 

X. Tertia autem ratio ex eadem procedit radice. Spe- 
ciem namque Dei quidditativam oportet esse non hoc vel 
illud, sed infinitum ens, aut secundum esse naturale, aut 
secundum aliquod aliud esse reale: alioquin realis simili- 
tudo et adaequata, qualem cognitio'exigit, non habetur. 
Sed impossibile est, secundum quodcumque esse creatum, 
dari unum aliquid simile adaequate infinitis perfectioni- 
bus. Ergo. 



Cf. num. VI. 



Cf. num. II. 



XI. Unde patet quod distinctio de esse et repraesentari *, 
contracta ad repraesentare per modum similitudinis, non 
est distinctio nisi diversarum conditionum essendi. Et pro- 
pterea, quod universaliter negatur de esse rerum, sufficien- 
ter negari probatur de esse in repraesentando per modum 
similitudinis. Et propterea divinum s. Thomae ingenium 
ad distinctionem descendere dedignatum est : puerile si- 
quidem putavit, quae de esse creato liquido negando pro- 
baverat , ad talem et talem essendi conditionem creatam 
adaptare. Sed alii decepti sunt, ut dictum est *, propter non " Num. vu, 
distinguere inter per se et per accidens. 

XII. Quoad tertium*, duo epilogando concludit: et quod 
exigitur similitudo rei ex parte potentiae elevandae; et quod 
nulla est similitudo ex parte Dei, scilicet repraesentativa. 
Confirmaturque primum auctoritate Scripturae. 

Adverte quod, licet superficietenus consideranti appareat 
quod similitudo ex parte videntis per accidens concurrat 
ad Dei visionem, inquantum similitudo est, quoniam non 
ponitur ut assimilet, sed ut confortet elevetque intellectum ; 
interius tamen perscrutanti apparebit quod per se requi- 
ritur inquantum similitudo: non ut repraesentandi actum 
habeat, sed constituendi in esse simili ipsi Deo, quasi eius- 
dem rationis. Oportet enim videntem Deum esse Deum 
quodammodo , divinaeque naturae consortem. Constituti- 
vum autem intellectus creati in esse divino, est ipsum glo- 
riae lumen. Et propterea merito similitudo haec a sanctis 
exaltatur atque repetitur. 

XIII. Adverte hic, quod hinc habetur quod beati non 
possunt formare verbum de Deo clare viso ut sic, quamvis 
possint formare verbum de his quae in Deo videntur. Cum 
enim verbum sit similitudo expressa, et clarius praesentans 
rem conceptam quam species impressa; si impossibile est 
inveniri speciem impressam creatam respectu alicuius, pro- 
pter eminentiam rei cognitae, multo magis impossibile est 
inveniri speciem expressam. Omnes enim rationes contra 
illam, sunt contra istam, et omnem aliam speciem. Vide- 
bunt ergo omnia in Verbo Dei, quod in principio erat 
apud Deum, et non in aliquo verbo creato : quia iam non 
viderent, ut in littera dicitur. 

XIV. In responsione ad tertium, adverte quod hic poni- 
tur essentia divina constituens intellectum beatum in aciu, 
vice speciei intelligibilis. Hoc autem qualiter possibile sit, 
dupliciter exponi potest. Primo, secundum communem cur- 
sum iudicantium de intellectu et specie intelligibili, sicut de 
duobus agentibus partialibus. Secundum enim hanc viam, 
dicitur quod species intelligibilis potest dupliciter sumi , 
primo ut est forma inhaerens, secundo ut gerit vicem in- 
telligibilis : et quod primum per accidens concurrit ad in- 
telligere , secundum vero per se , quoniam ex hoc habet 
comprincipiare intellectionem. Et propterea , si invenitur 
obiectum per seipsum potens comprincipiare intellectionem 
cum tali intellectu, ipsum per seipsum dicitur uniri intel- 
lectui, et facere ipsum in actu, absque hoc quod det esse 
formaliter ipsi intellectui. 

Et quamvis hanc viam quandoque sectatus docuerim , 
et forte scripserim, elevatis tamen mentis oculis, vilem nimis 
aspicere videor naturam cognoscitivam, si de ea quasi de 
naturalibus agentibus iudicatur. Si anima enim supra na- 
turam est, ut vegetativa, quae est infima, testatur, dum ad 
omnes positionis differentias simul movet; quanto magis 
intellectus ! 

XV. Dicendum est ergo quod , quaravis intellectus et 
species intelligibilis se habeant quasi duo partialia agentia, 
quorura alterura substantiara, alterura speciera intellectioni 
praebet; haec taraen proportio non est prima, sed ante 
ipsam est quod se habent sicut materia et forma ; et hoc 
per se loquendo. Et propterea, quamvis secunda proportio 
ex dictis salvetur, non tamen prima : praesertim quod ex 
intellectu et specie fit magis unura quam ex materia et 
forma, ut Averroes in III de Anima * recte docuit. Oportet 
igitur salvare quod intellectus videns Deum, prius natura 
sit Deus , et tamen nulla intentio intellecta sit in eo , et 
post videat Deum. 

Ut autem in III Cont. Gent., cap. li, dicitur, essentia 
divina , etsi nuliius forma esse possit in genere entium , 



• Comment. V 

digressionis pi 
te ult. , in si ' 
qu. II. 



QUAESTIO XII, ARTICULUS III 



119 



• inteUigibili 
edd. 1508, 1514. 



idest in essendo, potest tamen esse forma intellectus creati 
in genere intelligibilium. Et ibi quidem redditur pro causa, 
quia est ipsa actualitas in genere intelligibilium; quia est 
ipsa veritas , quae est propria forma intellectus in genere 
intelligibili , ut habes ibi diffuse. Hic vero assignatur pro 
causa, quia est ipsum esse. Et intendit, iudicio meo, quod 
ex lioc quod natura aliqua non est suum esse, habet quod 
non sit omne suum esse: et per oppositum, ex hoc quod 
natura aliqua est ipsum esse, habet quod sit omne suum 
esse : suiim autem dico , idest sui ordinis. Ex his enim 
(subintellecta illa maxima declarata in littera, scilicet, co- 
gnitio quidditativa non fit nisi per esse eiusdem vel supe- 
rioris ordinis respectu rei cognitae) manifeste sequitur 
quod essentia divina habet hoc singulare, quod est illud 
esse intelligibile quod existimaretur dare intellectui, si uni- 
retur illi per speciem. Ac per hoc, ipsa, ex hoc quod est 
ipsum esse, habet et quod sit, et quod sit forma intelli- 
gibilis seipsa, respectu intellectus videntis ipsam. 

Sed adhuc mens non quiescit. Oportet enim dicere quid 
importat hoc, scilicet essentiam divinam facere formaliter 
intellectum in actu in genere j.nteUigibilium *. 

XVI. Ad evidentiam huius, scito quod, in communi lo- 
quendo, speciem intelligibilem uniri perfecte intellectui, 
non est ipsam inhaerere intellectui (quoniam ista unio con- 
stituit intellectum non in actu, sed in habitu) : sed est ipsum 
constituere in actu secundo. Ad hoc enim ponitur species 
intelligibilis ut sic , ut intelligens sit intellectum in actu 



completo. Ipsam autem constituere in actu secundo , est 

ipsam, non esse actum secundum, sed habere se ad actum 

secundum ut forma ad esse. Quemadmodum enim forma 

est principium essendi materiae, ita quod idem est esse 

materiae et formae diversimode, ut patet de lumine in dia- 

phano, et calore in aqua, etc; ita species intelligibilis , si 

actu est in genere intelligibili , est intelligendi principium 

ita quod intelligere est ut ipsius esse. Et propterea, quam- 

vis aliquo modo activa sit species intellectionis, melior ta- 

men et potior est proportio ipsius formalis, quam activa. 

Speciem igitur uniri actu intellectui, est constituere ipsum 

in hoc quod est esse actu intelligentem. Esse autem actu 

intelligentem, nihil a«iud est quam intellectum esse perfecte 

ipsum cognitum: cognoscere namque aliquid , ut inferius 

patebit *, nihil aliud est quam esse etiam illud in actu *Qu.xi¥,art.i,2. 

completo. 

Ex his autem ad divina balbutiendo ascendentes , dici- 
mus quod divinam essentiam uniri intellectui per seipsam, 
et constituere formaliter ipsum in actu in genere intelligi- 
bili, est ipsam facere formaliter intellectum esse actu ul- 
timo ipsum Deum intelligibiliter , sublatis omnibus quae 
imperfectionis sunt. Hoc autem sufficienter fit, substantia 
ipsa divina concurrente ad visionem beatam immediate ut 
obiectum et principium visionis formale. - Dixi autem 
sublatis imperfectionibus: quia visio beata non est actus 
et esse substantiae divinae (quia hoc imperfectionis esset), 
sicut esset speciei intelligibilis creatae, si poneretur. 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM ESSENTIA DEI VIDERI POSSIT OCULIS CORPORALIBUS 

Infra, art. 4, ad 3; 11' 11", qu. CLXxv, art. 4; IV Sent., dist. xnx, qu. 11, art. 2; in Matt., cap. v. 



a 
Vers. 26. 
Vers. 5. 



Vers. 1. 
TT 



■ Cap.ni, n. 13. 
S. Th. lect. VI. 




D TERTiuM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
essentia Dei videri possit oculo corpo- 
rali ". Dicitur enim lob xix *: in carne 
mea videbo Deum, etc; et xlii *: aiiditu 
auris aiidivi te, nunc autem ocultis meus videt te. 

2. Praeterea, Augustinus dicit, ultimo de Ci- 
vitate Dei , cap. xxix'^: Vis itaque praepollentior 
oculorum erit illorum (scilicet glorificatorum), non 
ut acutius videant qiiam quidam perhibentur vi- 
dere serpentes vel aquilae (quantalibet enim acri- 
monia cernendi eadem animalia vigeant , nihil 
aliud possunt videre quam corpora), sed ut videant 
et incorporalia. Quicumque autem potest videre 
incorporalia, potest elevari ad videndum Deum. 
Ergo oculus glorificatus potest videre Deum. 

3. Praeterea, Deus potest videri ab liomine 
visione imaginaria: dicitur enim Isaiae vi *: vidi 
Dotninum sedentem super solium ^, etc. Sed visio 
imaginaria a sensu originem habet: phantasia 
enim est motus factus a sensu secundum actum, 
ut dicitur in III de Anima *. Ergo Deus sensibili 
visione videri potest. 

Sed contra est quod dicit Augustinus, in libro 
de Videndo Deum ad Paulinam *: Deum nemo 
vidit unquam, vel in hac vita, sicut ipse est; vel 



in angelorum vita , sicut visibilia ista quae cor- 
porali visione cernuntur. 

Respondeo dicendum quod impossibile est Deum 
videri ° sensu visus, vel quocumque alio sensu aut 
potentia sensitivae partis. Omnis enim potentia 
huiusmodi est actus corporalis organi, ut infra * 
dicetur. Actus autem proportionatur ei cuius est 
actus. Unde nulla huiusmodi potentia potest se 
extendere ultra corporalia. Deus autem incor- 
poreus est , ut supra * ostensum est. Unde nec 
sensu nec imaginatione videri potest, sed solo 
intellectu '. 

Ad primum ergo dicendum quod , cum dicitur 
in carne mea videbo Deum, Salvatorem meum ?, 
non intelligitur quod oculo carnis sit Deum visu- 
rus: sed quod in carne existens, post resurrectio- 
nem, visurus sit Deum. - Similiter quod dicitur, 
nunc oculus meus videt te, intelligitur de oculo 
mentis : sicut Ephes. i * dicit Apostoius : det vobis 
spiritum sapientiae in agnitione eius, illuminatos 
oculos cordis vestri. 

Ad secundum dicendum quod Augustinus lo- 
quitur '^ inquirendo in verbis illis, et sub con- 
ditione. Quod patet ex hoc quod praemittitur: 
Longe itaque potentiae alterius erunt ( scilicet 



* Art. seq. ; qu. 
Lxxviii, art. I. 



Qu. III, art. ; 



Vers. 17, 18. 



a) oculo corporali.- oculis corporalibus {corporeis AB) codices et a b. 

p) ultimo de Civitate Dei, cap. xxix - de Civ. Dei lib. xxn D, de 
Civ. Dei E, ultimo de Civ. Dei ceteri et a. - Pro Vis itaque praepol- 
lentior, vis praeexcellentior A, vis praecellentior BCDEsF, vis prae- 
pollentior GpF. - Pro acutius, acrius ABCDEF. - Pro Quantalibet ... 
vigeant, quae codices et a. - et ante incorporalia om. codices et a. 

Y) solium. - excelsum addunt ACDEFGat. 

S) videri. - seu imaginari add. A. - Mox codices transponunt or- 
gani corporalis. 



i) sed solo intellectu. - Post haec verba G addit: Sentire enim 
non est actus animae tantum, sed coniuncti; omne autem quod co- 
gnoscitur, est in cognoscente per modum cognoscentis ; unde oportet 
quod omne quod sentitur, sit in ipso sentiente per aliquem modum 
corpori convenientem. Deus autem est omnino incorporeus, ut supra 
ostensum est. Unde impossibile est quod visu aut quocumque alio sensu 
cognoscatur. 

^) Salvatorem meum. - Om. ABDEFG, meum om. C. 

Tj) loquitur. - ibi addit B. - in om. E, de BG. 



4tO 



QUAESTIO XII, ARTICULUS IV 



oculi glorificati) , si per eos videbitur incorporea 
'Versusfin.cap. j-//^ natiiru. Sed postmodum * hoc determinat, 
^ dicens : Valde * credibile est sic nos visuros mun- 

dana tunc corpora caeli novi et terrae novae, ut 
Deum ubiqiie praesentem, et universa etiam cor- 
poralia gubernantem, clarissima perspicuitate vi- 
deamiis; non sicut nunc invisibilia Dei per ea 
quae facta sunt intellecta conspiciuntur ; sed siciit 
homines, inter quos viventes motusque vitales exe- 
rentes vivimus, mox ut aspicimus, non credimus 
vivere , sed videmus. Ex quo • patet quod hoc 
modo intelligit oculos glorificatos Deum visuros, 
sicut nunc oculi nostri vident alicuius vitam. Vita 
autem non videtur oculo corporali, sicut per se 



visibile , sed sicut sensibile per accidens : quod 
quidem a sensu * non cognoscitur, sed statim cum 
sensu ab aliqua alia virtute cognoscitiva. Quod 
autem statim, visis corporibus, divina praesentia 
ex eis cognoscatur per intellectum , ex duobus 
contingit ' : scilicet ex perspicacitate intellectus ; 
et ex refulgentia divinae claritatis in corporibus 
innovatis. 

Ad tertium dicendum quod in visione imagi- 
naria non videtur Dei essentia : sed aliqua forma 
in imaginatione formatur, repraesentans Deum 
secundum aliquem modum similitudinis, prout in 
Scripturis divinis divina per res ^ sensibiles me- 
taphorice describuntur. 



0) Valde. - Quapropter fieri potest valdeque D. - Pro universa 
etiatn corporalia, universa corpora codices et a. - inter quos... vivi- 
tnus om. codices et a. - Pro vivere, videre PCEFpA et edd. ab. - Post 
videmus addunt vivere sA, vivere cum eorum vitam sine corporibus 
videre nequeamus B. 

i) sensu. - visu ABCDE. 



x) contingit. - continget EFOsA et ab, contingeret CpA. - Pro 
perspicacitate, perspicuitate PABCDFGai. 

X) Scripturis divinis divina per res. - Scriptura divina per res 
ABa, Scripturis divina per res' CDEFpG, Scripturis divinis divinae 
personae per res sG, Scripturis divinis partes ed. b. - Pro metapho- 
rice, mathematice ed. a. 



Commentai'ia Cardinalis Caietani 



TiTULUs clarus. - In corpore una conclusio, negative re- 
sponsiva quaesito : Impossibile est Deum videri sensu 
visus, et quacumque alia vi sensitivae partis. 

Probatur. Potentia sensitiva est actus corporis : ergo est 
commensurata corpori: ergo non se extendit ultra corpo- 



ralia : ergo non ad Deum. - Antecedens patet. Consequen- 
tia prima probatur : quia actus proportionatur ei cuius est 
actus. Secunda patet ex se, cum tertia: quia Deus est omnino 
incorporeus. Omnia plana sunt. 



ARTICULUS QUARTUS 

UTRUM ALIQUIS INTELLECTUS CREATUS PER SUA NATURALIA 
DIVINAM ESSENTIAM VIDERE POSSIT 

Infra, qu. Lxiv, art. i, ad j; I' II'", qu. v, art. 5; H Sent., dist. iv, art. i; dist. ixin, qu. ii, art. i; 
IV, dist. xLix, qu. ii, art. 6; I Cont. Gent., cap. iii; III, cap. xlix, lii; De Verit., qu. viii, art. 3; de Anima, art. 17, ad 10; 

in I Tim., cap. vi, lect. in. 




>D QUARTUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
aliquis intellectus creatus per sua natu- 
Valia divinam essentiam videre possit. 
^Dicit enim Dionysius, cap. iv de Div. 
*s.Th.iect.xviii. Nom. *, quod angelus est speculum purum, cla- 
rissimum, suscipiens totam, si /as est dicere, pul- 
chritudinem Dei. Sed unumquodque videtur dum 
videtur eius speculum. Cum igitur angeius per 
sua naturalia intelligat seipsum , videtur quod 
« . etiam " per sua naturalia inteiiigat divinam es- 
sentiam. 

2. Praeterea, illud quod est maxime visibile, 
fit minus visibile nobis propter defectum nostri 
visus, vel corporalis vel intellectualis. Sed intel- 
lectus angeii non patitur aliquem defectum. Cum 
ergo Deus secundum se sit maximc intelligibiiis, 

p videtur quod ab angelo ^ sit maximc intelligibilis. 

Si igitur alia intelligibilia per sua naturalia intei- 
ligere potest, multo magis Deum. 

3. Praeterea, sensus corporeus non potest ele- 
vari ad intelligendam substantiam incorpoream, 
quia est supra eius naturam. Si igitur videre Deum 
per essentiam sit supra naturam cuiuslibet intel- 
lectus creati, videtur quod nullus intellectus creatus 



ad videndum Del essentiam pertingere possit: 
quod est erroneum, ut ex supradictis * patet. Vi- 
detur ergo quod intellectui creato sit naturale 
divinam essentiam videre. 

Sed contra est quod dicitur Rom. vi *: gratia 
Dei vita aeterna. Sed vita aeterna consistit in vi- 
sione divinae essentiae, secundum illud loan. xvii *: 
haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum ve- 
rum ' Deum, etc. Ergo videre Dei essentiam con- 
venit intellectui creato per gratiam, et non per 
naturam. 

Respondeo dicendum quod impossibile est quod 
aliquis intellectus creatus per sua naturalia es- 
sentiam Dei videat. Cognitio enim contingit se- 
cundum quod cognitum est in cognoscente. Co- 
gnitum autem est in cognoscente secundum mo- 
dum cognoscentis. Unde cuiusiibet cognoscentis 
cognitio est secundum modum suae naturae. Si 
igitur modus essendi alicuius rei cognitae excedat 
modum naturae cognoscentis , oportet quod co- 
gnitio illius rei ^ sit supra naturam illius cogno- 
scentis. 

Est autem multiplex ^ modus essendi rerum. 
Quaedam enim sunt, quorum natura non habet 



Art. I. 



Vcrs. 23. 



Vers. 3. 



a) etiam. - Om. BD. 

fi) ab angelo. - ab angelis BpD, angelus C, angelo E. - Pro sit maxime 
intelligibilis, maxime sic intelligitur ed. a.- Pro alia, aliqua Fa, om. D. 



Y) solum verum. - Om. codices. 
3) rei. - Om. ABCDE. 
e) multiplex. - triplex G. 



QUAESTIO XII, ARTICULUS IV 



121 



esse nisi in hac materia individuaii: et huiusmodi 
sunt omnia corporalia. Quaedam vero sunt, quo- 
rum naturae sunt per se subsistentes, non m ma- 
teria aliqua, quae tamen non sunt suum esse, 
sed sunt esse habentes: et huiusmodi ^ sunt sub- 
stantiae incorporeae, quas angelos dicimus. Solius 
autem Dei proprius modus essendi est, ut sit 
suum esse subsistens. 

Ea igitur quae non habent esse nisi in materia 
individuali, cognoscere est nobis connaturale "": eo 



quod 



anima nostra, per quam cognoscimus, est 



forma alicuius materiae. Quae tamen habet duas 
virtutes cognoscitivas. Unam, quae est actus ali- 
cuius corporei organi *. Et huic connaturale est 
cognoscere res secundum quod sunt in materia 
individuali: unde sensus non cognoscit nisi singu- 
laria. Alia vero virtus cognoscitiva eius est intel- 
lectus, qui non est actus alicuius organi corporalis. 
Unde per intellectum connaturale est nobis co- 
gnoscere naturas, quae quidem non habent esse 
nisi in materia individuali ; non tamen secundum 
quod sunt in materia individuali, sed secundum 
quod abstrahuntur ab ea per considerationem in- 
tellectus *. Unde secundum intellectum possumus 
cognoscere huiusmodi res in universali: quod est 
supra facultatem sensus. - Intellectui autem an- 
gelico connaturale est cognoscere naturas non in 
materia existentes. Quod est supra naturalem fa- 
cultatem intellectus animae humanae, secundum 
statum praesentis vitae, quo corpori unitur. 

Relinquitur ergo quod cognoscere ipsum esse 
subsistens, sit connaturale soli intellectui divino, 
et quod sit supra facultatem naturalem cuius- 
libet intellectus creati : quia nulla creatura ' est 
suum esse, sed habet esse participatum. Non 
igitur potest intellectus creatus Deum per es- 
sentiam videre, nisi inquantum Deus per suam 
gratiam se intellectui creato coniungit, ut intel- 
ligibile " ab ipso *. 



Ad primum ergo dicendum quod iste modus 
cognoscendi Deum, est angelo connaturalis , ut 
scilicet cognoscat eum per similitudinem eius in 
ipso angelo refulgentem. Sed cognoscere Deum 
per aliquam similitudinem creatam, non est co- 
gnoscere essentiam Dei, ut supra * ostensum est. 
Unde non sequitur quod angelus per sua natu- 
ralia possit cognoscere essentiam Dei. 

Ad secundum dicendum quod intellectus angeli 
non habet defectum, si defectus accipiatur priva- 
tive, ut scilicet careat eo quod habere debet. Si 
vero accipiatur negative , sic quaelibet creatura 
invenitur deficiens, Deo comparata, dum ^ non 
habet illam excellentiam quae invenitur in Deo. 

Ad tertium dicendum quod sensus visus •", quia 
omnino materialis est, nullo modo elevari potest 
ad aliquid immateriale. Sed intellectus noster vei 
angelicus, quia secundum naturam a materia ali- 
qualiter elevatus est, potest ultra suam naturam 
per gratiam ad aliquid altius elevari. Et huius 
signum est, quia visus " nullo modo potest in ab- 
stractione cognoscere id quod in concretione co- 
gnoscit : nullo enim modo potest percipere natu- 
ram, nisi ut hanc. Sed intellectus noster potest 
in abstractione considerare quod * in concretione 
cognoscit. Etsi enim cognoscat res habentes for- 
mam in materia, tamen resolvit compositum in 
utrumque , et considerat ipsam formam per se. 
Et similiter intellectus angeli, licet connaturale sit 
ei cognoscere esse concretum in aliqua natura, 
tamen potest ipsum esse secernere per intelle- 
ctum, dum cognoscit quod aliud est ipse , et aliud 
est suum esse. Et ideo, cum intellectus creatus 
per suam naturam natus sit apprehendere for- 
mam concretam et esse concretum " in abstra- 
ctione, per-modum resolutionis cuiusdam, potesf 
per gratiam elevari ut cognoscat substantiam se- 
paratam subsistentem, et esse separatum sub- 
sistens. 



^) et huiusmodi. - cuiusmodi FG. 

r)) connaturale. - naturale ed. a. - nostra om. A. 

9) corporei organi. - organi corporei ABCEFG; haec et sequentia 
usque ad alicuius inclusive, om. D. - Post huic G addit virtuti. — Pro 
connaturale, communicabile ed. a. 

i) creatura. - natura creata ABCDEG. 



x) intelligibile. — sit intelligibilis G. 

X) dum. - unde ABCDE. 

(a) sensus visus. - visus ABCDE, sensus G, visus sensus ed. 

v) quia visus. — quod visus ABCDE, quia sensus G. 

5) quod. - quae ABCDE. 

o) esse concretum. - omne cognitum B. 



Commentaria Cai'clmalis Caietani 



TN titulo nihil est obscurum advertentibus quod ly per 
isua naturalia denotat causam sufficientem. 

In corpore est unica conclusio, responsiva quaesito ne- 
gative ; Impossibile est quod aliquis intellectus creatus per 
sua naturalia essentiam Dei videat. 

Probatur unica ratione, sic. Cognitio fit secundum quod 
cognitum est in cognoscente: ergo secundum modum co- 
gnoscentis : ergo secundum modum naturae ipsius cogno- 
scentis. Ergo , si modus essendi alicuius rei cognitae ex- 
cedat modum naturae cognoscentis , cognitio illius rei est 
supra naturam illius cognoscentis. Ergo cognoscere ipsum 
esse subsistens, est supra facultatem naturalem cuiuscum- 
que intellectus creati, solique intellectui divino connaturale. 
Ergo intellectus creatus non potest Deum per essentiam 
videre, nisi per gratiam. 

Prima consequentia probatur: quia cognitum est in co- 

gnoscente secundum modum cognoscentis. Secunda vero 

relinquitur nota. Tertia autem manifeste sequitur ex prae- 

cedentibus : et nihilominus in littera declaratur, et a poste- 

SuMMAE Thf.ol. D. Thomae T. I. 



riori inductive probatur, distinguendo modos essendi rerum 
cognoscibilium ut sic, in tres, et ostendendo eos propor- 
tionaliter respondere tribus modis essendi naturae cogno- 
scitivae, ut clare patet in littera. Quarta autem consequentia 
probatur: quia nulla creatura est suum esse, sed habet esse 
participatum. Ultima autem est per se nota. 

II. Circa declarationem ac probationem tertiae conse- 
quentiae, adverte duo. Primo quod, licet in littera ponantur 
tres tantum modi essendi ex parte rei cognitae, scUicet esse 
in hac materia, et esse sine materia, et esse ipsum esse 
subsistens , idest sine omni potentia ; quia tamen primus 
modus distinguitur, non in plures modos essendi (et ideo 
tres tantum sunt), sed in duos modos quorum alter est 
rei, alter rationis, scilicet esse in hac materia, et abstrahere 
ab illa, seu singulariter et universaliter ; et singularia ut sic 
ad naturam spectant cognoscitivam cuius est esse actum 
corporis, quia ad sensitivam, universalia vero ad naturam 
quae quodammodo est in corpore et quodammodo non , 
quia ad intellectivam humanam, quae partim est separata 

i6 



122 



QUAESTIO XII, ARTICULUS IV 



* Cap.ii, n. II. et partim coniuncta, ut dicitur in II Physic, text. 26 *: ideo 

ordines cognoscentium multiplicari possunt secundum mo- 
dos essendi, magis quam ordines cognitorum. Et propterea 
in littera, in homine, in quo utraque iungitur natura, po- 
nitur intellectus in altiori ordine quam sensus. Ex hoc 
tamen nihil deperit rationis efficaciae. Tum quia, sicut uni- 
versale et singulare ad unum essendi modum spectant , 
scilicet ad esse in materia, ita anima sensitiva et humana 
ad unum modum essendi pertinent , scilicet ad esse for- 
mam, quod quid erat esse, et perfection^m corporis phy- 
*Cap. I, n.5, 6. - sici, ut in II de Anima * probatur. Tum quia ex his optime 
.cap. II, n. . j,a]-,g(^p quod modus essendi naturae cognitae nunquam 
excedit modum naturae cognoscentis: quod est, intentum. 

Secundo adverte, quod ex hoc processu litterae, indu- 
cendo ex singularibus et sensu, universalibus et intellectu 
humano , substantiis immaterialibus et intellectibus sepa- 
ratis, optime infertur quod modus essendi naturae cognitae 
non excedit modum naturae cognoscentis. Et est signum 
quod ille excessus est causa non cognitionis , ut in pro- 
batione consequentiae a priori est assumptum. Et sic opti- 
me infertur: ergo cognitio ipsius esse per se subsistentis 
soli iritellectui divino est connaturalis , ac per hoc supra 
ceteros est. 

* Cf. num. 1. iii_ Circa tertiam consequentiam * dubium occurrit. Sco- 

tus siquidem, in Quarto , dist. xlix , qu. xi , et in Primo, 
dist. iii, qu. III, et in Quodlibetis, qu. xiv, art. 2, eam im- 
pugnat. Ad diversa tamen proposita : nam in Primo et 
Quodlibetis, arguit eam quoad intellectum nostrum respectu 
sui naturalis obiecti ; in Quarto autem, respectu essentiae 
divinae pt intellectus creati. 

Arguit ergo sic primo. Conditionalis illa non sequitur ex 
praemissis: ergo. - Antecedens probatur: quia ex hoc quod 
cognitum est in cognoscente secundum modum naturae 
cognoscentis , nihil aliud habetur , nisi quod cognitio est 
perfectio proportionata cognoscenti , et similiter obiectum 
cognitionis. Ex hoc autem non sequitur aequalitas intenta, 
scilicet quod cognoscentis natura debet aequari obiecto vel 
excedere. - Et confirmatur. Ex proportione inter obiectum 
et potentiam, sequitur magis dissimilitudo et inaequalitas, 
sicut inter motivum et mobile , et materiam et formam : 
talis siquidem est proportio inter potentiam et obiectum. 
Unde oculus videt et caelum et terram, et tamen non habet 
'modum essendi similem caelo et terrae, cum illud sit in- 
corruptibile. Et magis ad propositum, idea lapidis non est 
similis lapidi in modo essendi. 

Secundo quia, si illa conditionalis esset vera, sequeretur 
quod angelus inferior non cognosceret superiorem : quia 
modus esscndi superioris excedit modum inferioris. 

Tertio, quia ex illa sequitur quod intellectus creatus, 
etiam illustratus lumine gloriae, non posset videre Deum. - 
Probatur sequela : quia modus essendi Dei excedit moduni 
essendi totius huius , scilicet intellectus illustrati et habi- 
tuati, etc. 

Qitarto, specialiter arguit contra eam, ut applicatur ad 
intellectum nostrum et obiectum in littera assignatum. Quia, 
si ista conditionalis est vera ex natura potentiae cognosci- 
tivae, sequitur quod beati nunquam videbunt Deum. - Pro- 
batur sequela : quia nulla potentia potest elevari supra 
suum obiectum adaequatum. Visus enim non potest ele- 
vari ad videndum phantasma; nec aliquis habitus aut vis 
superaddita potest elevare potentiam supra suum obiectum, 
sed infra obiecti latitudinem : qiloniam potentia prius re- 
spicit obiectum ex se, quam habitus adveniat, ut patet. 

Ultimo addit, quod arguit littera ex propositionibus non 
syllogisticis. 

* Art. I. IV. Ad evidentiam horum, scito quod, ut in qu. xiv * 

latius dicetur, radicaliter initium cognitionis est ex eo quod 
natura aliqua est non solum ipsa , sed alia. Et quoniam 
esse alia non contingit uno tantum modo, diversi ordines 
cognoscentium surgunt ex diversis modis essendi alia. Di- 
versi autem modi essendi alia, surgunt ex diversis gradibus 
ipsarum naturarum quae sunt non solum ipsae sed alia. 
Et propterea, secundura diversum ordinem ipsarura natu- 
rarum cognoscentium, oportet poncre diversos modos qui- 
bus cognoscens est cognitum. Et ex hoc manifeste sequitur 



quod esse cognitum modificatur secundum modum naturae 
cognoscentis, et non e converso. Et quia cognitio naturalis 
sequitur modum quo naturaliter cognoscens est cognitura, 
idcirco oportet quod mensura naturalis cognitionis sit ipsa 
cognoscentis natura. Verbi gratia, anima humana est sub- 
stantia ultima inter intellectuales , ac per hoc naturaliter 
sortitur quod sit infimo raodo intelligibili ea quae cogno- 
scenda sunt. Et hinc surgit quod ipsara oportet esse co- 
gnita dearticulate , iuxta ipsorum naturas. Et hinc surgit 
quod ipsara oportet habere cognita a phantasraatibus : et 
consequenter , quod capacitas eius naturalis non extendat 
se ad hoc , quod sit illa cognoscibiha quae sunt separata 
a materia. Angelus autem , quia elevatioris est essentiae , 
utpote materiam nullo modo requirentis ad sui modi es- 
sendi perfectionem , et ipse est alia excellentiori modo 
quam anima nostra. Unde est haec materialia et inferiora 
eminenter; superiora autem, participative. 

V. Et haec est radix rationis factae in littera; quae fun- 
datur supra hoc , quod cognitum est in cognoscente se- 
cundum modura naturae cognoscentis ; et quod cognitio 
fit secundum modum quo cognitum est in cognoscente. 
lam enim ex declarata radice patet quod ex his sequitur 
quod, si cognoscentis natura est inferioris ordinis quara sit 
natura cognita , quod non poterit ex propriis viribus ad 
visionem illius se extendere , eo quod non est illud nisi 
raodo proprio sibi ; quod est non esse illud nisi diminuta 
quadam participatione , quae ad visionem non sufficit. 

Ex hac eadem quoque radice omnia obiecta facile sol- 
vuntur, terminos litterae prius notantibus. Est siquidem hic 
sermo, non de cognitione universaliter, sed de visione, idest 
cognitione coraplete quidditativa. Rursusque, sermo est de 
huiusmodi cognitione, non quocumque modo possibili, sed 
ex propria natura cognoscentis sufficienter. Modus autem 
essendi cognoscentis et cogniti , non secundum speciem , 
sed genus , aut quasi genus sumitur. Et ex' his sequitur 
quod obiecta quae assignantur potentiis, non sunt obiecta 
adaequata extensive, sed sunt obiecta adaequata intensive 
naturaliter : quia supra illa non potest naturaliter potentia 
quidditative penetrare, sed infra. 

VI. Unde ad primam obiectionem * dicitur, quod optime ' Cf. num. m. 
illa conditionalis sequitur ex praemissis, subtiliter intellectis, 
ut expositum est. Ex hoc enim quod cognitio naturalis 
debet proportionari naturae cognoscenti, manifeste sequitur 
quod natura cognoscens non potest esse inferioris ordinis 
quam sit naturaliter cognitum ab ea quidditative. Talis 
namque cognitio inferiores vires excedit. - Nec est verum 
quod Scotus imponit litterae, scilicet quod velit aequali- 
tatem seu similitudinem inter cognitum et naturam cogno- 
scitivam secundura se. Hoc enira nec somniavimus. Sed 
littera hic docuit quod inter cognitura et naturara cogno- 
scitivam secundum se, cxigitur non excessus ex parte co- 
gniti: et, ut dictum est*, sermo est de non excessu in ' Num. praec. 
modo essendi generico, et cognito quidditative ac natura- 
liter. Unde non oportet aliter ad opposita respondere. In- 
tellectus siquidem divinus aut angelicus excedit haec omnia 
et genere, et plus quam genere : et taraen omnia quiddi- 
tative novit. - Quod autem de oculo respectu caeli affertur, 
puerile est. Quoniara caelum, ut visibile, non habet alium 
essendi modum quara raixtum: utrumque enim est singu- 
lare sensibile, etc. Corruptibile autem et incorruptibile sunt 
differentiae accidentales visibilis ut sic : quemadmodura et 
ceterae substantiales differentiae accidunt visibili, cum sub- 
stantia sit per accidens visibilis. Unde visus non videt ali- 
quod visibile excedens ipsum in modo essendi : quod est 
intentum litterae. 

Ad secundam vero obiectionem, negatur sequela. Quia 
angeli non differunt inter se in modo essendi generice: sed 
omnes conveniunt, ut in httera dicitur, in hoc quod sunt 
formae non in materia omnino. 

Ad tertiam, similiter negatur sequela. Quoniam excessus 
obiecti supra modum cognoscentis non assignatur in littera 
pro causa non visionis obiecti quomodocuraque , sed ex 
propriis viribus cognoscentis. Argumentum autem supponit 
esse causam non visionis absolute: et ideo peccat secun- 
dum non causam ut causam. 



QUAESTIO XII, ARTICULUS V 



123 



Ad quartam, negatur quoque sequela. Quoniam, ut iam 
patet, de obiecto non quomodocumque , sed quidditative 
cognoscibili naturaliter, est sermo: concedo autem quod 
intellectus ex natura sua non potest quidditative cogno- 
scere altius quid quam sit natura animae nostrae. Cum 
quo tamen stat, quod potest per gratiam elevari ad quid- 
ditative cognoscendum etiam Deum. Non enim inconvenit 
potentiam elevari ad cognoscendum aliquid quidditative , 
quod est extra obiectum quidditative cognoscibile a se na- 
turaliter. Sed obiectio procedit ac si obiectum hoc assigna- 



Nlim. V. 



tum , esset obiectum adaequatum extensive, ut sonus re- 
spectu auditus : et ideo peccat. lam enim dictum est * quod 
hic est sermo de obiecto adaequato intensive ex natura 
potentiae secundum proprias vires: et non de obiecto adae- 
quato extensive, extra quod nullus habitus adducere quo- 
modoUbet potest potentiam. 

Propositiones autem ex quibus littera procedit, etsi non 
sunt syllogisticae formaliter, sunt tamen virtualiter; ut su- 
perius * eas ordinavimus valde facile, absque tanta mixtura * Num. i. 
quantam fecit Scotus. 



Ps. XXXV, 10. 



D. 486, 910. 



ARTICULUS QUINTUS 
UTRUM intellectUs creatus ad videndum dei essentiam 

ALIQUO CREATO LUMINE INDIGEAT 

III Sent; dist. xiv, art. i, qu' 3; IV, dist. XLix, qu. n, art. 6; III Cont. Gent., cap. Liii, uv; de Verit., qu. viii, art. 3; 
qu. xvin, an. i , ad i ; qu. xx, art. 2 ; Quodl, VII, qu. i , art. i ; Compend. TTieot., cap. cv. 




»D QUiNTUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
intellectus creatus ad videndum essen- 
*tiam Dei aliquo lumine creato non in- 
jdigeat. Illud enim quod est per se lu- 
cidum in rebus sensibilibus, alio lumine non in- 
diget ut videatur : ergo nec in intelligibilibus. Sed 
Deus est lux intelligibilis. Ergo non videtur per 
aliquod lumen creatum. 

2. Praeterea, cum Deus videtur per medium, 
non videtur per suam essentiam. Sed cum vide- 
tur per aliquod lumen creatum, videtur per me- 
dium. Ergo non videtur per suam essentiam. 

3. Praeterea, iilud quod est creatum, nihil pro- 
hibet alicui creaturae esse naturale. Si ergo per 
aliquod lumen creatum Dei essentia videtur, po- 
terit illud lumen esse naturale alicui creaturae. 
Et ita illa creatura non indigebit aliquo alio lu- 
mine ad videndum Deum: quod est impossibile. 
Non est ergo necessarium quod omnis creatura 
ad videndum Dei essentiam lumen superadditum 
requirat. 

Sed contra est quod dicitur in Psalmo *: in 
lumine tuo videbimus lumen. 

Respondeo dicendum quod omne quod elevatur 
ad aliquid " quod excedit suam naturam , opor- 
tet quod disponatur aliqua dispositione ^ quae 
sit supra suam naturam: sicut , si aer debeat 
accipere formam ignis, oportet quod disponatur 
aliqua dispositione ad talem formam. Cum autem 
aliquis intellectus creatus videt Deum per essen- 
tiam, ipsa essentia Dei fit forma intelligibilis in- 
tellectus. Unde oportet quod aliqua dispositio 
supernaturalis ei superaddatur, ad hoc quod ele- 
vetur in tantam sublimitatem '-' *. Cum igitur vir- 
tus naturalis intellectus creati non sufficiat ad Dei 



Ver. 23. 



Vers. 2. 



essentiam videndam, ut ostensum est *, oportet • Art. praeced. 

quod ex divina gratia superaccrescat ei virtus 

intelligendi. Et hoc augmentum virtutis intellecti- 

vae illuminationem intellectus vocamus; sicut et 

ipsum intelligibile vocatur lumen ^ vel lux. Et istud ^ 

est lumen de quo dicitur Apoc. xxi *, quod claritas 

Dei illuminabit eam, scilicet societatem beatorum ' 

Deum videntium. Et secundum hoc lumen effi- 

ciuntur deiformes, idest Deo similes; secundum 

illud I loan. iii * : cum apparuerit, similes ei eri- 

mus, et videbimus eum sicuti est ^. 

Ad primum ergo dicendum quod lumen creatum 
est necessarium ad videndum Dei essentiam, non 
quod per hoc lumen Dei essentia intelligibilis 
fiat, quae secundum se intelligibilis est: sed ad 
hoc quod intellectus fiat potens ad intelligendum, 
per modum quo potentia fit potentior ad ope- 
randum per habitum : sicut ''^ etiam et lumen cor- 
porale necessarium est in visu exteriori, inquan- 
tum facit medium transparens in actu, ut possit 
moveri a colore *. 

Ad secundum dicendum quod lumen istud non 
requiritur ad videndum Dei essentiam quasi si- 
militudo in qua Deus videatur: sed quasi per- 
fectio quaedam intellectus, confortans ipsum ad 
videndum Deum. Et ideo potest dici quod non 
est medium * in quo Deus videatur : sed sub quo 
videtur. Et hoc non tollit immediatam visionem 
Dei. 

Ad tertium dicendum quod dispositio ad for- 
mam ignis non potest esse naturalis nisi habenti 
formam ignis. Unde lumen gloriae non potest esse 
naturale creaturae, nisi creatura esset naturae di- 
vinae: quod est impossibile. Per hoc enim lumen 
fit creatura rationalis deiformis, ut dictum est *. 



D. 361. 



In corpore. 



a) quod elevatur ad aliquid, 
vel ad aliquid G. 

P) dispositione. - ad talem formam addit G, 
dispositione om. ACE. 

Y) Cum autem... sublimitatem. - Om. ACE; ad talemformam aiddit B, 



quod elevatur ad altiorem formam 
quae sit ... aliqua 



3) lumen, - lucens codices et ed. a. 

e) beatorum. - bonorum BFa. 

iC) et videbimus eum sicuti est. - Om. codices et a. 

»)) sicut. - sic codices et a b. ~ Pro iii visu, visui B. 

8) medium, - per medium ACDE. - Pro sub quo, lux quo E. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, intellectus creatus actu vel potentia. Indigeat, 
non propter melius , sed simpliciter ad consequendam 
visionem Dei. 

In corpore unica conclusio , responsiva quaesito affir- 
mative : Intellectus creatus eget lumine creato ad visionem 



divinam. - Probatur. Intellectus creatus videns Deum, habet 
essentiam divinam pro forma inteUigibih : ergo eget dispo- 
sitione supernaturali elevante ad tantam sublimitatem: ergo 
augmento gratuito virtutis inteUectivae : ergo lumine creato. 
Antecedens patet ex articulo 2 *. - Consequentia prima 



Ad 3. 



124 



QUAESTIO XII, ARTICULUS V 



Cf. num. I. 



probatur ex illa maxima: omne quod elevatur ad aliquid 
excedens suam naturam, oportet disponi dispositione quae 
sit supra suam naturam ; declaraturque in natura aeris et 
ignis. - Secunda autem consequentia probatur : quia natu- 
ralis virtus intellectus creati non sufficit ad videndam Dei 
essentiam. - Tertia vero probatur: quia augmentatio intelle- 
ctivae vis illuminatio vocatur. Quod declaratur: quia ipsum 
intelligibile ut sic , dicitur lumen vel lux. Et confirmatur 
auctoritate Apoc. xxi. 

Demum ponitur effectus formalis talis luminis, et dicitur 
quod est facere deiformes: probaturque auctoritate I loan.iii. 
Et sic declaravit an est et quid est ipsius luminis. 

II. Circa illam maximam, nota quod aliquid esse supra 
naturam.alicuius, contingit dupliciter. Uno modo, dignitate: 
quod scilicet est supra gradum essentialem naturae alterius, 
ut ignis respectu aeris. Alio modo, potestate, seu efficacia; 
quia scilicet est supra posse alterius , ut lumen respectu 
aeris; quamvis aer sit substantia, et lumen sit accidens. 
In proposito sumitur secundo modo. Et propterea super- 
naturale simpliciter, si primo raodo sumitur, Deus tantum 
est. Secundo autem modo, caritas, gratia, lumen gloriae, 
et alia huiusmodi supernaturalia sunt: quia superant fa- 
cultatem omnis naturae creatae et creabilis , tam active 
quam passive; active quidem, quia possunt in effectus quos 
non potest natura aliqua; passive vero, quia non possunt 
fieri aut pullulare a quacumque natura. Et sic sumitur hic 
supernaturalis dispositio. 

III. Circa primae consequentiae probationem * dubium 
est. Primo quia, si illa maxima est vera, sequitur processus 
in infinitum in dispositionibus. Et patet sequela : quia dij- 
positio ipsa supernaturalis est quaedam forma; ergo oportet 
ipsam antecedi ab alia dispositione supernaturali, et iterum 
illam ab alia , eadem ratione , et sic deinceps. 

Secundo oritur dubium quia, dato quod illa maxima sit 
vera, non tenet tamen nisi in vere formis et materiis, Modo, 
essentia divina non est vere forma intellectus creati videntis 
ipsam, cum non det formaliter illi esse. Undique ergo ratio 
ruere videtur. 

IV. Ad primum horum breviter dicitur, cum s. Thoma 
• Qu.Lxii,art.2, alibi*, quod illa propositio est verissima de forma quae est 

ut terminus generationis: non autem de illa quae est ut 
via ad terminum. Videmus enim in naturalibus quod est 
eadem ratio ut materia disponatur pro forma substantiali 
terminante generationem, et pro accidentalibus praeviis ad 
illam; ut patet de aqua, igne et calore. Et propterea non 
sequitur processus in infinitum , sed est status in forma 
quae se habet ut dispositio : dispositionis enim non oportet 
esse dispositionem, sicut formae oportet esse dispositionem. 
Ad secundum autem dlcitur per interemptionem. Es- 
sentia namque divina est vere forma intelligibilis, et non 
naturalis : et ideo non oportet quod det formaliter esse, 
sed quod det formaliter intelligere ; speciei namque intel- 
ligibiiis in actu perfecto esse est ipsum intelligere. - Nec 
soium essentia divina est vere forma, in esse intelligibili, 
intellectus creati videntis ipsam: sed etiam est forma ut 
ultimus generationis terminus. Non enim est ut forma in- 
telligibilis in habitu, sed in actu; cum qua intelligere non 
ponit in numerum, sicut nec esse ponit in numerum cum 
forma cuius est (non enim sunt duo termini generationis 
forma et eius esse, sed unus) : eodem quippe cursu pro- 
portionaliter currit esse intelligibile. 

V. Circa probationem secundae consequentiae, adverte 
quod littera simul duo facit, dum et consequentiam probat, 
et quasi aliud medium ad conclusionem innuit. Probat 
quidem , subintelligens quod essentiam divinam esse for- 
mam intellectus, et videre Deum, idem sint. Ac per hoc, 
dispositio elevans ad divinam essentiam est id quod elevat 
ad videndum. Et consequenter, cum intellectus creatus sit 
insufficiens ex se, illa dispositio est ipsa elevatio seu aug- 
mentatio virtutis intellectivae , reddens ipsam sufficientem 
ad videndum. - Aliud quodammodo innuit medium, pro 
quanto augmentum hoc ad duo poni insinuatur: et ad 
disponendum intellectum pro tam excelsa forma intelligi- 
bili ; et ad vires praebendum eidem, ut possit elicere actum 
visionis. Hoc enim secundum tangitur, cum de insufficientia 



ad 3. 



intellectus ad videndum, et augmento virtutis intellectivae 
fit mentio. 

VI. Circa terminos consequentis, nota primo ly augmen- 
tum, ex III Contra Gent., cap. liii, quod dupliciter potest 
virtus agentis augeri. Uno modo, per simplicem intensio- 
nem : et sic aqua calida fit calidior. Alio modo, pef alterius 
formae appositionem : sicut virtus aeris augetur per super- 
additum lumen. In proposito est sermo de augmento se- 
cundo modo, et non primo: quoniam prima augmentatio 
non dat nisi operationem eiusdem rationis, perfectiorem 
tamen; secunda autem elevat ad operationem alterius spe- 
ciei et generis, et ordinis quandoque, ut patet. - Secundo, 
ly gratuitum. Cum enim quaestio sit de intellectu tam 
creato quam creabili, oportet, si augmento opus est, aug- 
mentum ipsOm esse supra naturam omnis intellectus tam 
creati quam creabiUs, ac per hoc extra totum ordinem 
connaturalium ; et consequenter quod sit de ordine gratui- 
torum, non ex modo consequendi tantum, ut vita resurgen- 
tium, sed ex ipsa substantia seu quidditate sua, ut caritas. 

VII. Contra hanc conclusionem multi arguunt. In pri- 
mis Scotus, in III, dist. xiv, qu. i, et in IV, dist. xlix, qu. xi, 
arguit quadrupliciter. Primo , obiectum ex se lux intelli- 
gibilis, sufficienter potens movere intellectum ad sui vi- 
sionem , non eget lumine coagente sibi ad causandara vi- 
sionem. Deus est huiusraodi. Ergo. - Secundo , si lumen 
gloriae ponitur ut forraa qua intellectus fiat et sit sufficiens 
ad videndum Deum , ergo per aliquam formam creatam 
possibile esset naturaliter videre Deum. Probatur sequela: 
quia sicut caecus miraculose illuminatus, naturaUter videt, 
ita beatus supernaturaUter illuminatus , naturaliter videt 
Deum ; lumen enim gloriae , sicut quaelibet perfectio po- 
sita in inteUectu , perficit inteUectum naturaUter, quamvis 
supernaturaliter ponatur. - Tertio , quia quidquid potest 
Deus mediante causa effectiva secunda , potest sine illa, 
Sed lumen gloriae ponitur ut efficiat visionem. Ergo. - 
Quarto, quia magis videtur necessarium ponere speciem 
intelUgibilem Dei, quam luraen gloriae : sed illa non poni- 
tur : ergo. Probatur antecedens : quia illa esset propter per- 
fectionera inteUectus ut memoria est; istud autera perficit 
in actu secundo , ad quod sufficit obiectura praesens in 
seipso, ut ex dictis patet. 

VIII. Durandus deinde dupliciter arguit *. Primo, lumen * iv Sent., dist. 

\, . '^, . . . ,, XLK, qu. II. 

glonae ponitur propter excellentiam obiecti super intelle- 

ctum creatum, ut patet in littcra huius articuli: ergo fru- 

stra. Probatur consequentia : quia obiectum in infinitura 

excedit non solura intellectum creatum secundum se, sed 

etiara cura tali lumine; et consequenter lumen tale non 

reddit inteUectura de improportionato proportionatum. - 

Secundo, quia, quidquid sit, frater Thomas in IV, dist, xlix*, " Q"- ", ««• 7- 

tenet quod visio Dei potest communicari homini in solis 

dispositionibus viae, Ergo non exigitur lumen gloriae, quod 

est propria dispositio patriae. 

Multa alia recitantur apud Capreolum*, dist.xLix, qu, iv, • Lib. iv. 
argumenta, quae consulto omitto: aut enim supponunt in- 
teUectum pure passive concurrere ad visionem Dei; aut quia 
ex his facile solvuntur, vel a suis auctoribus soluta sunt. 

IX. Ad primum * Scoti, breviter, potest concedi totum, ' Cf. num. vii. 
et dici quod indigentia non est ex parte Dei, seu obiecti, 

sed ex parte intellectus creati. Unde, consideratis utrisque, 
negatur maior, 

Ad secundum dicitur , quod hic est servandum iUud : 
sententiam tene, sed linguam cohibe. Simpliciter quidem 
nuUum inconveniens est concedere quod per aliquam for- 
mam creatam, non tamen ut speciem, intellectus creatus 
naturaliter videt Deura, Quoniam quiUbet habitus, et omnis 
forma , est ex propria natura principium proprii actus. 
Habens enira caritatem , ut sic , naturaliter diligit Deum 
meritorie, etc, : non enira minus caritas incUnat ad actura 
proprium, quam ceteri habitus, Signum autem naturalitatis 
est delectatio : experimur enim nos delectabiUter omnia 
operari quorum habitus habemus, sive naturales sive su- 
pernaturales, Veruntamen, ne errandi occasio sumatur, dis- 
tinguendum est, quod videre Deum naturaliter per aUquam 
formam creatam , potest intelUgi dupliciter : uno modo , 
per formam creatara et naturalem, seu connaturalem ; aUo 



QUAESTIO XII, ARTICULUS VI 



125 



modo, per formam creatam supernaturalem, et non solum 
supernaturaliter : et quod primo modo est impossibile, ac 
refutatum ; secundo vero modo , est necessarium. Et tale 
est lumen gloriae. IUuminatus quidem illo , naturalissime 
videt Deum, adeo ut impossibile sit non videre illum, stante 
lumine. - Unde patet quod non est simile de caeco illumi- 
nato, et de intellectu iiluminato : quia ibi vis data est na- 
turalis, licet supernaturaliter data; hic vero vis data est et 
supernaturaliter data, et est supernaturalis. 

Ad tertium, negatur argumentum. Est enim sophisma 
figurae dictionis : mutatur siquidem quid in quale, seu 
ad aliquid. Visio enim Dei creata non significat rem abso- 
lute, sed significat actum in ordine ad agens creatum. Et 
sic est simile sicut si argueretur: Deus producit actum me- 
ritorium mediante voluntate et caritate Petri; ergo potest 
producere illum sine eis. 

Ad quartum, negatur antecedens. Nec probatio aliquid 
valet: quoniam memoria intellectiva impertinens est feli- 
citati , quae consistit in actu , et non in habitu. 

Et bene adverte quod Scotus, cum sequacibus, non potest 
amplius in hac materia sustineri: quoniam in Clementina 
Ad nostrum, de Haereticis, expresse erroris damnantur di- 
centes quod anima non indiget lumine gloriae elevante 
ipsam ad videndum Deura. Ubi cernis Ecclesiam, amplexam 
s. Thomae doctrinam, determinasse non solum indigentiam 
luminis, sed causam ; scilicet, ut elevetur anima ad talem 
visionem, ut in littera dicitur. 
Cf. num. VIII. X. Ad primum Durandi *, concesso antecedente, negatur 
sequela. Ad probationem dicitur, quod ex perversa inter- 
pretatione procedit. Poni enim propter excellentiam obiecti 
supra potentiam , contingit uno modo, ut adaequetur ex- 
cessus, augendo potentiam: et iuxta hunc sensum pro- 
cedit probatio, sed contra nullum militat. Alio modo, ut 
- excessus non prohibeat attinctionem potentiae ad tam ex- 
cellens obiectum : et ad hunc sensum ponitur lumen glo- 
riae propter excellentiam obiecti supra potentiam. Contra 
autem hunc sensum, manifeste patet probationem non pro- 
cedere. - Quod si fiat vis in hoc, quod de non proportio- 
nato fieri dicitur proportionatus , iam habita est responsio 
in littera, in art. i, in responsione ad ultimum, declarando 
quomodo intelligitur proportionis nomen in proposito. 

Ad secundum dicitur, quod Durandus noluit intelligere 
illa s. Thomae verba, qu. n, art. 7. Lumen siquidem glo- 
riae potest dupliciter haberi : uno modo per modum pas- 
sionis, alio modo per modum habitus. Primo modo, non 
ponit hominem extra viam : secundo modo , est propria 
patriae dispositio. Et ideo , cum in solis dispositionibus 
viae dicitur, idest in dispositionibus non ponentibus ho- 
minem extra viam simpliciter, intelligitur. Et quod haec 
sit mens vera s. Thomae, ex eo liquet, quod in Qu. de Ver., 
qu. x, art. 1 1 , ponit idem quod in IV, et tamen in eisdem 
Qu. de Ver., qu. xiii, art. 2, et qu. xx, art. 2, sic exponit; et 
similiter in II'' 11''^ , qu. clxxv, art. 3. Quare indubie sic te- 
nendum est. 

XI. In responsione ad tertium, quoniam subtilis valde 
doctrina traditur, adverte duo. Primo , quid est tam esse 
quam fieri connaturale alicui. Secundo, quae sit proportio 
inter lumen gloriae et divinam substantiam. 

Esse connaturale est oriri, seu pullulare, ex intrinsecis 
Cap. I, n. 5. illius naturae; ut ex II Physic* patet, et in motu elemen- 



torum apparet. Fieri vero connaturale est fieri quod id 
quod non fluit ex principiis alicuius, fluat ex principiis eius. 
Hoc autem imaginari nullo modo potest, nisi natura trans- 
feratur in naturam : sic enim solummodo principia a quibus 
aliquid fluit, effici possunt principia eius a quo non fluit. 

Proportio inter lumen gloriae et divinam essentiam, non 
in esse naturae, sed in esse intelligibili, est proportio pro- 
prii connaturalis ad naturam a qua fluit. Quod sic ex dictis 
probatur. Lumen gloriae nihil aliud est quam vis, ut pro- 
pria dispositio, unitiva divinae essentiae ut formae intelli- 
gibilis, atque factiva visionis divinae: ad haec enim duo 
lumen gloriae poni, patet ex dictis. Sed habere divinam es- 
sentiam ut formam intelligibilem, et similiter videre Deum, 
soli Deo est connaturale. Ergo lumen gloriae soli divinae 
naturae connaturale est. Et hinc sequitur divinam essen- 
tiam et lumen gloriae esse eiusdem ordinis, eo modo quo 
dispositio ultima et forma sunt eiusdem ordinis , scUicet 
quoad connaturalitatem : quia scilicet cuicumque naturale 
est unum, et reliquum, et cui non unum, neutrum. Et 
propterea in littera dicitur quod lumen gloriae non potest 
esse connaturale alicui, nisi illa res transferretur in divi- 
nam naturam. 

XII. Ex his autem patet falsitas opinionis Scoti, in i 
quaest. prol. Primi Sent., volentis quod naturale et super- 
naturale non distinguant res , sed habitudines ad causas 
activas. Lumen siquidem gloriae, et caritas, et dona Spi- 
ritus Sancti, et si qua sunt huiusmodi, omnia sunt super- 
naturalia entia, non solum quia a solo agente supernaturali 
causari possunt; sed quia nulli creaturae factae aut factibili 
connaturalia esse possunt ; propter quod dicuntur entia 
supernaturalis, imo divini ordinis. 

Et si contra hoc obiiciatur de distantia infinita inter 
Deum et lumen gloriae; aut quod aliud est loqui de lu- 
mine gloriae per essentiam, et aliud de eo per participa- 
tionera ; et quod , licet luraen gloriae per essentiam sit 
proprium Deo, non tamen per participationem, de quo ta- 
men loquiraur: facile responderi potest, quod distantia in- 
finita nihil aliud infert, nisi quod inter quodcuraque luraen 
gloriae creatura et Deum sunt infiniti medii gradus. Inter 
dispositionem namque propriam et formara substantialem 
est maxiraa distantia, et longe maior quam inter duas sub- 
stantias; et tamen illae sunt eiusdem ordinis quoad con- 
naturalitatem, et istae non; quamvis istae magis conveniant 
in natura, quia forte sunt eiusdem speciei, ut Socrates et 
Plato , etc. Maior ergo vel minor distantia nihil facit ad 
propositum. Igitur non infinita. - Nec decipiraur, ut secunda 
obiectio proponit. Quoniam, sicut tota latitudo visionis di- 
vinae essentiae soli Deo est connaturahs; diversiraode ta- 
men , quia in summo incommunicabiliter ad extra , citra 
summum vero coramunicabiliter plus et minus, in infinitum: 
sic tota latitudo luminis gloriae et caritatis, etc, similiter 
tota latitudo habendi divinam essentiara ut forraam intel- 
ligibilem, soli Deo est connaturalis; sed in summo incora- 
municabiliter , limitate autem communicatur , non tamen 
connaturale fit, alteri. Sicut si lux acceptetur propria qua- 
litas solis, tota latitudo lucis est connaturalis soli tantum; 
sed in summo incommunicabiliter , citra suraraum vero 
communicabilis ; non ita ut sit connaturale aliis, quia non 
ut fluat ab illis (si astra ponantur extraneae naturae a soUs 
natura), sed ut sit eorum ex diffusione a luce solari. 



Vcrs. 2. 



ARTICULUS SEXTUS 

UTRUM VIDENTIUM ESSENTIAM DEI UNUS ALIO PERFECTIUS VIDEAT 

Infra, qu. Lxn, art. 9; IV Sent., dist. xlix, qu. 11, art. 4; III Cont. Gent., cap. Lviii. 




D SEXTUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
videntium essentiam Dei unus alio per- 
fectius non videat. Dicitur enim I loan. 
: videbimus eum sicuti est. Sed ipse 



III 



*. 



uno modo est. Ergo uno modo videbitur ab 

omnibus. Non ergo perfectius et minus perfecte. 

2.PRAETEREA, Augustinus dicit, in libro Octoginta 

triiim Qq. *, quod unam rem non potest unus alio ' 



o) non potest unus alio. - non potest alius alio codices. 



Qu. uxn. 
a 



126 



QUAESTIO XII, ARTICULUS VI 



• Art. 3. 



• Vers. 3. 

c 



• Vers. 41. 



• Art. a. 



plus intelligere. Sed omnes videntes Deum per 
essentiam, intelligunt Dei essentiam: intellectu 
enim videtur Deus, non sensu ^j ut supra * habi- 
tum est. Ergo videntium divinam essentiam unus 
alio non clarius videt. 

3. Praeterea , quod ^ aliquid altero perfectius 
videatur, ex duobus contingere potest: vel ex parte 
obiecti visibilis; vel ex parte potentiae visivae 
videntis. Ex parte autem obiecti, per hoc quod 
obiectum perfectius in vidente recipitur, scilicet 
secundum perfectiorem similitudinem. Quod in 
proposito locum non habet: Deus enim non per 
aliquam similitudinem , sed per eius essentiam 
praesens est intellectui essentiam eius videnti. 
Relinquitur ergo quod ', si unus alio perfectius 
eum videat, quod hoc sit secundum differentiam 
potentiae intellectivae. Et ita sequitur quod cuius 
potentia intellectiva naturaliter est sublimior, cla- 
rius eum videat. Quod est inconveniens , cum 
hominibus promittatur in beatitudine aequalitas 
angelorum. 

Sed contra est quod vita aeterna in visione 
Dei consistit, secundum illud loan. xvii*: haec 
est vita aeterna, etc. ^ Ergo, si omnes aequaliter 
Dei essentiam vident , in vita aeterna omnes 
erunt aequales. Cuius contrarium dicit Apostolus, 
I Cor. XV * : stella differt a stella in claritate. 

Respondeo dicendum quod videntium Deum per 
essentiam unus alio perfectius eum videbit. Quod 
quidem non erit per aliquam Dei similitudinem 
perfectiorem in uno quam in alio : cum illa visio 
non sit futura per aliquam similitudinem, ut osten- 
sum est*. Sed hoc erifper hoc, quod intellectus 
unius habebit maiorem virtutem seu facultatem 
ad videndum Deum, quam alterius ^. Facultas 
autem videndi Deum non competit intellectui 



creato secundum suam naturam, sed per iumen 
gloriae, quod intellectum in quadam deiformitate 
constituit, ut ex superioribus * patet. Unde intel- • Art. praeced. 
lectus plus participans de lumine gloriae, perfe- 
ctius Deum videbit. PIus autem participabit de 
lumine gloriae, qui plus habet de caritate: quia 
ubi est maior caritas, ibi 1 est maius desiderium; 1 

et desiderium quodammodo facit desiderantem 
aptum et paratum * ad susceptionem desiderati. 9 

Unde qui plus habebit de caritate , perfectius 
Deum ' videbit, et beatior erit. ' 

Ad primum ergo dicendum quod, cum dicitur 
pidebimiis eum sicitti est, hoc adverbium sicuti' * 

determinat modum visionis ex parte rei visae ; 
ut sit sensus, videbimus eum ita esse sicuti est , 
quia ipsum esse eius videbimus. quod est eius 
essentia. Non autem determinat modum visionis 
ex parte videntis, ut sit sensus, quod ita erit per- 
fectus modus videndi, sicut est in Deo perfectus 
modus essendi. 

Et per hoc etiam ^ patet solutio ad secundum. x 

Cum enim dicitur quod rem unam unus alio 
melius non ^* intelligit, hoc habet veritatem si re- v 

feratur ad modum rei intellectae: quia quicum- 
que intelligit rem esse aliter quam sit, non vere 
intelligit. Non autem si referatur ad modum intel- 
ligendi : quia intelligere unius est perfectius quam 
intelligere alterius. 

Ad tertium dicendum quod diversitas videndi 
non erit ex parte obiecti, quia idem obiectum 
omnibus praesentabitur, scilicet Dei essentia : nec 
ex diversa participatione obiecti per differentes 
similitudines : sed erit per diversam facultatem 
intellectus, non quidem naturalem, sed gloriosam, 
ut dictum est *. ' i" ofp- 



P) sensu. - visu ACE, sensu vel visu B. 

Y) quod. ~ ut B. - Pro altero, alio BD. - Pro videatur, videat A. 

S) quod. — Om. codices. - Pro secundum, per ABCDE. 

e) etc. - ut cognoscant te Deum verum ABCDEF. 

^) alterius. - alius ABCDEFa. 

ri) ibi. - Om. ABCDEF. 



0) aptum et paratum. - apertum et patulum ACEFG, apertum et 
paulum D, apertum et paratum ed. a. 
i) Deum. ~ cum ABCDEF. 
x) hoc adverbium sicuti. - adverbium Fa. 
X) etiam. - Om. BD. 
(i) melius non. - non magis codices. 



Oommentaria Cardinalis Caietani 



TiTULus clarus. - In corpore tria. Primo , proponitur 
conclusio responsiva quaesito affirmative, scilicet: Vi- 
dentium Deum unus perfectius videbit quam alius. Se- 
cundo , excluditur falsa huius causa. Tertio , probatur ex 
vera causa. 

II. Quoad secundum, adverte quod idem obiectum me- 
lius ab uno videri quam ab alio, ex duobus oriri potest. 
Primo, quia per limpidiorcm- speciem ab uno videtur quam 
ab alio: sicut experimur quod per speciem in aere mclius 
videmus quam per eam in aqua, et per meliora ocularia si- 
militer. Secundo etiam oriri potest ex acutiore visu. - Patet. 
Stante namque identitate visibilis cum aequalitate speciei 
et visivae virtutis, impossibile est fingere unde melior fiat 
visio: distantia namque et medium, etc, omnia ad speciei 
qualitatem spectant. - Littera ergo primam causam excludit 
sufficienter, ex hoc quod visio illa non est futura per spe- 
ciem: secundam autem amplectitur. 



III. Quoad tertium , probatur conclusio sic. Videntium 
Deum unus alio habet maiorem caritatem: ergo maius 
desiderium : ergo est magis aptus et paratus ad susceptio- 
nem Dei : ergo habet maius lumen gloriae : ergo maiorem 
facultatem ad videndum Deum : ergo perfectius videbit 
Deum quam alius. - Antecedens supponitur. Prima conse- 
quentia nota est ex terminis, cum secunda et tertia. Caritas 
enim ipsa est desiderium Dei : desiderium autem constat 
praeparationem magnam esse ad desiderati complexum. 
Lumen vero gloriae nihil aliud esse quam dispositionem 
ad Dei susceptionem, iam dictum est *: et propterea de- 
siderii quantitati respondere oportet, sicut dispositionem 
aptitudini et praeparationi. Quarta autem consequentia pro- 
batur: quia non naturae, sed gloriae lumen constituit in- 
tellectum in quadam deiformitate ; ex hoc namque quod 
divinae naturae participes fimus, possumus ipsum videre. 
Ultima autem patet. 



Art. praec. 



QUAESTIO XII, ARTICULUS VII 



127 



ARTICULUS SEPTIMUS 

UTRUM VIDENTES DEUM PER ESSENTIAM IPSUM COMPREHENDANT 

III Sent., dist. xiv, art. 2, qu' i ; dist. xxvti, qu. iii, art. 2; IV, dist. xLix, qu. n, art. 3; III Ojtit. Gent., cap. lv; 
Qq. disp., de Verit., qu. 11, art. i, ad 3; qu. viii, art. 2; qu, xx, art. 5; de Virtut., qu. 11, art. 10, ad 5; Cotnpend. Theol., cap, cvi; 

in loan., cap. i. lect. xi; Ephes., cap. v, lect. iii. 



Vers. 12. 



Vers. 26. 



Ibid. vers. 24. 



* Epist.cxLvii (al . 
cxii), cap. IX. 



• Art. 
ad I. 



praeced., 



Vcrs. 18, 19. 



* Serm. ad Pop. 
c%yu(&\.deVerb. 
Dom. , xxxviii ] , 
cap. iii. 
S 




>D sEPTiMUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
videntes Deum per essentiam ipsum 
^comprehendant. Dicit enim Apostolus, 
^Philipp. iii *: seqiior autem si quo modo 
cojnprehendam. Non autem frustra sequebatur: 
dicit enim ipse, I Cor. ix *: sic curro, non quasi 
in incertum. Ergo ipse comprehendit: et eadem 
ratione alii, quos ad hoc invitat, dicens *: sic cur- 
rite, ut comprehendatis. 

2. Praeterea, ut dicit Augustinus in libro de 
Videndo Deum ad Paulinam *, illud comprehendi- 
tur, quod ita totum videtur, ut nihil eius lateat 
videntem. Sed si Deus per essentiam videtur, totus 
videtur, et nihil eius latet videntem ; cum Deus 
sit simplex. Ergo a quocumque " videtur per 
essentiam, comprehenditur. 

3. Si dicatur quod videtur totus, sed non tota- 
liter, contra: totaliter vel dicit modum videntis, 
vei modum rei visae. Sed iile qui videt Deum 
per essentiam, videt eum totaliter, si significetur 
modus rei visae: quia videt eum sicuti est, ut 
dictum est*. Similiter videt eum totaliter, si signi- 
ficetur modus videntis: quia tola virtute sua ^ 
intellectus Dei essentiam videbit. Quilibet ergo vi- 
dens Deum per essentiam, totaliter eum videbit "^. 
Ergo eum comprehendet. 

Sed contra est quod dicitur lerem. xxxii *: 
Fortissime, magne, potens, Dominus exercituum 
nomen tibi; magnus consilio, et incomprehensibilis 
cogitatu. Ergo comprehendi non potest. 

Respondeo dicendum quod comprehendere Deum 
impossibile est cuicumque intellectui creato: attin- 
gere vero mente Deum qualitercumque , magna 
est beatitudo, ut dicit Augustinus *. 

Ad cuius evidentiam, sciendum est quod illud 
comprehenditur °, quod perfecte cognoscitur. Per- 
fecte autem cognoscitur, quod tantum cognosci- 
tur, quantum est cognoscibiie. Unde si id quod 
est cognoscibile per scientiam demonstrativam , 
opinione teneatur ex aliqua ratione probabili con- 
cepta, non comprehenditur. Puta, si hoc quod est 
triangulum habere tres angulos aequales duo- 
bus rectis, aliquis sciat per demonstrationem ^ , 
comprehendit illud: si vero aliquis eius opinionem 
accipiat probabiliter, per hoc quod a sapientibus 
vel pluribus ita dicitur, non comprehendet ^ ipsum. 



quia non pertingit ad illum perfectum modum 
cognitionis, quo cognoscibilis est. 

Nullus autem intellectus creatus pertingere po- 
test ad illum perfectum modum cognitionis divinae 
essentiae, quo cognoscibilis est. Quod sic patet. 
Unumquodque enim ''' sic cognoscibile est, secun- i 

dum quod est ens actu. Deus igitur, cuius esse 
est infinitum , ut supra * ostensum est , infinite * Q»- »". »«■ '• 
cognoscibilis est. Nullus autem intellectus creatus 
potest Deum infinite cognoscere. Intantum enim 
intellectus " creatus divinam essentiam perfectius 

vel minus perfecte cognoscit, inquantum maiori 
vel minori lumine gloriae perfunditur. Cum igitur 
lumen gloriae creatum, in quocumque intellectu 
creato receptum, non possit esse infinitum, im- 
possibile est quod aliquis intellectus creatus Deum 
infinite cognoscat. Unde impossibile est quod Deum 
comprehendat *. ' ^- 366, 668. 

Ad primum ergo dicendum quod comprehensio 
dicitur dupliciter. Uno modo, stricte et proprie, 
secundum quod aliquid includitur in comprehen- 
dente. Et sic nullo modo Deus comprehenditur, 
nec intellectu nec aliquo alio: quia, cum sit in- 
finitus, nullo finito includi potest , ut aliquid fini- 
tum eum infinite capiat, sicut ipse infinite ' est. ' 

Et sic de comprehensione nunc quaeritur. - Alio 
modo comprehensio largius " sumitur, secundum " 

quod comprehensio insecutioni opponitur. Qui 
enim attingit aliquem, quando iam tenet ipsum, 
comprehendere eum dicitur, Et sic Deus compre- 
henditur a beatis, secundum illud Cant. iii *: tenui • vers. 4- 
nec dimittam. Et sic intelliguntur auctori- 



eum. 



tates ^ Apostoli de comprehensione. - Et hoc modo 
comprehensio est una de tribus dotibus animae, 
quae respondet spei; sicut visio fidei, et fruitio 
caritati. Non enim, apud nos, omne quod videtur, 
iam tenetur vel habetur: quia videntur interdum 
distantia, vel quae non sunt in potestate nostra. 
Neque iterum omnibus quae habemus, fruimur: 
vel quia non delectamur in eis; vel quia non 
sunt ultimus finis desiderii nostri , ut desiderium 
nostrum impleant et quietent. Sed haec tria ha- 
bent beati in Deo: quia et vident ipsum; et vi- 
dendo, tenent sibi praesentem, in potestate haben- 
tes semper eum videre; et tenentes '", fruuntur 
sicut ultimo fine desiderium implente. . 



a) quocumqiie. - quibuscumque ABCDE. 

P) sua. - sui B. 

Y) eum videbit. - videbit ABCD, eum videt FGa; Quilibet... vide- 
bit om. E. 

3) sciendum est quod illud comprehenditur. - sciendum est quod 
illud comprehendi dicitur ABCDEF. 

e) sciat per demonstrationem. - per demonstrationem accipiat A 
BCDE. 



X,) comprehendet. - comprekendit BpF et edd. ab.- Pro pertingit, 
pertinget ACDEFGai. 

7)) enim. - Om. BD. - sic om. codices et ab. 

0) intellectus. ~ aliquis intellectus ACDEFG. 

i) infinite. - infinitus PsF. 

x) largius. - large codices. 

X) intelliguntur auctoritates. - intelligitur auctoritas BG. 

(i) tenentes. - eum addunt BD. 



I 



128 



QUAESTIO XII, ARTICULUS VIII 



Ad secundum dicendum quod non propter hoc 
Deus incomprehensibilis dicitur , quasi aliquid 

* eius sit quod non videatur ': sed quia non ita 

perfecte videtur, sicut visibilis est. Sicut cum ali- 
qua demonstrabilis propositio per aliquam proba- 

? bilem rationem cognoscitur, non est * aliquid eius 

quod non cognoscatur, nec subiectum, nec prae- 
dicatum, nec compositio: sed tota non ita per- 
fecte cognoscitur , sicut cognoscibilis est. Unde 
• Loco citato in Augustiuus, definiendo comprehensionem, dicit * 
quod totum comprehenditur pidendo , quod ita 
videtur, ut nihil eius lateat videntem; aut cuius 

o Jines circumspici possunt °: tunc enim fines ali- 



cuius circumspiciuntur, quando ad finem in mo- 
do " cognoscendi illam rem pervenitur. 

Ad tertium dicendum quod totaliter dicit mo- 
dum-obiecti: non quidem ita quod totus modus 
obiecti non cadat sub cognitione; sed quia mo- 
dus obiecti non est modus cognoscentis. Qui igitur 
videt Deum per essentiam, videt hoc in eo, quod 
infinite existit, et infinite cognoscibilis est: sed f 
hic infinitus modus non competit ei, ut scilicet 
ipse infinite cognoscat: sicut aliquis probabiliter 
scire potest aliquam propositionem esse demon- 
strabilem, licet ipse eam demonstrative non co- 
gnoscat. 



v) non videatur. — videatur et aliquid quod non videatur co- 
dices. 

5) Sicut cum aliqua demonstrabilis ... non est. - Sicut aliqua de- 
monstrabilis ... nec est ACDE. 



o) circumspici possunt, - conspici possunt vel circumspici B , cir- 
cumspicimus sunt E, circumspici vel circumscribi possunt Vab. 
ji) in modo. - et modum B. 
p) sed. - ut tamen B, sed tamen ceteri. 



Commentaria Cardiiialis Caietani 



TiTULUs in corpore declaratur. - In corpore una conclusio, 
responsiva quaesito negative: Impossibile est cuicumque 
intellectui creato comprehendere Deum. 

Probatur. Impossibile est lumen gloriae creatum in quo- 
cumque intellectu esse infinitum : ergo impossibile est cui- 
cumque intellectui creato infinite cognoscere Deum: ergo 
impossibile est cognoscere, quantum cognoscibilis est: ergo 
impossibile est cognoscere perfecte : ergo impossibile est 
comprehendere Deum. 



Antecedens patet. Prima consequentia probatur ex eo quod 
magis et minus videre Deum attenditur secundum maius et 
minus lumen gloriae; et consequenter, infinite videre, se- 
cundum infinitum lumen gloriae. Secunda vero consequentia 
probatur : quia Deus est infinite cognoscibilis, quia est infi- 
nitae entitatis et actualitatis. Tertia autem probatur inductio- 
ne in propositione scibili, quae si opinione teneatur, non 
perfecte cognoscitur. Quarta autem probatur ex definitione 
ipsius comprehendere, quod scilicet est perfecta cognitio. 



ARTICULUS OCTAVUS 



Cap. XXXIII. - 
.Wb.TlMoral., 



Gf. 
cap. in, 



• Cap. IV, n. 5. ■ 
S. Th. lect. VII. 



UTRUM VIDENTES DEUM PER ESSENTIAM OMNIA IN DEO VIDEANT 

Infra, qu. LVii, art. 5; qu. cvi, art. i, ad i; III, qu. x, art. 2; II Sent,, dist. xi, art. 2; III, dist. xiv, art. 2, qu' 2; IV, dist. xLv, 
qu. III, art. i; dist. XLix, qu. 11, art. 5; III Cont, Gent., cap. lvi, ux; de Verit., qu. viii, art. 4; qu. xx, art. 4, 5. 




>D ocTAVUM sic PROCEDITUR. Videtur quod 
videntes Deum per essentiam omnia in 
Deo videant. Dicit enim Gregorius, in 
\W Dialog.*: Quid est quod non videant, 
qui videntem omnia vident? Sed Deus est videns 
omnia. Ergo qui vident Deum, omnia vident. 

2. Item *, quicumque videt speculum, videt 
ea quae in speculo resplendent. Sed omnia quae- 
cumque fiunt vel fieri possunt, in Deo resplen- 
dent sicut in quodam speculo: ipse enim omnia in 
seipso cognoscit. Ergo quicumque videt Deum, 
videt omnia quae sunt et quae fieri possunt. 

3. Praeterea, qui intelligit id quod est maius, 
potest intelligere minima, ut dicitur III deAnima *. 
Sed omnia quae Deus facit ** vel facere potest , 
sunt minus quam eius essentia. Ergo quicumque 
intelligit Deum, potest intelligere omnia quae Deus 
facit vel facere potest. 

4. Praeterea, rationalis creatura omnia " na- 
turaliter scire desiderat. Si igitur videndo Deum 
non omnia sciat, non quietatur eius naturale de- 
siderium: et ita, videndo.Deum non erit beata. 
Quod est inconveniens. Videndo igitur Deum, 
omnia scit. 



Sed contra est quod angeli vident Deum per 
essentiam, et tamen non omnia sciunt. Inferiores 
enim angeli purgantur a superioribus a nescientia, 
ut dicit Dionysius, vii cap. Cael. Hier. Ipsi etiam 
nesciunt futura contingentia et cogitationes cor- 
dium : hoc enim solius Dei est. Non ergo qui- 
cumque vident Dei essentiam, vident omnia. 

Respondeo dicendum quod intellectus creatus, 
videndo divinam essentiam, non videt in ipsa 
omnia quae facit Deus vel facere potest *. Mani- 
festum est enim quod sic aliqua videntur in Deo, 
secundum quod sunt in ipso. Omnia autem alia 
sunt in Deo , sicut effectus sunt virtute in sua 
causa. Sic igitur videntur alia * in Deo, sicut 
efFectus in sua causa. Sed manifestum est quod 
quanto aliqua causa perfectius videtur, tanto plu- 
res eius effectus ^ in ipsa videri possunt. Qui enim 
habet intellectum elevatum, statim, uno principio 
demonstrativo proposito, ex ipso multarum con- 
clusionum cognitionem accipit: quod non con- 
venit ^ ei qui debilioris intellectus est, sed oportet 
quod ei singula explanentur. Ille igitur intellectus 
potest in causa cognoscere omnes causae effectus, 
et omnes '^ rationes effectuum, qui causam totaliter 



a) Item. - Praeterea ABCDE. 

P) facit. - fecit ABCDEG, et ita in fine argumenti codices et edi- 
tiones a b. 

Y) omnia. - Om. ABC. 



S) alia. - omnia ¥b ; Sic igitur ... in sua causa om, B. 
e) effectus. - effectuum AEFGpC et ed. a. 
^) convenit. - contingit ABCEG(D?). 
r|) omnes. - Om. codices. 



D. 277. 



QUAESTIO XII, ARTICULUS VIII 



129 



comprehendit. NuUus autem intellectus creatus 
totaliter Deum comprehendere potest, ut osten- 
Art. praec. sum cst *. NuUus igitur inteliectus creatus, videndo 
Deum, potest cognoscere omnia quae Deus facit 
vel potest facere: hoc enim esset comprehendere 
eius virtutem. Sed horum quae Deus facit vel 
facere potest, tanto aliquis intellectus plura co- 
gnoscit, quanto perfectius Deum videt. 

Ad primum ergo dicendum quod Gregorius lo- 

quitur quantum ad sufficientiam obiecti, scilicet 

9 Dei, quod ®, quantum in se est, sufficienter continet 

omnia et demonstrat. Non tamen sequitur quod 

' unusquisque videns Deum ' omnia cognoscat: quia 

non perfecte comprehendit ipsum. 

Ad secundum dicendum quod videns speculum, 
non est necessarium quod omnia in speculo 
videat, nisi speculum visu suo comprehendat. 

Ad tertium dicendum quod, licet maius sit vi- 

dere Deum quam omnia alia, tamen maius est 

videre sic Deum quod omnia in eo cognoscantur, 

* quam videre sic ipsum quod non omnia, sed * 

pauciora vel plura cognoscantur in eo. lam enim 



8) guod. - qui B. 

1) videns Deum. - videns ipsum codices. - In fine arg. ipsum om. A, 
eum ceteri. 

x) sed. - seu ¥Gab. - Pro in eo, in Deo AD, 



>.) Cognoscere autem. - Sed cognoscere B. - Pro alia, omnia ali- 
qua A, sed omnia expungit; aliqua ceteri. 

(i) nondum. - a Deo non ACDEGpF et ed. a, adhuc non sF. 
v) te. — et te AEF. - est om. codices. 



D. 277. 



ostensum est* quod multitudo cognitorum in Deo, • in corpore. 
consequitur modum videndi ipsum vel magis per- 
fectum vel minus perfectum. 

Ad quartum dicendum quod naturale deside- 
rium rationalis creaturae est ad sciendum omnia 
illa quae pertinent ad perfectionem intellectus ; et 
haec sunt species et genera rerum, et rationes 
earum, quae in Deo videbit quilibet videns es- 
sentiam divinam *. Cognoscere autem '*■ alia sin- 
gularia , et cogitata et facta eorum , non est de 
perfectione intellectus creati, nec ad hoc eius na- 
turale desiderium tendit: nec iterum cognoscere 
illa quae nondum •" sunt, sed fieri a Deo possunt. h- 

Si tamen solus Deus videretur, qui est fons et 
principium totius esse et veritatis, ita repleret 
naturale desiderium sciendi, quod nihil aliud quae- 
reretur, et beatus esset. Unde dicit Augustinus, V 
Confess.*: Infelix homo qiii scit omnia illa (sci- • cap. iv. 
licet creaturas), te autem nescit: beatus autem qui 
te scit, etiam si illa nesciat. Qui vero te ' et illa v 

novit, non propter illa beatior est, sed propter te 
solum beatus. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, ly omnia distribuit pro omnibus rebus rerumque 
rationibus absolutis et respectivis, realibus et rationis, non 
solum quae sunt quocumque modo, sed quae non implicant 
contradictionem esse , idest pro omnibus sirapliciter. - Ly 
in Deo intelligitur obiective: ita quod in hoc obiecto quod 
est Deus, videant omnia inclusa in eo quomodolibet. 

II. In corpore una conclusio, responsiva quaesito nega- 
tive : NuUus intellectus creatus videre potest in Deo omnia ; 
sed plura vel pauciora, iuxta modum videndi Deum. - Pro- 
batur. Quaecumque videntur in Deo, videntur secundum 
quod sunt in ipso : ergo videntur ut etfectus virtualiter con- 
tenti in causa : ergo plura vel pauciora , secundum quod 
perfectius vel minus perfecte videtur Deus: ergo non omnia, 
nisi Deus totaliter comprehendatur. Ergo a nuUo intellectu 
creato videri possunt omnia in Deo ; sed plura vel pauciora, 
iuxta modum videndi ipsum. 

Antecedens patet. Consequentia prima probatur: quia 
omnia sunt in Deo ut in causa eminentissima. Secunda 
vero probatur: quia quanto aliqua causa perfectius cogno- 
scitur, tanto plures in ea effectus videntur. Et manifestatur 
hoc ex differentia intellectuum humanorum circa proposi- 
tum aliquod principium multarum conclusionum. Tertia 
ex secunda evidenter sequitur. Quarta autem probatur: quia 
nullus intellectus creatus potest Deum comprehendere. 

III. Circa primam consequentiam , dubium occurrit ex 
Scoto * et ceteris ponentibus in Deo esse res ut in speculo 
voluntario. Formaturque ratio contra litteram sic. Res sunt 
in Deo non solum ut in causa, sed ut in speculo volun- 
tario : ergo sophisma Consequentis committitur, inferendo, 
ergo res in Deo videntur praecise ut in causa. Constat 
enim quod ly praecise subintelligitur in littera : alioquin 
non inferret intentum, ut patet. - Antecedens probatur. Et 

■Epist.cxLvii(ai. auctoritate Augustini, in libro de Videndo Deum*: Deus 
est speculum voluntarium, et si vult videtur, et si non vult, 
non videtur. Et ratione: quia Deus repraesentat omnia dis- 
tincte, ut speculum, et non indistincte tantum, ut causa. 
Et propterea, cum totus Utterae processus fundetur super 
hoc, quod Deus repraesentet non nisi ut causa indistincte, 
ruere videtur. 

IV. Ad evidentiam huius, scito, ex Qu. de Verit., qu. xii, 
art. 6, quod res sunt in Deo proprie ut in causa, metapho- 

SUMMAE Theol. D. Thomae T. I. 



• III Sent., dist. 
XIV, qu.i.- Cf.Ca- 
preol. IV Sent. , 
clist.xi.ix, qu.vi. 



cxii), cap. VI (ex 
Ambrosio super 
Luc.,cap.i,vers. 

11). 



rice autem ut in speculo. Deus enim est vere et proprie 
causa: non vere et proprie speculum, sed metaphorice. Dici- 
tur enim speculum, quia distincte repraesentat : sed non est 
proprie speculum, quia non repraesentat impressa ab alio, 
ut speculi ratio habet : propter quam conditionem, Verbo 
Dei a Patre procedenti speculum appropriatur, Sap. vii *, 
candor est enim lucis aeternae, et speculum sine macula, 
utpote Patris expressa imago. Constat autem ex Dionysio * 
et Augustino *, theologiam symbolicam non esse argumen- 
tativam. Nihil igitur ex hoc metaphorico nomine efficax 
inferri potest. 

V. Ad auctoritatem ergo Augustini * dicitur, quod est 
locutio metaphorica, propter illam conditionem, quia sci- 
licet distincte repraesentat. Voluntarium autem dicitur ra- 
tione voluntariae coUationis luminis gloriae, et tanti lumi- 
nis. Et hoc respectu visionis beatae. Respectu vero novarum 
revelationum, Deus non concurrit obiective, sed causaliter. 
Et propterea omnino est voluntarium, et quasi speculum 
exemplare. 

VI. Ad rationem autem in oppositum * dicitur, quod vere 
peccat secundum fallaciam Consequentis, ac si repraesentare 
distincte uno modo contingat, scilicet sicut in speculo. Ubi 
scito quod repraesentare distincte dupliciter contingit. Uno 
modo, quod distinctio se teneat ex parte repraesentantis ; 
ut apparet in speculo, in quo quaelibet species repraesen- 
tans aliquid, remanet distincta a specie repraesentante aliud 
in eodem speculo. Alio modo, ita quod distinctio se teneat 
ex parte repraesentatorum ; ut si dicamus: anima intelle- 
ctiva repraesentat distincte forraam corporeitatis, et formam 
mixti, et animam vegetativam, et animam sensitivam. Haec 
enim non habent in natura inteUectivae animae distincta 
fundamenta similitudinum illarum ad eam : sed per unum 
et idem natura animae intellectivae omnibus respondet ut 
similis, non minus quam si singulorum proprium simiU- 
tudinis fundamentura haberet: ita enim repraesentat pro- 
prias conditiones cuiusque, ac si singulorum adaequata esset 
species. Et ratio est, quia excedere non impedit perfectionem 
repraesentandi : nihU enim minus species albi repraesentaret 
ipsum, si cum hoc per idem repraesentaret etiam nigrum. 

Peccat ergo ratio dupUciter. Primo, quia ex sensu me- 
taphorico arguit. Secundo, quia supponit quod distincte 

'7 



* Vers.26. 

* Epist. ix, Tiio 
Episc. 

■ Vide Epist.xcm 
(al. xLviii) , cap. 
viii. 

■ Cf. num. m. 



Cf. ibidem. 



i3o 



QUAESTIO XII, ARTICULUS VIII 



repraesentare non sit nisi distinctio ex parte repraesentantis : 
quod iam patet esse falsum, et in proposito falsissimum. 
Deus enim gloriosus non habet in sua natura effectus suos 
distincte ex parte sui, sed ex parte effectuum: quia ipse 
est actus perfectissimus , omnia unitissime praehabens; et 
ex perfectione tam eminente habet quod ita est proprium 
exemplar huius et illius, idest ita propria huius et propria 
illius habet, ac si singulorum distinctum exemplar esset. 
Unde consequentia litterae intelligitur cum ly praecise, ut 
arguendo dicitur: et optima est, quia in Deo omnia alia 
a se non sunt nisi indistincte et unitissime, quod est esse 
virtualiter in causa. Haec enim est vere veritas secundum 

* Art. 6, II. theologiam et philosophiam, ut in qu. xiv * s. Thomas dicet. 

Et bene nota : quoniam sine hoc fundamento semper errabis 
de Deo et aliis in eo existentibus aut visis loquens, et in 
pueriles vulgaresque loquacitates incides. 

* cf. num. II. VII. Circa probationem secundae consequentiae *, du- 
•Cf.Capreoi.iii bium occurrit. Nam Scotus, in III, dist. xiv, qu. ii *, dicit 
<^.n. ''""^' quod haec probatio continet fallaciam Consequentis. Quo- 

niam, dato quod sit verum quod in littera dicitur, scilicet 
quod cognoscens perfectius causam, plures effectus in ea 
videat; non propterea sequitur esse verum e converso, sci- 
licet quod eum qui plura videt, oporteat causam perfectius 
videre. Et tamen totus processus fundatur super hac pro- 
positione subintellecta ; et non super illa expresse posita in 
littera. 

Quod autem ista propositio convertens illam, sit falsa, 
probat Scotus ibidem tripliciter, in communi. Primo, causa, 
inquantum causa , nullam perfectionem accipit a causato, 
quia est prior. Ergo cognitio principii ut est causa, non 
perficitur per co^tnitionem conclusionum. 

Praeterea, accipio unum principium cognitum in aliquo 
gradu, et quaero utrum, eius cognitione non aucta, possit 
per ipsum cognosci aliqua conclusio, aut non. Si sic, ha- 
betur propositura. Et si una, pari ratione possunt aliae in 
eo clausae sciri, absque perfectiori notitia principii. Si non, 
ergo in hoc gradu cognitum pringipium, non est princi- 
pium, quia nullius est principium. 

* Cap. X, n. 4, 5. Praeterea, primo Posteriorum *, quid est supponitur, et 

quia est passionis scitur. Sed cognitio quid est non perficitur 
per notitiam posterioris quia. Ergo notitia principii non fit 
perfectior propter hoc, quod facit scire principiatum. 

* vide Capreoi. VIII. Durandus quoque et Gottifredus * contra eandem 
xLix', qu.' VI. ' instant probationem, pro quanto innititur manifestationi illi 

de principio et conclusionibus. Tum quia non simile est 
quoad contineri: quoniam conclusiones continentur in prin- 
cipio in potentia et confuse ; in causa autem prima effe- 
ctus continentur in actu et distincte. - Tum quia non est 
simile quoad cognosci : quoniam in principio non cogno- 
scuntur conclusiones in actu, nisi facta deductione, subsum- 
ptione, applicatione etc. ; in prima autem causa simpliciter 
effectus videntur. 

IX. Ad horum evidentiam, scito quod videri aliquid po- 
test dupliciter. Uno modo, in seipso obiective ; sicut specu- 
lum oppositum visui videtur in seipso. Alio modo, in alio 
obiective ; sicut res post tergum videntis sitae, videntur in 
speculo : videntur enim non in se, sed in sibi similibus spe- 
ciebus in speculo relucentibus. Et sicut est in corporalibus, 
ita in spiritualibus. In proposito igitur, non est sermo de 
omnium visione in seipsis, sed in alio, obiecto scilicet: non 

* Num. IV sqq. tamen ut in speculo , sed ut in causa, ut ex dictis * patet. 

Videri autem aliquid in vel ex causa intelligimus, non 
qualitercumque se habente visa causa ad effectus visionem, 
sed si se habeat ut per se sufficiens causa illius. Alioquin, 
non ex vi visionis causae videretur effectus, sed aliunde. 

Hoc autem stante, declaratur intentum sic. Idem, ma- 
nens idem, semper, quantum est ex se, facit idem. Ergo 
causa cognita in aliquo gradu, manens eadem omnino tam 
in esse quam in cognosci, semper facit idem. Ergo impos- 
sibile est quod, ut sic, faciat cognosci aliquem effectum, 
quem a principio cognosci non fecit. Ergo non potest plu- 
rium effectuum notitiam parere, nisi mutata. Sed non in 
esse: ergo in cognosci. Et non in minus, ut patet: ergo in 
magis cognosci. Quod est intentum. - Unde patet quod 
plura videre in causa, et perfectius videre causam, sunt 



convertibiliter se consequentia. Quoniam et, si perfectius 
causam videt, plura in ea videt : et, si plura in ea videt, 
perfectius ipsam videt. Alioquin, plura in eo videre esset 
effectus sine causa. Si enim perfectior modus videndi cau- 
sam , huiusmodi causa non est , aliqua alia causae nova 
dispositio huius effectus causa erit : nec facile erit fingere 
illam dispositionem in esse vel in cognosci. 

X. Ex his autem iam patet responsio ad Scotum *. In * Cf. num. ™. 
convertibilibus enim non cadit sophisma Consequentis: sed 

uno posito, reliquum poni intelligitur. 

Ad obiectiones autem duas contra veritatem manifesta- 
tam, quae est vera in causa et effectibus, et in principio, 
non solum in cognoscendo , sed essendo , et conclusioni- 
bus, facile respondetur, dicendo quod Scotus aut fuit, aut 
simulavit se caecum. Aliud est enim notitiam conclusionum 
in aut ex principio ut causa sufficiente, praeexigere per- 
fectiorem notitiam principii : et aliud est facere ipsam per- 
fectiorem. Haec enim distant plus quam caelum et terra. 
In littera docetur primum, et non secundum: et arguens, 
in prima et tertia ratione, impugnat secundum tantum. 
Unde, breviter, concedatur gratis quod nec cognitio prin- 
cipii ut causae perficitur per notitiam conclusionis ; nec 
quod notitia quid est perficitur per notitiam quia est , quae 
est demonstrationis effectus. Sed utrobique, ceteris paribus, 
supponitur maior notitia principii et quod quid est, si ex vi 
cognitionis ipsorum illa sciuntur modo, et prius non. 

Ad secundam vero obiectionem, quae interrogat, utraque 
pars responderi potest. Primo, dicendo quod principium in 
aliquo gradu cognitum, ut sic, nullius est principium in co- 
gnoscendo actu, propter imperfectionem cognitionis, et non 
ex natura illius principii. Hoc enim nullum inconveniens 
est. - Secundo , dato quod, in quolibet gradu cognitum, 
sit principium alicuius conclusionis etiam in cognoscendo, 
negatur sequela, ergo ipsum, non aucta eius cognitione, 
erit principium cognoscendi unam aliam. Et si quaeratur 
quare est quod ad aliquam conclusionem suflSciat minima 
visio principii, et ad aliam non: respondet s. Thomas in 
Quaestionibus de Veritate, qu. viii, art. 4, ad 1 2, quod, visa 
causa, in promptu est unde aliquas conclusiones in aut 
ex ea percipiamus, quia sunt manifestius in ea: non sic 
autem est de omnibus, quia multi sunt latentiores effectus, 
ut experientia testatur. 

XI. Ad primam autem aliorum obiectionem * dicitur , ' Cf. nnm. vin. 
quod imo est similis continentia. Quoniam principium de- 
monstrationis, inquantum habet vim activam respectu con- 
clusionum, continet eas in actu ; et consequenter, non con- 

fuse , sed distincte ex parte contentorum ; in suo tamen 
ordine. Commune est enim omni causae activae continere 
effectus in actu, formaliter vel eminenter. 

Ad secundam autem dicitur quod, licet multum referat 
cognosci ex alio et cognosci in alio, et per discursum et 
sine discursu, etc. ; quoad notitiam tamen pluralitatis effe- 
ctuum propter causam notam, ita quod ly propter denotet 
causam sufficientem, nihil refert. Par enim est iudicium, 
ceteris paribus. Et propterea littera utriusque meminit : et 
cognitionis in alio, quasi per totum ; ct cognitionis ex alio, 
in manifestatione adducta de principio demonstrativo. - 
Posset etiam dici , quod littera intendit de cognitione in 
alio tantum: et quod etiam conclusiones cognosci possunt 
in principio, et non solum ex principio, ut patet in ter- 
mino scientiae, ubi, resolutis conclusionibus, in principiis 
videntur omnia: et quod si quis in principio viso plures 
videre incipit conclusiones, ille proculdubio, absque omni 
discursu, perfectius principium penetrat, et angelicae potius 
quam humanae naturae est; quoniam illius est intelligere, 
nostrum est ratiocinari. Nec obstat quod littera nominet 
cognitionem ex principio : quoniam declaratio est a poste- 
riori. Ex hoc enim quod experimur quod cognoscere ex 
principio plura, provenit ex maiori cognitione principii, si- 
gnum habemus quod cognoscere plura in causa, non nisi 
ex maiori causae cognitione procedit: quia si de quo minus 
videtur et inest, ergo de quo magis. Non ergo adductum 
est principium demonstrativum, ut simile causae in cogni- 
tionis modo respectu conclusionum, etc: sed ut signum a 
posteriori. Quare taceant mordaces. 



QUAESTIO XII, ARTICULUS VIII 



i3i 



• Cf. num. II. XII. Circa tertiam consequentiam *, dubium ex propriis 

ipsius divinae cognoscibilitatis occurrit. Primo, ex Aureolo 

• Vide Capreoi. et Gottifredo *, directe contra consequentiam, sic. Cogno- 
tato*.''™"'"*"" scere omnia in Deo habet latitudinem: ergo non infert 

comprehendere Deum , quod stat in indivisibih. Conse- 
quentia nota. Et antecedens probatur. Cognoscere omnia 
in Deo contingit dupliciter: et habendo cognitionem infi- 
nitam extensive; et habendo cognitionem infinitam inten- 
sive ; quae sola est comprehensio, quia perfectio cognitionis 
penes intensionem attenditur, per se loquendo. Ergo con- 
tingit cognoscere omnia in Deo clare , et magis clare , et 
infinite clare, quod est comprehendere. Habet igitur visio 
omnium in Deo latitudinem. - Et confirmatur. Omnia alia 
a Deo, si ponerentur, non adaequarent in essendo Dei in- 
finitum esse: ergo, si omnia ponantur cognosci, non adae- 
quant eius cognoscibilitatem. Ergo non sequitur compre- 
hensio ex cognitione omnium. 

• Cf. num. VII. XIII. Scotus quoque ubi supra *, dupliciter contra hoc 

arguit. Primo, sic. Si A insunt B et C ordine quodam, ita 
quod B sit tota ratio quare inest C, si videns B non com- 
prehendit A, ergo multo minus videns C comprehendit A. 
Exemplum de subiecto et de duabus passionibus, quarum 
una inest mediante alia : si videns primam non compre- 
hendit subiectum , ergo nec videns secundam. Sed Deo 
inest infinitas intensiva, et in eo sunt'0mnia, et infinitas 
intensiva est ratio quare in eo sunt omnia: et ad videre 
infinitatem intensivam non sequitur comprehensio Dei, ut 
patet : ergo nec ad videre omnia in Deo sequitur Dei com- 
prehensio. 

Secundo, sic. Cognoscens unum effectum in Verbo, non 
comprehendit illum effectum, nec Verbum ut est illius 
causa. Ergo, quotcumque etfectus cognoscat, non compre- 
hendet ulium eorum , nec Verbum ut est causa alicuius 
eorum. Ergo cognoscens omnes, non comprehendit nec eos 
nec Deum. 

XIV. Ad evidentiam horum, scito quod videre omnia 
est non solum videre quot , sed quantum potest divina 
virtus. Quoniam ibi est non solum extensio secundum nu- 
merum, sed intensio secundum perfectionem : quoniam Deus 
non solum potest , quocumque facto , facere aliud ; sed , 
quocumque facto , potest semper facere perfectius. Unde , 
quamvis impossibile sit omnia fieri, sive in esse sive in co- 
gnosci, haec tamen conditionalis est vera, quod si fierent, 
fieret adaequatus effectus divinae potentiae : et similiter, si 
cognoscerentur, cognosceretur adaequatus effectus eiusdem. 
Constat autem quod, cognito adaequato effectu alicuius vir- 
tutis, ipsam virtutem comprehendere facile est. Quod si sic 
accidit ex cognitione omnium in se, multo magis cognitio 
omnium in causa praesupponit comprehensionem ipsius 
causae. Quoniam tanta praesupponitur cognitio, quanta est 
vis causandi : alioquin, ex causae notitia, effectus adaequa- 
tus, idest universalitas possibilium, nesciretur. 

• Cf. num.xii. XV. His autem praelibatis, ad primum *, negatur an- 

tecedens. Probatio autem assumit aut supponit unum fal- 
sum, quod possit in Deo sciri quot, absque eo quod sciatur 
■ Num. praec. quantum potest. Hoc enim monstratum est * esse falsum. 
Videre igitur omnia in Deo, et Deum infinite, mutuo se 
consequuntur. 

Ad confirmationem potest dici dupliciter. Primo, negando 
consequentiam ultimam: quia, licet ex cognitione omnium 
non sequatur comprehensio, sequitur tamen ex cognitione 
omnium in Deo, seu causa; et de hac est sermo, non de 
illa. - Videtur quoque mihi quod possit dici secundo, quod 
omnia adaequare divinum esse aut cognosci, potest du- 
pliciter intelligi. Uno modo, quod aequalis sit entitas aut 



cognoscibilitas Dei et illorum : et hoc modo non adaequa- 
rent. Alio modo, quod cognoscibilitas Dei, seu divinae vir- 
tutis ut sic, non esset maioris cognoscibihtatis , quam eius 
quam repraesentarent oninia; sicut dicimus quod intelli- 
gere est effectus adaequatus animae intellectivae, et tamen 
non est aequalis entitatis nec cognoscibilitatis primo modo, 
sed secundo. Et hoc modo omnia adaequarent divinum 
esse et divinam cognoscibilitatem. - Verum, ut dictum est *, 
contradictionem implicat omnia fieri, sive in esse sive in 
cognosci : semper enim , quocumque facto , potest aliud 
atque perfectius facere, et quocumque revelato, potest aliud 
revelare, inexhauribilis quippe est, divina virtus. 

XVI. Ad primum Scoti * dicitur, quod maior est vera, 
servato eodem modo essendi in, non autem variato. In his 
enim quae formahter alicui insunt ordine quodam etc. , 
propositio illa est vera : et propterea tenet in exemplo ad- 
ducto. In his autem quorum primum inest formaliter, et 
secundum causaliter, vera non est. Quoniam, sicut a priori 
visio causae infert visionem formaliter existentium in ea, 
non autem omnium contentorum virtualiter in illa (quo- 
niam illa manifeste in ea apparent, haec autem latent in 
virtute) ; ita, e converso, visio omnium virtualiter contento- 
rum in causa, infert a posteriori comprehensionem causae, 
visio autem formaliter inexistentium, infert visionem tan- 
tum ipsius causae; quia illa sunt de ordine latentium, ista 
vero manifestorum in causa. Et propterea, quando B inest 
formaliter A causae, et C inest virtualiter, stat quod visio B 
non inferat comprehensionem A, et tamen visio C infert 
illam. Sic autem est in proposito. Quoniam infinitas inten- 
siva est in Deo formaliter; omnia autem sunt in eo, non 
formaliter, sed virtualiter: et consequenter illa patet, viso 
Deo, et e corttra; ista autem , quia latenter insunt, iuxta 
modum visionis Dei videntur. Et propterea visio istorum 
omnium in causa, utpote de ordine occultorum, praesup- 
ponit comprehensionem eius : non autem visio infinitatis. - 
Variato igitur modo essendi in, falsa est illa maior. Hic 
autem constat variari. Ergo. 

Ad secundum vero eiusdem dicitur, quod comprehen- 
dere aliquem effectum potest inteUigi dupliciter. Uno modo, 
quod cognoscatur ipsum secundum omnia, etiam possibilia 
per potentiam in eo existentem. Alio modo, quod cogno- 
scatur ipsuni secundum omnia, etiam possibilia quomodo- 
libet, sive per potentiam in se, sive in alio. Si primo modo 
sumitur comprehendere , nego quod videns lapidem in 
Verbo, non comprehendat ipsum. Dico enim quod anima 
Christi videt in Verbo omnem creaturam, et quidquid est 
in potentia eius : et consequenter comprehendit omne crea- 
tum, primo modo. Et eadem ratione comprehendit Ver- 
bum ut est illius ut sic causa. Cuius signum est, quod 
ad comprehendendum hoc non exigitur quod perfectius 
videat Verbum. Nec hoc est comprehendere Deum, nisi 
secundum quid: quod non inconvenit. - Si autem sumatur 
comprehendere secundo modo , sic negatur ultima conse- 
quentia. Quoniam aliquis et aliqui jeffectus quotcumque 
non sunt adaequatum obiectum divinae potentiae : omne 
autem possibile est eius obiectum adaequatum, et effectus 
adaequatus. Et propterea non est idem iudicium de uno 
aut aliquibus , et omnibus ; sicut nec de inadaequato et 
adaequato effectu. Peccat ergo argumentum, ab inaequali 
ad aequale arguens. Cognoscere enim inaequalem effectum 
in causa quamvis non praeexigat comprehensionem ilUus, 
cognoscere tamen aequalem praeexigit. 

Multa alia argumenta in hac materia habes in Capreolo, 
in III, dist. xiv, qu. ii, et in IV, dist. xlix, qu. vi. Vide ibi : 
haec enim loco huic opportuna visa sunt. 



• Num. XIV. 



Cf. num. XIII. 



l32 



QUAESTIO XII, ARTICULUS IX 



ARTICULUS NONUS 

UTRUM EA QUAE VIDENTUR IN DEO A VIDENTIBUS DIVINAM ESSENTIAM 
PER ALIQUAS SIMILITUDINES VIDEANTUR 

III Sent., dist. xiv, art. i, qu" 4, 5; De Verit., qu. vm, art. 5. 




" Cap. XXVIII , 
XXXIV. - Cf. de 
Videndo Deo, ad 
Paulinam, Epist. 
cxLvii |al. cxii), 
cap. XIII. 
• Vers. 4. 



D NONUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
ea quae videntur in Deo, a videntibus 
divinam essentiam per aliquas similitu- 
dines videantur. Omnis enim cognitio 
est per assimilationem cognoscentis ad cognitum: 
sic enim intellectus in actu fit intellectum in actu, 
et sensus " in actu sensibile in actu, inquantum 
eius similitudine informatur, ut pupilla similitudine 
coloris. Si igitur intellectus videntis Deum per es- 
sentiam intelligat in Deo aliquas creaturas, opor- 
tet quod earum similitudinibus informetur. 

2. Praeterea, ea quae prius vidimus, memo- 
riter tenemus ^. Sed Paulus, videns in raptu essen- 
tiam Dei, ut dicit Augustinus XII super Gen. ad 
litteram *, postquam desiit essentiam Dei videre, 
recordatus est multorum quae in illo raptu vi- 
derat : unde ipse dicit quod audivit arcana verba, 
quae non licet homini loqui, II Cor.. xii *. Ergo 
oportet dicere quod aliquae similitudines eorum 
quae recordatus est, in eius intellectu remanse- 
rint ''. Et eadem ratione , quando praesentialiter 
videbat Dei essentiam, eorum quae in ipsa vi- 
debat, aliquas similitudines vel species habebat. 
Sed contra est quod per unam speciem vi- 
detur speculum , et ea quae in speculo apparent. 
Sed omnia sic videntur in Deo sicut in quodam 
speculo intelligibili. Ergo, si ipse Deus non vide- 
tur per aliquam similitudinem, sed per suam es- 
sentiam ; nec ea quae in ipso videntur, per ali- 
quas similitudines sive species videntur. 

Respondeo dicendum quod videntes Deum per 
essentiam *, ea quae in ipsa essentia Dei vident, 
non vident per aliquas species, sed per ipsam 
essentiam divinam intellectui ' eorum unitam. Sic 
enim cognoscitur unumquodque, secundum quod 
similitudo eius est in cognoscente. Sed hoc con- 
tingit dupliciter. Cum enim quaecumque uni et 
eidem sunt similia, sibi invicem sint similia ^. 
virtus cognoscitiva dupliciter assimilari potest ali- 



cui cognoscibili. Uno modo, secundum se, quando 
directe eius similitudine informatur: et tunc co- 
gnoscitur illud secundum se. Alio modo, secun- 
dum quod informatur specie alicuius quod est 
ei simile : et tunc non dicitur res cognosci in 
seipsa, sed in suo simili. Alia enim est cognitio 
qua cognoscitur aliquis homo in seipso, et alia 
qua cognoscitur in sua imagine. Sic ergo, co- 
gnoscere res per earum similitudines in cogno- 
scente existentes, est cognoscere eas in seipsis, 
seu in propriis naturis *: sed cognoscere eas prout 
earum similitudines praeexistunt in Deo, est vi- 
dere eas in Deo. Et hae duae cognitiones diffe- 
runt. Unde secundum illam cognitionem qua res 
cognoscuntur " a videntibus Deum per essentiam 
in ipso Deo, non videntur per aliquas simiiitu- 
dines alias; sed per solam essentiam divinam 
intellectui praesentem , per quam et Deus vi- 
detur. 

Ad primum ergo dicendum quod intellectus * vi- 
dentis Deum assimilatur rebus quae videntur in 
Deo, inquantum unitur essentiae divinae, in qua 
rerum omnium similitudines praeexistunt. 

Ad secundum dicendum quod aliquae potentiae 
cognoscitivae sunt, quae ex speciebus primo con- 
ceptis alias formare possunt, Sicut imaginatio ex 
praeconceptis speciebus montis et auri , format 
speciem montis aurei : et intellectus ex ' praecon- 
ceptis speciebus generis et differentiae , format 
rationem speciei. Et similiter ex similitudine ima- 
ginis formare possumus in nobis similitudinem 
eius cuius est imago. Et sic Paulus, vel quicum- 
que alius videns Deum, ex ipsa visione essentiae 
divinae potest formare in se similitudines rerum 
quae in essentia divina videntur: quae reman- 
serunt in Paulo etiam postquam desiit Dei es- 
sentiam videre. Ista tamen visio , qua videntur 
res per huiusmodi species sic conceptas, est alia 
a visione qua videntur res in Deo. 



«) sensus. - visus PXCDFab, omittit E. - Pro sensibile, visibile P. 

P) tenemus. - retinemus BC. - Pro videns in raptu, in raptu 
vidcns A, qui in raptu vidit B, in raptu CE. - essentiam Dei omit- 
tit C. 

Y) remanserint. - remanserunt ABCDEG. 

3) per essentiam. - per suam essentiam P. 



£) intellectui. - ut intellectui ABCDE. 

C) sint similia. - sunt similia (et addit sC) inquantum huiusmodi 
codices et ed. a, sunt similia ed. b. 

7)) cognoscuntur. - cognoscitur BV)ab. 
9) intellectus. - intellectus creatus PBt. 
i) ex. - Om. B. 



D. 142. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



TiTULUs clarus est: intendit enim per aliquas similitu- 
dines ut species intelligibiles , praeter ipsam divinam 
essentiam. 

In corpore una conclusio, responsiva quaesito negative : 
Videntes Deum non vident in eo alia per species eorum, 
sed per ipsam divinam essentiam intellectui eorum unitam, 
- Probatur. Unumquodque sic cognoscitur, secundum quod 
similitudo eius est in cognoscente. Ergo dupliciter contin- 
git aliquid cognosci: scilicet per similitudinem sui, et per 
similitudinem similis. Ergo in se, et in alio. Ergo alia vi- 



deri in Deo, est videri non per proprias similitudines, sed 
secundum similitudines suas in Deo. Ergo visa in Deo, 
non per species, sed per solam essentiam divinam intelle- 
ctui unitam videntur. 

Prima consequentia probatur ex eo quod quaecumque 
uni et eidem sunt similia, sibi etiam invicem sunt similia : 
ex hoc enim manifeste sequitur alterum membrum, quod 
poterat verti in dubium. - Secunda vero consequentia pro- 
batur per locum a convertibilibus. Cognosci namque per 
sui speciem, est in seipso ut obiecto cognosci, et e converso: 



Art.2. 



QUAESTIO XII, ARTICULUS X 



i33 



et similiter, cognosci per alterius speciem, est in alio obiecto 
cognosci. - Tertia autera probatione non eget: constat nam- 
que quod res videri in Deo, est videri in alio cui res assi- 
railantur. Et pro tanto dicuntur habere suas similitudines 
in Deo, sicut quilibet effectus liabet aliquid in causa, cui 
assirailatur. - Ultima autem consequentia, quoad secundam 
partera, tenet ex ante * determinatis, quod essentia divina 
non per speciera, sed per seipsara iungitur intellectui. Et 
propterea, cura in littera, ex vi praesentis discursus, debuisset 
concludi : « ergo visa in Deo, non per proprias species, sed 
fer speciem Dei videntur » ; illatura taraen est : « sed per 



ipsam essentiam divinam intellectui unitam videntur. » 
Tenet namque ipsa non solum locum obiecti in quo alia 
videntur; sed supplet etiam vices speciei qua intellectus 
assirailatur obiecto. 

II. Circa haec, Capreolus, in III, dist. xiv, qu. n, et in 
IV, dist. xLix, qu. vr, quaedam recitat argumenta ex quo- 
dam Hibernico et Aureolo, omissione digna hoc in loco : 
aut quia ex littera etiam pueri scirent solvere ; aut quia 
quaerunt distinctionem cognitionis matutinae a vespertina, 
de quibus ut sic, inferius * erit tractandum. 



Qu. LVIII, 



ARTICULUS DECIMUS 

UTRUM VIDENTES DEUM PER ESSENTIAM SIMUL VIDEANT OMNIA 

QUAE IN IPSO VIDENT 

Infra, qu. Lviii, art. 2; II Sent., dist. iii, qu. 11, art. 4; III, dist. xiv, art. 2, qu' 4; III Cont, Gent., cap. lx; 
De Verit., qu. viii, art. 14; Quodl. VII, qu. i, art. 2. 



• 11 Topic, c. X 
n. I. 

a 




D DECiMUM sic PROCEDiTUR. VidetuF quod 
videntes Deum per essentiam non si- 
mul videant omnia quae in ipso vi- 
dent. Quia, secundum Philosophum * ", 
contingit multa scire, intelligere vero unum. Sed 
ea quae videntur in Deo, intelliguntur: intellectu 
enim videtur Deus. Ergo non contingit a viden- 
tibus Deum simul multa videri in Deo. 

2. Praeterea, Augustinus dicit, VIII super Gen. 
' cap. XX, xxii. ad litteram *, quod Deus mopet creaturam spiri- 
tualem per tempiis, hoc est per intelligentiam et 
affectionem. Sed creatura spiritualis est angelus, 
qui Deum videt. Ergo videntes Deum, successive 
P intelligunt ^ et afficiuntur: tempus enim succes- 

sionem importat. 

Sed contra est quod Augustinus dicit, ultimo 
de Trin. *: non erunt polubiles nostrae cogitatio- 
nes, ab aliis in alia euntes atque redeuntes; sed 
omnem scientiam nostram uno simul conspectu 
pidebimus. 

Respondeo dicendum quod ea quae videntur in 
Verbo, non successive, sed simul videntur. Ad 
cuius evidentiam considerandum est, quod ideo 
nos simul non possurnus multa intelligere , quia 
multa per diversas species "> intelligimus; diversis 



Cap. XVI. 



autem speciebus non potest intellectus unus * 8 

simul actu informari ad intelligendum per eas, 
sicut nec unum corpus potest simul diversis fi- 
guris figurari *. Unde contingit quod, quando '0.19,765. 
aliqua multa una specie intelligi possunt, simul 
intelliguntur : sicut diversae partes alicuius totius, 
si singulae propriis speciebus intelligantur, succes- 
sive intelliguntur, et non simul ; si autem omnes 
intelligantur una specie totius, simul intelliguntur '. ^ 

Ostensum est * autem quod ea quae videntur in ' Art. praec. 
Deo, non videntur singula per suas ^ similitudi- ^i 

nes, sed omnia per unam essentiam Dei. Unde 
simul, et non successive videntur. 

Ad primum ergo dicendum quod sic unum tan- 
tum intelligimus , inquantum una specie intelli- 
gimus. Sed multa una specie intellecta, simul in- 
telliguntur: sicut in specie hominis intelligimus 
animal et rationale, et in specie domus parietem 
et tectum. 

Ad secundum dicendum quod angeli, quantum 
ad cognitionem naturalem , qua cognoscunt res 
per species diversas eis inditas, non simul omnia 
cognoscunt: et sic moventur, secundum intelli- 
gentiam, per tempus *. Sed secundum quod vi- ' d. 129. 
dent res in Deo, simul eas vident *. * ^- ho- 



a) Philosophum. - // Topic. addit B, // Topic. cap. 26 addit D. 
p) inteltigunt. - et intelligunt ADE. 
f) diversas species. - diversa D. 



3) unus. - unius P. 

t) intelliguntur. - intelligentur P. 

!J) suas. - singulas D. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



TiTULUS clarus ex dictis. - In corpore una condusio , 
responsiva quaesito affirraative: Omnia quae videntur 
in Verbo, non successive, sed simul videntur. - Probatur. 
Omnia visa in Verbo, videntur non per proprias species, 
sed per solam essentiara divinara: ergo simul. 

Antecedens ex praecedente articulo patet. - Consequentia 
probatur. Ratio quare non possumus siraul raulta intelli- 
gere, est pluralitas specierum: ergo, ubi non est pluralitas 
specierum, nihil prohibet raulta siraul intelligere. Assum- 
ptum probatur dupliciter, scilicet ratione et experientia. 
Ratione quidem, sic: intellectus non potest simul pluribus 
speciebus ad inteUigendum, idest in actu completo, infor- 
mari, ut patet a simili in corpore respectu figurarum ; ergo 
pluralitas specierum impedit simul multa intelligere. Expe- 
rientia autem : quoniara experiraur quod intelligere multas 
partes alicuius totius per proprias species non possumus 
simul ; et tamen easdera per speciera totius siraul intelligi- 



raus in toto. Cum unitate ergo speciei stat multa intelligere 
simul: non autera cura pluralitate. 

II. Adverte hic primo, quod sunt multa dubia. .\n, sci- 
licet, de oranibus speciebus sit verum quod pluralitas im- 
pediat: an tantum de his quae sunt eiusdem ordinis. Et 
rursus, an de quacumque pluralitate specierum sit sermo: 
an de aliqua , quae scilicet non ordinetur ad unum , etc. 
Verum, quia haec ex proposito in tractatu de Angelis * ex- 
quirentur, ideo differantur. 

Adverte secundo, quod ex hac ratione non habetur quod 
oporteat omnia per unara speciem repraesentata, simul in- 
telligi : sed habetur quod possibile est secundum naturam 
intellectus, ex quo nullum adest irapedimentum. Et quia 
in visione Verbi omne bonum possibile poni de facto 
debet (quoniam beatitudo est status omnium bonorum 
aggregatione perfectus, et in bonis melior est actus po- 
tentia, ut dicitur IX Metaphys. *), ideo in littera, declarata 



* Qu.LViii, art.2, 
in Comment. 



• Cap. IX. - Did. 
lib. VIII, cap. IX, 



i34 



QUAESTIO XII, ARTICULUS XI 



* Art. 8. 



* ffl Part., qu. 
art. 4. 



possibilitate , conclusum est quod de facto omnia simul 
videntur. 

III. Contra conclusionem huius litterae, Scotus, in III, 
dist. XIV, qu. 11, tenens quod anima Christi non omnia simul 
in Verbo, sed successive, ad quodcumque se voluerit con- 
verti, videat, arguit dupliciter. Primo, sic. Experimur quod 
attentio circa plura obiecta simul, est minus perfecta: ergo 
impossibile videtur potentiam finitam perfecta attentione 
videre infinita simul. - Secundo , sic. Si actualiter videret 
infinita, ergo perfectio illius animae in infinitum excederet 
perfectionem alterius animae : quod videtur inconveniens. 

IV. Ad haec breviter, supponendo quod anima Christi 
videat in Verbo infinita (ut etiam argumenta supponunt, 
et est verum), facile respondetur, quod attentio circa plura, 
ut plura intelligibilia, est minus perfecta simul: sed non 
circa plura ut unum intellectum. Quaecumque autem unica 
specie intelliguntur, ut unum intelligibile obiiciuntur: una 
enim species unum intelligibile per se est, nec est multa, 
nisi ut unum sunt. Et propterea videre sive plura sive in- 
finita in uno, non minuit attentionem circa singula in illo : 
quoniam non ponunt in numerum, nec inter se, nec cum 
illo , ut visa in eo. Et hoc bene nota. Unde vana est ista 
alia causa, ficta a Scoto, ad impediendura multa simul in- 
telligere. Diminutio siquidem attentionis ex diversitate spe- 
cierum causatur: cum unitate enim speciei stat perfectis- 
sima attentio. 

Ad secundum vero, et potest negari consequentia. Videre 
enim finita aut infinita in Deo, non specificat, aut per se 
modificat, seu quantificat visionem Dei: sed eius causa, sci- 
licet perfectius vel imperfectius videre Deum. Nec valet, 
videt adeo perfecte ut videat injinita, ergo videt infinite: 
quoniam, visis infinitis unius ordinis, restant infinita alterius 
ordinis, et visis illis, restant alia : et, ut patuit *, nunquam 
omnia videri possunt. - Et potest negari destructio conse- 
quentis. Anima quippe Christi , ut alibi * videndum est , 
excedit in infinitum omnes alias animas, et angelos: non 



sicut infinitum excedit finitum , quia etiam anima Christi 
finitum habet gloriae lumen; sed sicut res superioris ordi- 
nis excedit omnia inferioris ordinis; quia scilicet, si in in- 
finitum inferiora crescerent, nunquam adaequarent rem su- 
perioris ordinis, ut patet inductive. Christus enim est caput 
super omnem ecclesiam triumphantem, etc. 

V. Circa illam similitudinem in littera positam, scilicet, 
sicut corpus non potest simul formari diversis figuris etc, 
dubium occurrit. Scotus namque, in I, dist. ni, qu. i tertiae 
partis illius distinctionis ; in responsione ad tertium argu- 
mentum, reprehendens Algazelem, auctorem huius simili- 
tudinis , dicit quod nihil valet , propter duo. Primo, quia 
hic tollitur id quod ibi est ratio impossibilitatis. Probatur: 
quia rationes oppositorum non sunt oppositae in intellectu, 
ut patet IX Metaphys. * - Secundo, quia species intelligi- 
biles non sunt figurae, sed formae simplices, secundum 
Commentatorem, VI Metaphys. * 

VI. Ad haec breviter dicitur, cum s. Thoma in I^ II«=, 
qu. Liv, art. i,ad ultimum, quod ratio similitudinis consistit 
in hoc quod est terminare. Sicut enim figura est termi- 
natio corporis, sic species inteUigibilis, non in habitu, sed in 
actu, est terminatio intellectus, ut ex supra • dictis patet. Et 
propterea, sicut impossibile est pluribus terminis idem corpus 
simul terminari, ita intellectum pluribus speciebus in actu. 

Unde ad obiectionem primam dicitur, quod peccat se- 
cundum non causam ut causam : non enim causa incom- 
possibilitatis figurarum est oppositio proprie dicta, cum in- 
ter figuras non sit contrarietas, nec in re nec in intellectu. 
Et ideo illud ex IX Metaphys., non est ad propositum. 

Ad secundam autem dicitur, quod species intelligibiles 
in actu non sunt ut figurae quoad multa, puta extensionem, 
limitationem, etc. : sunt tamen ut figurae quoad hanc con- 
ditionem, scilicet terminare id cuius sunt. Et hoc stat cum 
simplicitate formae. Imo ex sua simplicitate habent quod 
termini sint in tam excellenti esse, quale est esse intelle- 
ctivum. 



Cap.ii. 



Did. 



lib. vm, cap.ii, 
n. 2 , 3. - Vide 
VII, cap.vilDid. 
V'I, cap. VII, n. 5). 
• Videcomment, 

VIII. 



* Vide art. 3 , 
comment. n.xvi. 



ARTICULUS UNDECIMUS 



* Vers. 30. 



* Vers. 12. 



• Vers. 8. 
a 



T 
8 

Cap. XXV. 



UTRUM ALIQUIS IN HAC VITA POSSIT VIDERE DEUM PER ESSENTIAM 

II' 11", qu. CLxxx, art. 5; III Sent., dist. xxvii, qu. iii, art. 1; dist. xxxv, qu. 11, art. 2, qu' 2; IV, dist. xlix, qu. 11, art. 7; 
III Cont. Gent,, cap. xlvii; De Verit., qu. x, art. n; Quodl. I, qu. i; II Cor., cap. xii, lect. i. 




D UNDECiMUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
aliquis in hac vita possit Deum per es- 
sentiam videre. Dicit enim lacob, Gen. 
^xxxii*: pidi Deum facie ad faciem. Sed 
videre facie ad faciem, est videre per essentiam, 
ut patet per illud quod dicitur I Cor. xiii * : vi- 
demus nunc per speculum et in aenigmate , tunc 
autem facie ad faciem. Ergo Deus in hac vita 
per essentiam videri potest. 

2. Praeterea, Num. xii * dicit Dominus de 
Moyse : ore ad os loquor ei ", et palam, et non 
per aenigmata et figuras, videt Deum. Sed hoc 
est videre Deum per essentiam ^. Ergo aliquis 
in statu huius vitae potest Deum per essentiam 
videre. 

3. Praeterea, illud in quo alia omnia cognosci- 
mus ', et per quod de aliis iudicamus, est nobis 
secundum se notum. Sed omnia etiam " nunc 
in Deo cognoscimus. Dicit enim Augustinus, XII 
Conf.*: Si ambo videmus verum esse quod dicis, et 



ambo videmus verum esse quod dico, ubi quaeso 

illud videmus? Nec ego in te, nec tu in me: sed 

ambo in ipsa quae supra mentes nostras est, in- 

commutabili veritate. Idem etiam , in libro ^ de » 

Vera Religione*, dicit quod secundum veritatem "Cap.xix^xxxi 

divinam de omnibus iudicamus. Et XII de Trin.* ' cap. ». 

dicit quod rationis est iudicare de t^tis corpora- 

libus secundum rationes incorporales et sempiter- 

tias: quae nisi supra mentem essetit, incommu- 

tabiles profecto non essent. Ergo et in hac vita 

ipsum Deum videmus. 

4. Praeterea, secundum Augustinum, XII super 
Gen. ad litt. *, visione intellectuali videntur ea 'Cap.xxnr.xxxi 
quae sunt in anima per suam ^ essentiam. Sed '^ 

visio inteilectualis est de rebus intelligibilibus , 
non per aliquas similitudines, sed per suas essen- 
tias, ut ipse ibidem dicit. Ergo, cum Deus sit per 
essentiam suam in anima nostra, per essentiam 
suam videtur a nobis. 

Sed contra est quod dicitur Exod. xxxiii *: non ■ ver«,2o. 



a) loquor ei. - P prosequitur: Sed qui ore ad os loquitur Deo, 
palam etc. - et ante non om. G. - Pro aenigmata, aenigma edd. ab. - 
et figuras om. codices. 

fi) Sed hoc ... per essentiam. - Sed hoc est videre Deum per es- 
sentiam videre ed. b, Sed hoc videre est Deum per essentiam videre P; 
per eius essentiam C. — Ergo ... per essetitiam om. pB. 



Y) in quo alia omnia cognoscimus. - in quo omnia cognoscimus 
codices et edd. a b. 

3) etiam, - Om. ABC. 

e) Idcm etiam, in libro. - In libro etiam G, In libro autem ceteri 
codices. 

X.) suam. - Om. G, sui ceteri et ed. a. 



QUAESTIO XII, ARTICULUS XI 



i35 



• Art. 4. 
1 



• Giossa ord ex pidebit 1716 homo ct vivet. Glossa * : Quandiu hic 

s. Greg. , XVIU . 

^^ora^ rap.Liv mortaliter vivitiir , videri per quasdam imagines 
Deus potest; sed per ipsam naturae suae speciem 
non potest. 

Respondeo dicendum quod ab homine puro 
Deus videri per essentiam non potest, nisi ab hac 
vita mortali separetur. Cuius ratio est quia, sicut 
supra * dictum est, modus cognitionis sequitur " 
modum naturae rei cognoscentis. Anima autem 
nostra, quandiu in hac vita vivimus, habet esse 
in materia corporali: unde naturaliter non cogno- 
scit aliqua nisi quae habent formam in materia, 
vel quae per huiusmodi cognosci possunt *. Ma- 
nifestum est autem quod per naturas rerum ma- 
terialium divina essentia cognosci non potest: 
ostensum est enim supra * quod cognitio Dei 
per quamcumque " similitudinem creatam , non 
est visio essentiae ipsius. Unde impossibile est 
animae hominis secundum hanc vitam viventis, 
essentiam Dei videre *. - Et huius signum est, 
quod anima nostra, quanto magis a corporalibus 
abstrahitur, tanto intelligibilium abstractorum fit 

' capacior. Unde in somniis et ' alienationibus a sen- 

sibus corporis, magis divinae revelationes perci- 
piuntur, et praevisiones futurorum. Quod ergo 
anima elevetur usque ad supremum intelligibilium, 
quod est essentia divina, esse non potest quandiu 

« hac mortali vita utitur '■. 

Ad primum ergo dicendum quod, secundum Dio- 
nysium, iv cap. Cael. Hier., sic in Scripturis di- 

>• citur aliquis ' Deum vidisse, inquantum formatae 

sunt aliquae figurae, vel sensibiles vel imagina- 
riae, secundum aliquam similitudinem aliquod di- 
vinum repraesentantes. Quod ergo dicit lacob , 
vidi Deum facie ad faciem, referendum est, non 
D. 484, 7'2 "• ad ipsam divinam essentiam *, sed ad figuram 
in qua repraesentabatur Deus. Et hoc ipsum ad 



• D- 354, 752- 



' Art. 2 



D. 483, 667. 



quandam prophetiae eminentiam pertinet, ut vi- 
deatur persona Dei loquentis -" , licet imaginaria 
visione ; ut infra * patebit, cum de gradibus Pro- 
phetiae loquemur. - Vel hoc dicit lacob ad de- 
signandam ' quandam eminentiam intelligibilis 
contemplationis, supra communem statum. 

Ad secundum dicendum quod ^, sicut Deus mira- 
culose aliquid supernaturaliter in rebus corpo- 
reis operatur, ita etiam et supernaturaliter, et prae- 
ter communem ordinem, mentes aliquorum in hac 
carne viventium, sed non sensibus carnis uten- 
tium *, usque ad visionem suae essentiae elevavit; 
ut dicit Augustinus, XII super Genes. ad litt. *, 
et in libro de Videndo Deum * de Moyse , qui 
fuit magister ludaeorum, et Paulo, qui fuit ma- 
gister Gentium *. Et de hoc plenius tractabitur, 
cum de Raptu ° agemus *. 

Ad tertium dicendum quod omnia dicimur " in 
Deo videre, et secundum ipsum de omnibus 
iudicare *, inquantum per participationem sui lu- 
minis omnia cognoscimus et diiudicamus : nam et 
ipsum lumen naturale rationis participatio quae- 
dam est divini luminis ; sicut etiam p omnia sen- 
sibilia dicimus videre et iudicare in sole, idest per 
lumen solis. Unde dicit Augustinus, I Soliloquio- 
rum *: Disciplinarum spectamina videri noti pos- 
sunt, nisi aliquo velut suo * sole illustrentur, vide- 
licet Deo, Sicut ergo ad videndum aliquid sensi- 
biliter, non est necesse quod videatur substantia 
solis, ita ad videndum aliquid intelligibiliter % non 
est necessarium quod videatur essentia Dei *. 

Ad quartum dicendum quod visio intellectualis 
est eorum quae sunt in anima per suam essen- 
tiam sicut intelligibilia in intellectu. Sic autem 
Deus est in anima beatorum , non autem in 
anima nostra ; sed per praesentiam , essentiam , 
et potentiam. 



• n* II" , qnaest. 
CLXxiv, art. 3. 



• D. 10. 
*Cap.xxvi,xxvn, 

XXVIII, XXXIV. 

' Epist. CXLVU 
|al.cxii|,cap.xiii. 

• D. 482, 484. 


'II' II"% quaest. 
CLxxv, art. 3 sqq. 

• D. 193. 



• Cap. VIII. 

a 



* D. 191, 192. 



»l) sequitur. - consequitur ABCDE. - cognoscentis ora. codices. 

6) quamcumque. - quandam AG, quantamcumque CE. 

i) et. - et in ACDEGafr. - Post percipiuntur B addit vel intelli- 
guntur. 

x) hac mortali vita utitur. - in hac mortali vita vivitur B. 

X) aliquis. - aliquos codices. 

(i) persona Def loquentis. - loquens Deus ACE , persona Dei !o- 
quentis vel loquens Deus PFab. 

v) designandam. - designandum ABDEFafe. - Pro intelligibilis , 
intelligibilem Pab. - Pro communem, omnem ACDEFG. 



I) quod. - quod aliquid edd. a b. - Pro aliquid, et B, ac edd. ab.- 
Pro etiam et, et BC, etiam ceteri. 

0) de Raptu. — de raptu eius Pb. 

t:) dicimur. — dicimus ABCDEab. 

p) sicut etiam. - sic etiam ABCDE, si etiam ed. b. - Pro dicimus, 
dicimur FG. 

a) aliquo velut suo. - aliqua vel de suo ACDF, aliqua de suo BE, 
aliqita velut de suo edd. a b. 

t) Sicut ergo ... intelligibiliter. - Sic ergo ad videndum aliquid 
intelligibiliter codices et ed. a. 



Commentai'ia Cardinalis Caietani 



IN titulo, possit absque speciali miraculo, quoad hoc quod 
sit in hac vita : et non sumitur ly possit, idest non implicet 
contradictionem. 

II. In corpore una conclusio, responsiva quaesito nega- 
tive: Deus non potest videri per essentiam ab homine puro 
in hac vita mortali. - Ubi nota duos terminos : ly puro, pro- 
pter Christum, qui simul erat viator et comprehensor; ly 
mortali, propter statum hominum post resurrectionem, in 
quo corpus non impediet visionem Dei per essentiam. 

Probatur autem conclusio dupUciter. Primo a priori. Mo- 
dus cognitionis sequitur modum naturae cognoscentis: ergo 
modum essendi animae nostrae quo est in corpore mortali, 
sequitur cognoscere formas in materia, aut per eas: ergo 
non potest in statu tali videre Deum per essentiam. - Ante- 
cedens, cum prima consequentia, patet : quia hoc cognoscere 
quidam modus cognoscendi est, praecipue respectu supe- 



riorum. Secunda autem probatur: quia per nullam speciem 
aut naturam creatam potest videri Deus. 

Secundo probatur a signo. Quanto magis anima nostra 
a corporalibus abstrahitur, tanto intelligibilium abstractorum 
fit capacior : ergo elevatio ad supremum intelligibilium , 
quod est divina essentia, exigit separationem ab hac vita 
mortali. - Antecedens manifestatur : quia in somniis et alie- 
nationibus a sensibus corporis, magis divinae revelationes 
percipiuntur, et praevisiones futurorum. 

III. Contra signum allatum in littera, invehit Scotus, in 
IV, dist. XLV, qu. 11. Contra somnium dupliciter. Primo, quia 
tunc, quanto somnus esset profundior, tanto magis talia 
viderentur. Hoc est falsum. Ergo. Consequentia probatur: 
quia tunc est maior abstractio a sensibus. - Secundo, quia 
maius miraculum videtur quod in somno revelatur veritas , 
quam in vigilia, intellectu non nimis circa sensibilia in- 



i36 



QUAESTIO XII, ARTICULUS XH 



Ad I, 



tento : quoniam naturale est in vigilia habere usum ratio- 
nis, non autem in somno. 

Contra alienationes vero invehit , quia hoc fundamentum 
videtur sumptum ex fictionibus Mahumeti, qui dicitur epi- 
lepticus fuisse, et, ad operiendam miseriam suam, dicebat 
oportere se cadere, angelo loquente sibi, etc. Inde Avicenna, 
reveritus legem suam, in metaphysica docuit haec de alie- 
nationibus. 

IV. Ad evidentiam horum, scito primo, ex s. Thoma, 
in Qu. de Ver., qu. xii, art. 9, et II^ 11"^, qu. clxxii, art. i *, 
ad cognitionem duo concurrere, scilicet receptionem et iu- 
dicium. Quoad receptionem cognoscibilium, abstractio a sen- 
sibus confert: quoad iudicium vero, non. Quoniam impres- 
siones subtiles superiorum quiescentes melius percipimus: 
sed iudicare perfecte nequimus, nisi facta resolutione, an 
consonent sensibilibus, ut dicitur III Caeli * et VI Ethic. ** 
Unde littera semper utitur nominibus pertinentibus ad re- 
ceptionem, scilicet capacem esse et percipere. 

Scito secundo quod, cum sermones intelligendi sint in- 
fra genus de quo est sermo, et hic sit sermo de nostro in- 
tellectu, et consequenter de phantasia in actu (quia oportet 
intelligentem phantasmata speculari); manifeste sequitur ut 
hic non sit sermo de quali aut quantacumque abstractione 
a corporalibus, sed infra latitudinem intellectus in actu. 
Cf. num. III. V. Et ex his omnia * solvuntur. Quoniam patet quod 

prima sequela nihil valet: quia somnus profundus abstra- 
hit extra latitudinem intellectus in actu. - Et similiter, licet 
sit maius miraculum iudicium veritatis in somno, non ta- 



Cap. VII, n. 6. 
* Cap. lu, n. 2. 



men receptio. - Et simile est in omnibus alienationibus 
iudicium, undecumque veniant. Si enim infra latitudinem 
intellectus in actu abstrahunt, quanto magis phantasia circa 
spiritualia occupatur ministrando intellectui, tanto intelle- 
ctus intelligibilium superiorum est capacior, utpote vici- 
nior et minus turbata. Et inde provenit quod melancho- 
licorum alii omnino expertes sunt superiorum : quia scilicet 
adeo turbatam habent phantasiam, ut intellectus in actu ha- 
beri nequeat; sicut in pueris ex humido accidit, Alii supe- 
riorum multa loquuntur et praedicunt vera, alii pauca; 
secundum quod plus aut minus impediuntur interiores vires, 
et secundum quod melius habent disposita phantasmata, 
et secundum altiora phantasmata in his quam in illis, etc. 
Nec sunt haec ex lege Mahumeti, ut hic dicere non est 
veritus: sed ex philosophia naturali, ex experientia, ex sacra 
Scriptura, ex sacris doctoribus. Et de philosophia et expe- 
rientia dictum est: quamvis non desint philosophorum au- 
ctoritates in de Somno et Vigilia *. Sacra autem Scriptura 
plena est visionibus in somniis. Imo Num. xii * Deus locu- 
turum se prophetis in somniis promittit: et loelis 11 * di- 
citur, inter effectus Spiritus Sancti, somnia somniabunt, etc. 
Augustinus quoque, XII super Genesim ad litteram*, inquit: 
animae humanae, secundum quod a sensibus abstrahitur , 
convenit futura praevidere. Gregorius quoque, in IV Dial.*, 
hoc idem docet: imo dicit hoc convenire animae, vel ex 
naturae subtilitate, aut revelatione superiorum. Taceat ergo 
praesumptuosa haec vox : Christianissima doctrina haec est, 
et philosophica simul. 



• Vide De Divt 
nat. per tom 
num, cap. ii. 

• Vers. 6. 

• Vers. 28. 



Cap. XIX. 



Cap. xxTi. 



ARTICULUS DUODECIMUS 

UTRUM PER RATIONEM NATURALEM DEUM IN HAC VITA COGNOSCERE POSSIMUS 



Infra, qu. xxxil, art. i; qu. Lxxxvi, art. 2, ad i; I Sent., dist. in, qu. i, art. i; III, dist. xxvii, qu. iii, art. i; 
IV Cont. Gent., cap. i; in Boet. de Trin., qu. 1, art. j; I Rom., cap. 1, lect. vi. 



* Lib. V, prosa 

IT. 




D DUODECIMUM SIC PROCEDITUR. VidctUr 

quod per naturalem rationem Deum in 
hac vita cognoscere non possimus ". 
Dicit enim Boetius, in libro de Consol.*, 

quod ratio non capit simplicem formam. Deus 
• Qu. iii, art. 7. autem maxime est simplex forma , ut supra * 

ostensum est. Ergo ad eius cognitionem ratio na- 

turalis pervenire non potest. 

2. Praeterea, ratione naturali sine phantasmate 
' cap.vii.n. 3; nihil intelligit anima, ut dicitur in III de Anima*. 

S. Th. lect. xu. - ^ , ^ .'-'.. ' , ^ • , • 

cf. de Mem. et Scd Dei, cum sit mcorporcus, phantasma m nobis 

Remin., cap. i; ' „ ' . ..... l- 

s. Th.iect.ii. esse non potest. Ergo cognosci non potest a nobis 
cognitione naturali. 

3. Praeterea, cognitio quae est per rationem 
naturalem, communis est bonis et malis, sicut na- 
tura ^ eis communis est. Sed cognitio Dei com- 
petit tantum bonis: dicit enim Augustinus, I de 
Trin. *, quod mentis humanae acies in tam ex- 
cellenti luce non figitur, nisi per iustitiam fidei 
emundetur. Ergo Deus per rationem naturalern 
cognosci non potest. 

Sed contra est quod dicitur Rom. i *: quod 
notum est Dei , manifestum est in illis , idest , 
quod cognoscibile est de Deo per rationem na- 
turalem. 

Respondeo dicendum quod naturalis nostra co- 
gnitio a sensu principium sumit : unde tantum se 



P 



* Cap. II. 



* Ver». 19. 



nostra naturalis cognitio extendere potest, inquan- 
tum manuduci potest per sensibilia. Ex sensibi- 
libus autem non potest usque ad hoc intellectus 
noster pertingere, quod divinam essentiam videat: 
quia creaturae sensibiles sunt effectus Dei virtu- 
tem causae '' non adaequantes. Unde ex sensibi- 
lium cognitione non potest tota Dei virtus cogno- 
sci: et per consequens nec eius essentia videri *\ 
Sed quia sunt eius ^ eflfectus a causa dependentes, 
ex eis in hoc perduci possumus, ut cognoscamus 
de Deo an est; et ut cognoscamus de ipso ea 
quae necesse est ei convenire secundum quod 
est prima omnium causa, excedens omnia sua 
causata ^. Unde cognoscimus de ipso habitudi- 
nem ipsius ad creaturas, quod scilicet omnium 
est causa ; et differentiam creaturarum ab ipso, 
quod scilicet ipse non est aliquid eorum quae 
ab eo causantur '^; et quod haec non removentur 
ab eo propter eius defectum, sed quia superex- 
cedit. 

Ad primum ergo dicendum quod ratio ad formam 
simplicem pertingere non potest, ut sciat de ea 
quid est: potest tamen de ea cognoscere, ut sciat ' 
an est. 

Ad secundum dicendum quod Deus naturali co- 
gnitione cognoscitur per phantasmata ' efifectus sui. 

Ad tertium dicendum quod cognitio Dei per es- 



a) possimus. - possumus codices et a b. 
P) natura. - et natura ACDEFG. 
T) causae. - eius A, om. ceteri et a b. 

0) et per consequens ... videri. - nec per consequens essentia Dei 
videri B. 



e) eius, - Om. BCDEFGpA et ed. a. 

X) sua causata. - creata BD, sua creata edd. a b. 

7)) causantur, - creantur BDaJ. 

0) ut sciat. - Om. codices et a b. 

i) phantasmata. - phantasma ABCDFGafr. 



* l,ib. I, cap. IV 



QUAESTIO XII, ARTICULUS XIII 



137 



sentiam, cum sit per gratiam, non competit nisi 
bonis : sed cognitio eius " quae est per rationem 
naturalem, potest competere bonis et malis. Unde 
dicit Augustinus, in libro Retractationum *: Non 



approbo qiiod in oratione * dixi, « Deiis, qiii non ' soinoi)., iib. 1, 
nisi miindos veriim scire voluisti »; responderi enim 
potest, multos etiam non mundos multa scire vera, 
scilicet per rationem naturalem. 



x) eius. - Om. codices et a b. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, cognoscere non dicit videre, ut superius, sed 
cognoscere, idest intelligere , quomodocumque id con- 
tingat. Per rationem naturalem, idest naturali lumine acqui- 
sibilem. 

II. In corpore una conclusio, responsiva quaesito affirma- 
Cf. num. seq. tive, cum corollario *. Conclusio est : Possumus in hac vita 
per rationem naturalem cognoscere Deum, secundum quod 
est prima omnium causa excellentissima. - Probatur. Natu- 
ralis nostra cognitio oritur a sensu: ergo tantum extendi- 
tur, quantum sensibilia manuducunt: ergo extenditur, non 
ad visionem Dei, sed ad cognitionem eius secundum quod 
prima omnium causa excellentissima. 

Antecedens, cum prima consequentia , patet. Secunda 
vero, quoad primam partem, probatur: sensibilia non sunt 
adaequatus effectus divinae virtutis ; ergo ex eis non potest 
tota virtus divina cognosci; ergo nec essentia eius videri. 
Quoad secundam vero partem probatur: sensibilia sunt effe- 



ctus dependentes a Deo, scilicet ut prima causa; ergo ex 
eis potest Deus ut prima causa cognosci. 

III. Corollarium est : Tria cognoscimus ex sensibilibus 
de Deo, causalia, negativa et supereminentia. Ad causa- 
litatem quidem pertinentia sunt , secundum triplex genus 
causae, non solum praedicata causalitatem importantia, puta 
exemplar, factivum, finis, etc; sed praedicata absoluta quae 
ex causalitate a posteriori inferuntur, ut esse, vivere, nos- 
se, etc. Et ad iiaec reducuntur omnia relativa ad creaturas. - 
Negativa autem , quae ex conditionibus antedictis conse- 
quuntur: ut quod incorporeus, quod infinitus, quod immu- 
tabilis. - Ad supereminentiam autem spectantia ex eisdem 
consequuntur : ut quod est super omne esse, et intelligibile, 
et intellectum. 

Haec enim omnia ex necessitate consequuntur ex habi- 
tudine inter Deum et sensibilia. Reliqua autem obscura 
sunt naturaliter nobis in hac vita. 



ARTICULUS DECIMUSTERTIUS 

UTRUM PER GRATIAM HABEATUR ALTIOR COGNITIO DEI QUAM EA 
QUAE HABETUR PER RATIONEM NATURALEM 



• Cap. 



■ Homil. XXVI 
Evang. 




D DECIMUMTERTIUM SIC PROCEDITUR. Vidc- 

tur quod per gratiam non habeatur al- 
tior cognitio Dei, quam ea quae habe- 
tur per naturalem rationem. Dicit enim 
Dionysius, in libro " de Mystica Theologia *, quod 
ille qui melius unitur Deo in hac vita, unitur ei 
sicut omnino ignoto : quod etiam de Moyse dicit, 
qui tamen excellentiam quandam obtinuit in gra- 
tiae cognitione. Sed coniungi Deo ignorando de 
eo ^ quid est, hoc contingit etiam per rationem 
naturalem. Ergo per gratiam non plenius cogno- 
scitur a nobis Deus, quam per rationem natu- 
ralem. 

2. Praeterea, per rationem naturalem in co- 
gnitionem divinorum pervenire ^ non possumus, 
nisi per phantasmata : sic etiam nec secundum co- 
gnitionem gratiae. Dicit enim Dionysius, i cap. de 
Cael. Hier., quod impossibile est nobis aliter lu- 
cere divinum radium, nisi varietate ° sacrorum ve- 
laminum circumvelatum. Ergo per gratiam non 
plenius cognoscimus Deum, quam per rationem 
naturalem. 

3. Praeterea, intellectus noster per gratiam 
fidei Deo adhaeret. Fides autem non videtur esse 

>n cognitio: dicit enim Gregorius, in Homil. * quod 
ea quae non videntur fidem habent, et non agni- 
tionem K Ergo per gratiam non additur nobis 
aliqua excellentior cognitio de Deo. 



Sed contra est quod dicit Apostolus, I Cor. 11 *: 
nobis revelavit Deus per Spiritum suiim, illa sci- 
licet quae nemo principum huius saeculi novit *, 
idest philosophorum , ut exponit Glossa *. 

Respondeo dicendum quod per gratiam perfe- 
ctior cognitio de Deo habetur a nobis, quam per 
rationem naturalem. Quod sic patet. Cognitio 
enim quam per naturalem rationem habemus, 
duo ^ requirit: scilicet, phantasmata ex sensibilibus 
accepta, et lumen naturale intelligibile, cuius vir- 
tute intelligibiles conceptiones ab eis abstrahimus. 
Et quantum ad utrumque, iuvatur humana co- 
gnitio per revelationem gratiae. Nam et lumen 
naturale intellectus confortatur per infusionem lu- 
minis gratuiti. Et interdum etiam phantasmata in 
imaginatione hominis formantur divinitus, magis 
exprimentia res divinas , quam ea quae natura- 
Uter a sensibilibus accipimus; sicut apparet in 
visionibus prophetalibus. Et interdum etiam ali- 
quae res sensibiles formantur divinitus, aut etiam 
voces , ad aliquid divinum exprimendum ; sicut 
in baptismo 1 visus est Spiritus Sanctus in specie 
columbae, et vox Patris audita est, Hic est Filius 
meus dilectus *. 

Ad primum ergo dicendum quod, licet per re- 
velationem gratiae in hac vita non cognoscamus 
de Deo quid est, et sic ei quasi ignoto coniun- 
gamur *; tamen plenius ipsum cognoscimus, in- 



Vers. 10. 



• Ibid. vers. 8. 

* Glossa interlin. 
ex s. Hier. 



Matt. m, 17. 



a) m Ubro. - I libro P, 

P) de eo. - Om. ABCE. - Pro est, sit edd. a b. 

f) pervenire. - devenire CDEpA. - Pro sic, similiter codices. 

3) varietate. - veritate P. - sacrorum om. ACDEFG. 

StTBIMAE ThEOL. D. ThOMAE T. I. 



i) agnitionem. - cognitionem ABCDEF. 

!J)' duo. - ad minus duo B. 

rj) baptismo. - Christi addit sD. 

6) coniungamur. - coniungimur codices et a b. 



i38 



QUAESTIO XII, ARTICULUS XIII 



quantum plures et excellentiores effectus eius no- 
bis demonstrantur ; et inquantum ei aliqua at- 
tribuimus ex revelatione divina, ad quae ratio 
naturalis non pertingit, ut Deum esse trinum et 
unum. 

Ad secundum dicendum quod ex phantasmati- 
bus, vel a sensu acceptis secundum naturalem 
ordinem, vel divinitus in imaginatione formatis, 
tanto excellentior cognitio intellectualis habetur, 
quanto lumen intelligibile in homine fortius fu- 
erit. Et sic per revelationem ex phantasmatibus 



plenior cognitio accipitur, ex infusione divini lu- 
minis. 

Ad tertium dicendum quod fides cognitio quae- 
dam est, inquantum intellectus determinatur per 
fidem ad aliquod cognoscibile. Sed haec deter- 
minatio ad unum non procedit ex visione ' cre- 
dentis, sed a visione eius cui creditur. Et sic, 
inquantum deest visio, deficit a ratione cognitionjs 
quae est in scientia: nam scientia determinat in- 
tellectum ad unum per visionem et intellectum 
primorum principiorum. 



i) non procedit ex visione. - non procedit a visione codices. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



TiTULus clarus. - In corpore una conclusio, responsiva 
quaesito affirmative: Perfecrior cognirio de Deo habetur 
per gratiam a nobis, quam per rationem naturalem. 

Probatur. Humana cognitio per gratiam iuvatur, et quoad 
lumen intellectuale, et quoad phantasmata: ergo perfectior 
est cognitio. - Consequentia probatur: quia cognitio nostra 
ex his duobus consurgit. Antecedens vero probatur: quia per 
gratiam interdum formantur phantasmata melius exprimen- 
tia divina, interdum res sensibiles, interdum voces; ergo. 
Exemplum primi, in visionibus Prophetarum : secundi, in 
columba baptismi Christi: tertii, in voce ibidem audita. 



II. Adverte hic, quod cognitio per gratiam in hac vita 
de Deo, praefertur naturali, non ex parte modi (quia sic 
naturalis est potior, cum sit per modum evidentiae, ut in 
responsione ad tertium dicitur), sed ex parte obiecri exten- 
sive et intensive, ut in responsione ad primum dicitur: quia 
plura, et occultiora rationi naturali, ac per hoc nobiliora 
et manifestiora secundum se, per gratiam cognoscimus, ut 
quod est trinus, etc. Haec enim tanto aliis praestant, quanto 
eorum cognoscibilitas tam alta est, ut soli Deo sint natu- 
raliter evidentia, ut in principio libri Contra Gent. * ape- 
ritur. 



Cap. III. 




QUAESTIO XIII, ARTICULUS I 



iSg 



QUAESTIO DECIMATERTIA 

DE NOMINIBUS DEI 

IN DUODECIM ARTICULOS DIVISA 



*Cf. supraqu.iii, 
Introd. 



CONSiDERATis his quae ad divinam cognitio- 
nem " pertinent, procedendum est ad con- 
siderationem divinorum nominum *: unumquod- 
que enim nominatur a nobis, secundum quod 
ipsum cognoscimus. 
Circa hoc ergo quaeruntur duodecim. 

Primo: utrum Deus sit nominabilis a nobis. 
Secundo : utrum aliqua nomina dicta de Deo, 

praedicentur de ipso substantialiter. 
Tertio : utrum aliqua nomina dicta de Deo , 
proprie dicantur de ipso ; an omnia attri- 
buantur ei metaphorice. 
Quarto: utrum muha nomina dicta de Deo, 

sint synonyma. 
Quinto: utrum nomina aliqua dicantur de Deo 
et creaturis univoce, vel aequivoce. 



• S. Th. lect. 111. 



Vers. 4. 



■ Vers. 3. 

• I Perihermen. 
cap. I, n. 2, 3. • 
S. Th. lect. II. 



Sexto: supposito quod dicanturanalogice, utrum 

dicantur de Deo per prius, vel de creaturis. 
Septimo : utrum aliqua nomina dicantur de Deo 

ex tempore. 
Octavo: utrum hoc nomen Deus sit nomen 

naturae, vel operationis ^. 
Nono : utrum hoc nomen Deus ^ sit. nomen 

communicabile. 
Decimo: utrum accipiatur univoce vel aequi- 

voce, secundum quod significat Deum per 

naturam, et per participationem, et secun- 

dum opinionem ^. 
Undecimo: utrum hoc nomen Qui est sit ma- 

xime proprium nomen Dei. 
Duodecimo: utrum propositiones affirmativae 

possint formari de Deo. 



ARTICULUS PRIMUS 

UTRUM ALIQUOD NOMEN DEO CONVENIAT 

I Sent., dist. i, expos. text., qu' 6 ; dist. xxii, art. i ; De Div. Nom., cap. t, lect. 




,D PRiMUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 

nullum nomen Deo conveniat. Dicit 

'enim Dionysius, i cap. de Dip. Nom. *, 

^quod neque nomen eius est, neqiie opi- 

nio. Et Prov. xxx * dicitur : Quod nomen eius, et 

quod nomen filii eius, si nosti? 

2. Praeterea, omne nomen aut dicitur in abs- 
tracto, aut in concreto. Sed nomina significantia 
in concreto, non competunt Deo, cum simplex 
sit: neque nomina significantia in abstracto, quia 
non significant aUquid perfectum subsistens. Ergo 
nullum nomen potest dici de Deo. 

3. Praeterea, nomina significant substantiam 
cum qualitate ; verba ' autem et participia signi- 
ficant cum tempore; pronomina autem cum de- 
monstratione vel relatione. Quorum nihil com- 
petit Deo: quia sine qualitate est et sine omni 
accidente, et sine tempore; et sentiri non potest, 
ut demonstrari possit; nec relative significari, cum 
relativa sint aliquorum antedictorum recordativa, 
vel nominum, vel participiorum, vel pronominum 
demonstrativorum. Ergo Deus nuUo modo potest 
nominari a nobis. 

Sed contra est quod dicitur Exod. xv*: Domi- 
nus ^ quasi vir pugnator, Omnipotens nomen eius. 

Respondeo dicendum quod, secundum Philoso- 
phum *, voces sunt signa intellectuum, et intelle- 



ctus sunt rerum simiUtudines. Et sic patet quod 
voces referuntur ad res significandas , mediante 
conceptione intellectus. Secundum igitur quod 
aliquid a nobis inteUectu cognosci potest, sic a no- 
bis potest nominari. Ostensum est autem supra * 
quod Deus in hac vita non potest a nobis videri 
per suam essentiam *; sed cognoscitur a nobis ex 
creaturis, secundum habitudinem principn, et per 
modum excellentiae et remotionis. Sic igitur potest 
nominari a nobis ex creaturis : non tamen "^ ita 
quod nomen significans ipsum, exprimat divinam 
essentiam secundum quod est, sicut hoc nomen 
homo exprimit sua significatione essentiam ho- 
minis secundum quod est: significat enim eius 
definitionem , declarantem eius essentiam ; ratio 
enim quam significat nomen, est definitio * *. 

Ad primum ergo diCendum quod ea ratione di- 
citur Deus non habere nomen, vel esse 
nominationem , quia essentia eius est supra id 
quod de Deo inteliigimus et voce significamus. 

Ad secundum dicendum quod, quia ex creaturis 
in Dei cognitionem venimus, et ex ipsis eum 
nominamus, nomina quae Deo attribuimus, hoc 
modo significant, secundum quod competit crea- 
turis materiaUbus , quarum ' cognitio est nobis 
connaturalis , ut supra * dictum est. Et quia in 
huiusmodi creaturis, ea quae sunt perfecta et sub- 



' Qu. XII, art. ir. 



D. 482. 



S. Th 
SUpra lect.xvi, 



Metaphys. III, 
cap. VII , n. 9. - 
■ — . lib. iIV, 



Qu. XII, art. 4. 



a) cognitionem. - perfectionem PFG et edd. a b. 
P) operationis. — comparationis D. 
f) hoc nomen Deus. - Om. codices et ed. a. 
3) secundum opinionem. - per operationem AEFGa, operationem B, 
per comparationem CD. 



e) verba, - verbum ABCDE. - Pro participia, participium CD. 

I^) Dominus. — Om. ¥ab. 

rj) tamen. - Om. BD. 

9) definitio. - ut dicitur in IV Metaphysicae addunt ABCDEF. 

i) quarum. - quorum pFGab; quarum ... connaturalis om. D. 



140 

sistentia, sunt composita; forma autem in eis non 
est aliquid completum subsistens, sed magis quo 
aliquid est: inde est quod omnia nomina a nobis 
imposita ad significandum aliquid completum sub- 
sistens, significant in concretione, prout competit 
compositis; quae autem imponuntur ad signifi- 
candas formas simplices, significant aliquid non 
ut subsistens, sed ut quo aliquid est, sicut albedo 
significat ut quo aliquid est album. Quia igitur 
et Deus simplex est, et subsistens est, attribuimus 
ei et nomina abstracta ', ad significandam sim- 
plicitatem eius; et nomina concreta, ad signi- 
ficandum subsistentiam et perfectionem ipsius : 
quamvis utraque nomina deficiant a modo ipsius, 
sicut ^ intellectus noster non cognoscit eum ut 
est, secundum hanc vitam. 

Ad tertium dicendum quod significare substan- 
tiam cum qualitate, est-significare suppositum cum 
natura vel forma determinata in qua subsisfit. 
Unde, sicut de Deo dicuntur aliqua in concretione. 



QUAESTIO XIII, ARTIGULUS I 



ad significandum subsistentiam •" et perfectionem t<- 

ipsius, sicut iam * dictum est, ita dicuntur de • Ad 2. 
Deo nomina significantia substantiam cum qua- 
litate. Verba vero et participia consignificantia ' / ^ 
tempus dicuntur de ipso, ex eo quod aeternitas 
includit omne tempus : sicut enim simplicia sub- 
sistentia non possumus apprehendere et significare 
nisi per modum compositorum, ita simplicem ae- 
ternitatem non possumus intelligere vel voce ex- 
primere, nisi per modum temporalium rerum; et 
hoc propter connaturalitatem intellectus nostri ad 
res compositas et temporales ^ Pronomina vero 5 

demonstrativa dicuntur de Deo, secundum quod 
faciunt demonstrationem ad id quod intelligitur, 
non ad id quod sentitur: secundum enim quod 
a nobis intelligitur, secundum hoc sub demonstra- 
tione cadit. Et sic, secundum illum modum quo 
nomina et participia et pronomina demonstrativa 
de Deo dicuntur, secundum hoc et pronominibus 
relativis " significari potest. " 



x) et nomiiia abstracta. - nomina simplicia et nomina abstracta 
PDFab; nomina simpUcia et abstracta BG. - Pro signijicandam , si- 
gniflcandum codices et ed. b, designiflcandum ed. a. 

X) sicut. ~ et addunt codices. 

(i) subsistentiam. - substantiam P. - Pro de Deo, de eo ADEFGafr. 

v) consigniflcantia. - signiflcantia ABCE. 



5) ad res compositas et temporales. - ad res compositas et res 
temporales B. 

0) et pronominibus relativis. - a (et G, om. EpA) pronominibus 
vel nominibus relativis ACEG, et nominibus vel pronominibus rela- 
tivis B, a pronominibus relativis DF, et pronominibus et (et om. P) 
nominibus relativis Pab. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



TITULUS clarus. - In corpore una conclusio, responsiva 
quaesito affirmative, cum modificatione. Conclusio est: 
Deus potest a nobis nominari ex creaturis, non autem se- 
cundum quod est secundum se. 

Probatur conclusio quoad utramque partem simul. Vo- 
ces sunt signa inteUectuum, et intellectus sunt similitudines 
rerum: ergo voces referuntur ad res significandas , mediis 
intellectibus : ergo , sccundum quod aliquid a nobis intel- 
ligitur, sic potest a nobis nominari : ergo Deus potest no- 
minari a nobis ex creaturis, et non secundum quod est 
secundum se. 

Antecedens est Philosophi , I Periherm. Consequentia 
vero tani prima quam secunda, relinquitur nota. Ultima 
autem probatur, quoad primam consequentis partem, quia 
Deus cognoscitur a nobis ex creaturis tripliciter, ut dictum 
est: quoad secundam vero, quia Deus in hac vita non potest 
videri a nobis per essentiam. - Et ad claritatem terminorum, 
subditur in littera declaratio exemplaris ab opposito, quo- 
modo nomina non significant Deum secundum quod in se 
est. Et intendit quod significare rem secundum quod est, 
est significare terminum naturae illius, ut ly homo (quod 
impossibile est hic de Deo haberi) : quoniam omnia nomina 
significant terminos aut rerum communium , aut negatio- 
num , vel respectuum etc. , vel compositorum ex his , ut 
patet inductive. 

II. Circa hanc partem occurrit dubium. Scotus siquidem, 
in I, dist. XXII, qu. unica , discutiens hanc propositionem 
assumptam, sicut res intelligitur, ita et nominatur, distin- 
guit eam : scilicet quoad impositionem nominis, vel quoad 
usum nominis impositi. Et tria dicit. Primo, quod quoad 
impositionem videtur falsa. Quod probat sic. Substantia 
non intelligitur a nobis distincte in propria natura, et ta- 
men significatur. Ergo imponere possumus nomina distin- 
ctius significantia quam intelligimus. Consequentia vero, et 
antecedens pro secunda parte, probatur ; quia cognitis, verbi 
gratia , accidentibus et proprietatibus lapidis , imponimus 
nomen illi substantiae lapidis, intendentes illam significa- 
tum iri per nomen; et tamen non cognoscimus distincte 
illam. - Secundo, quod quoad usum est simpliciter falsa. - 
Tertio, quod multis nominibus potest uti viator, exprimen- 
tibus divinam essentiam sub ratione ipsius essentiae divi- 
nae. Probantur haec duo: quia verisimile est esse in sacra 



Scriptura huiusmodi nomina, ut ludaei dicunt de nomine 
tetragrammaton, etc, sive imposita fuerint haec nomina a 
Deo, sive ab angelo. 

III. Ad haec, pro quanto veritati non consonant, dicen- 
dum est. Et ad primum quidem , quod non est imagina- 
bile imponi nomen distinctius significans quam concipiatur. 
Et in littera redditur causa : quia voces significant res non 
nisi media conceptione intellectus; igitur significatio cau- 
satur ex conceptione ; ergo distincta significatio supponit 
distinctam conceptionem, et confusa confusam, et maior 
maiorem, et minor minorem, etc. Quare ab hac universa- 
lissima regula de causa et causato, haec excipienda sunt ? 
- Probatio autem sua nihil valet : tum quia antecedens 
pro prima parte est falsum; tum quia pro secunda parte 
male probatur. Dico enim , et ita esse experimur , quod 
cognitis accidentibus, cognoscimus rem quandam sublatere, 
et secundum se esse et subsistere, etc. : et huiusmodi res 
nunquam magis significabitur quam cognoscetur. Si enim 
cognoscetur confuse, ut in exemplo dato, nunquam signi- 
ficabitur nisi confuse. Ex tali siquidem nomine nunquara 
aliquis plus intelliget, quam perfectus impositor apprehen- 
derit: quamvis, ex meliori ingenio proprio, cognito alicuius 
nominis significato in re, discurrendo alia cognoscat , sicut 
ex principiis conclusiones deducimus. Sed hoc non est ex 
vi significationis nominis. Unde et ipsemet Scotus ibidem 
sub dubio primum dictum relinquere tandem videtur. 

De secundo vero bene dicit Scotus: experimur enim 
quod multis nominibus utimur confuse notis , antequam 
ad notitiam distinctam illorum terminorum veniamus. 

De tertio autem, quia, experientia teste, nullum tale no- 
men divinum habemus; et rursus, quia frustra hominibus 
talia darentur nomina, quoniam nos non possumus Deum 
secundum se cognoscere; et quia sine sufficienti auctori- 
tate novitas haec dicitur; et quia Dionysius, in i Caelest. 
Hierar., dicit, impossibile est nobis aliter lucere divinum 
radium , nisi varietate sacrorum velaminum occultatum : 
videtur mihi simpliciter falsum dictum Scoti, et dicendum, 
ut in littera dicitur, quod Deus in hac vita non est a nobis 
nominabilis, nisi ex creaturis; et hoc tam quoad imposi- 
tionem, quam usum. 

IV. In responsione ad secundum, dubitare novitius posset 
quo pacto abstractum significat ut quo, et non per modum 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS II 



141 



Cap. ri, n. 2. 



subsistentis : cum sit nomen substantivum, ut albedo, sub- 
stantivi autem proprium est per modum substantiae si- 
gnificare. 

Ad hoc breviter dicitur, quod incidit hic sophisma Con- 
sequentis, a modo substantiae ad hunc modum determinate 
affirmando. Substantivum quidem significat per modum 
substantiae, idest ^er 5e s^anfw, idest solitarie: et non per 
modum subsistentis. 

Et si instetur quod etiam simitas significat curvitatem 
in naso, et consequenter non significat formam solitarie, 
sed cum subiecto : respondetur quod hic non est quaestio 
de significatione et consequentibus ad ipsam, sed d€ modo 
significandi. Abstractum autem et concretum in significa- 
tione conveniunt: quia utrumque puram formam signifi- 
cat, ut in Praedicamentis * de albo dicitur, et ex natura si- 
gnificatae formae oportet utrumque copulare subiectum 
formae significatae. Sed ex modo significandi differentia est: 



quia concretum importat subiectum et compositum ex 
modo significandi, ut primum significatum (in cuius si- 
gnum dicimus quod simum est nasus curvus, prius nasum 
quam curvitatem exprimentes) ; abstractum vero subiectum 
ex modo significandi aut non importat (sed ex natura rei 
significatae) , aut, si importat, non importat principaliter, 
sed ultimo ; unde e converso dicimus quod simitas est cur- 
vitas nasi. 

Significat igitur abstractum per modura substantiae quoad 
hoc, quia significat illud per se, idest non cum alio, ex 
modo significandi : et hoc aut simpliciter, aut principaliter. 
Concretum autem, ex modo significandi, principaliter si- 
gnificat aliud cum re primo significata. - Unde dictum Avi- 
cennae, reprehensum ab Averroe, V Metaphys., comm. xiv, 
si ratione modi significandi intelligitur, verum fuit. Nec ratio 
Averrois concludit oppositum: quoniam non tenet nisi in 
formaliter significatis ex vi significationis. 



ARTICULUS SECUNDUS 

UTRUM ALIQUOD NOMEN DICATUR DE DEO SUBSTANTIALITER 

I Sent., dist. n, art. 2; I Cont. Gent., cap. xxxi; De Pot., qu. vii, art. 5. 



• De Fide Orth., 
lib. I, cap. IX. 




D SECUNDUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
nullum nomen dicatur de Deo substan- 
tialiter. Dicit enim Damascenus *: Opor- 
tet singiilum eorum quae de Deo dicun- 
tur, non quid est secundum substantiam significare, 
sed quid non est ostendere, aiit habitudinem quan- 
dam, aut aliquid eorum quae assequuntur natu- 
ram pel operationem. 
« 2. Praeterea, dicit Dionysius ", i cap. de Div. 

s. Tii. lect. II. Nom.*: Omnem sanctorum theologorum hymnum 
invenies, ad bonos thearchiae processus, manifesta- 
tive et laudative Dei nominationes dividentem: et 
est sensus, quod nomina quae in divinam laudem 
sancti doctores assumunt, secundum processus 
ipsius Dei distinguuntur. Sed quod significat pfo- 
cessum alicuius rei , nihil significat ad eius es- 
sentiam pertinens. Ergo nomina dicta de Deo , 
non dicuntur de ipso substantialiter. 

3. Praeterea, secundum hoc nominatur aliquid 
a nobis, secundum quod inteliigitur. Sed non in- 
telligitur Deus a nobis in hac vita secundum 
suam substantiam. Ergo nec aliquod nomen im- 
positum a nobis, dicitur de Deo secundum suam 
substantiam. 

Sed contra est quod dicit Augustinus, VI de 
Trin. * : Deo hoc est esse, quod fortem esse vel 
sapientem esse , et si qiiid de illa simplicitate ^ 
dixeris , quo eius substantia significatur. Ergo 
omnia nomina ^' huiusmodi significant divinam 
substantiam. 

Respondeo dicendum quod de nominibus quae 
de Deo dicuntur negative, vel quae relationem 
ipsius ad creaturam significant, manifestum est 
quod substantiam eius nullo modo significant; 
sed remotionem alicuius ab ipso, vel relationem 
eius ad alium, vel potius alicuius ad ipsum. Sed 
de nominibus quae absolute et affirmative de 



Cap. IV. 



In libro Do- 



Deo dicuntur, sicut bonus, sapiens, et huiusmodi, 
multipliciter aliqui sunt opinati. 

Quidam enim dixerunt quod haec omnia no- 
mina, licet affirmative de Deo dicantur, tamen 
magis inventa sunt ad aliquid removendum a 
Deo, quam ad aliquid ponendum in ipso. Unde 
dicunt quod, cum dicimus Deum esse viventem, 
significamus quod Deus non hoc modo est, sicut 
res inanimatae : et similiter accipiendum est in 
aliis. Et hoc posuit ^ Rabbi Moyses *. - Alii vero 
dicunt quod haec nomina imposita sunt ad signi- ctor "p^ifxo- 
ficandum habitudinem eius ad creata ': ut, cum ca^Lvm"' ' 
dicimus Deus est bonus, sit sensus, Deus est caiisa 
bonitatis in rebus. Et eadem ratio est in aliis. 

Sed utrumque istorum videtur esse inconve- 
niens, propter tria. Primo quidem, quia secun- 
dum neutram harum positionum posset assignari 
ratio quare quaedam nomina magis de Deo di- 
cerentur quam alia. Sic enim est causa corpo- 
rum;, sicut est causa bonorum : unde, si nihil aliud 
significatur, cum dicitur Deus est boniis, nisi Deus 
est causa bonorum, poterit similiter dici quod 
Deus est corpus, quia est causa corporum. Item, 
per hoc quod dicitur ^ quod est corpus, remove- 
tur quod non sit ens in potentia tantum , sicut 
materia prima. - Secundo, quia sequeretur quod 
omnia nomina dicta de Deo, per posterius dice- 
rentur de ipso : sicut sanum per posterius dicitur 
de medicina, eo quod significat hoc tantum quod 
sit causa sanitatis in animali, quod per prius di- 
citur sanum. - Tertio, quia hoc est contra inten- 
tionem loquentium de Deo. AUud enim intendunt 
dicere, cum dicunt Deum viventem, quam quod 
sit causa vitae nostrae, vel quod differat a corpo- 
ribus inanimatis. 

Et ideo aliter dicendum est, quod huiusmodi 
quidem " nomina significant substantiam divinam. 



o) dicit Dionysius. - Dionysius dicit codices. - In textu cit. pro 
Omnem, Omnium PBDFGsA et edd. ab; et pro bonos, beatos PBEafc. 

P) simplicitate. - simplici multiplicitate vel multiplici simplicitate 
D. - Pro quo, qua PFGab. 

■)(•) nomina. — Om. codices et ed. a. 



0) posuit. - ponit ABCDE. 
e) creata. — creaturam B. 
^) quod dicitur. — Om. codices et a b. 

»)) huiusmodi quidem. - quaedam huiusmodi B, huiusmodi quae- 
dam Ga. 



142 

et praedicantur de Deo substantialiter , sed de- 
ficiunt a repraesentatione ipsius. Quod sic patet. 
Significant enim sic nomina Deum , secundum 
quod intellectus noster cognoscit ipsum. Intel- 
lectus autem noster, cum cognoscat Deum ex 
creaturis, sic cognoscit ipsum, secundum quod 
creaturae ipsum repraesentant. Ostensum est au- 

*Qu. re, art.2. tem supra * quod Deus in se praehabet ' omnes 
perfectiones creaturarum, quasi simpliciter et uni- 
versaliter perfectus. Unde quaelibet creatura in- 
tantum eum repraesentat, et est ei similis, inquan- 
tum perfectionem aliquam habet: non tamen ita 
quod repraesentet eum sicut aliquid eiusdem spe- 
ciei vel generis, sed sicut excellens principium, 
a cuius forma effectus deficiunt, cuius tamen 
aliqualem similitudinem effectus consequuntur ; 
sicut formae corporum inferiorum repraesentant 

•ibid. art.3. virtutem solarem. Et hoc supra * expositum est, 
cum de Perfectione divina agebatur. Sic igitur 
praedicta nomina divinam substantiam significant: 
imperfecte tamen , sicut et creaturae imperfecte 
eam repraesentant. 

Cum igitur dicitur Deus est bontis , non est 
sensus, Deus est causa bonitatis , vel Deus non 
est malus: sed est sensus, id quod bonitatem di- 
cimus in creaturis , praeexistit in Deo , et hoc 
quidem secundum modum altiorem. Unde ex hoc 
non sequitur quod Deo competat esse bonum 
inquantum causat bonitatem: sed potius e con- 
' verso, quia est bonus, bonitatem rebus diffundit ', 

•ub.i,cap.xxxii. secundum illud Augustini, de Doct. Christ. *: m- 
quantum bonus est, sumus. 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS II 



Ad primum ergo dicendum quod Damascenus 
ideo dicit quod haec nomina non significant quid 
est Deus, quia a nuUo istorum nominum expri- 
mitur quid est Deus perfecte : sed unumquodque 
imperfecte eum significat, sicut et creaturae im- 
perfecte eum repraesentant. 

Ad secundum dicendum quod in significatione 
nominum, aliud est quandoque a quo imponitur 
nomen ad significandum, et id ad quod signifi- 
candum nomen imponitur: sicut hoc nomen lapis 
imponitur ab eo quod laedit pedem, non tamen 
imponitur ad hoc significandum quod significet 
laedens pedem, sed ad significandam quandam 
speciem corporum; alioquin omne laedens pedem 
esset lapis. Sic igitur dicendum est quod huius- 
modi divina nomina imponuntur quidem a pro- 
cessibus deitatis: sicut enim secundum diversos 
processus perfectionum, creaturae Deum reprae- 
sentant, licet imperfecte ; ita intellectus noster ", * 

secundum unumquemque processum, Deum co- 
gnoscit et nominat. Sed tamen haec nomina non . 
imponit ad significandum ipsos processus, ut, cum 
dicitur Deus est vivens, sit sensus, ab eo ^ pro- ^ 

cedit vita: sed ad significandum ipsum rerum 
principium, prout in eo praeexisfit vita, licet emi- 
nentiori modo quam intelligatur vel significetur. 

Ad tertium dicendum quod essentiam Dei in 
hac vita cognoscere non possumus secundum 
quod in se est*: sed cognoscimus eam secundum ■ d. 483. 
quod repraesentatur in perfectionibus creatura- 
rum. Et sic nomina a nobis imposita eam si- 
gnificant. 



8) Deus in se praehabet. - Deus in se habet ABE, Deus in seipso 
habet G. 

i) rebus diffundit. - in rebus infundit B. 



x) intellectus noster. - Om. F; omisso noster, intellectus post no- 
minat ponit ed. a. 

X) ab eo. - a Deo codices et a b. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, nomen dicatur, idest secundum suum formale 
significatum attribuatur : et non, secundum id quod co- 
pulat, aut pro quo supponit, etc. Substantialiter, ut distin- 
guitur contra accidentaliter, vocando accidens omne quod 
est extra esse rei : sic enim homo dicitur substantialiter de 
Socrate, disciplinabile vero et album dicuntur accidentaliter 
de eodem. Nec restringes quaestionem: sed, iuxta tituli am- 
plitudinem, sive substantialiter complete, ut ultima diffe- 
rentia vel definitio, sive substantialiter incomplete, ut ani- 
mal respectu hominis, dicatur, totum sub quaesito praesenti 
conduditur, cum quaerimus: An aliquod nomen substan- 
tialiter de Deo dicatur. 

II. In corpore quinque: primo, ponit in quibus nomi- 
nibus habet locum haec quaestio ; secundo, refert duas opi- 
niones ; tertio , reprobat eas ; quarto , respondet quaesito 
affirmative ; quinto, ostendit quis sit sensus, cum huiusmodi 
nomina Deo attribuuntur. Et patet particularum distinctio 
in littera. 

III. Quoad primum , duo dicit. Primo, quod sunt tria 
genera nominum de Deo: negativa, ut incorporeus , im- 
mensus, etc. ; relativa, ut Dominus, finis, efficiens ; et po- 
sitiva absoluta, ut ens, sapiens, vivens, etc. - Secundo, quod 
quaestio non est de primo aut secundo genere, sed tertio 
tantum : quia constat quod illa puram negationem, aut re- 
lationem significant, sicut album puram qualitatem. 

IV. Quoad secundum, duae sunt opiniones. Prima est 
ponentium nomina haec dici de Deo negative : secunda , 
relative. Et patet. 

V. Quoad tertium , contra utramque opinionem simul 
tripliciter arguitur clare. In secunda tamen ratione, adverte 



quod fundatur super illa maxima : Omne nomen primum 
dicitur de eo de quo dicitur formaliter, quam de ceteris, 
quomodolibet aliter dicatur. 

VI. Quoad quartum, conclusio responsiva quaesito affir- 
mative est: Huiusmodi nomina dicuntur de Deo substan- 
tialiter, imperfecte tamen. - Probatur. Nomina significant 
Deum ut a nostro intellectu cognitum: ergo ut cognitum 
ex creaturis: ergo ut repraesentatum ex creaturis: ergo ut 
assimilantur ei creaturae: ergo ut supereminens principium, 
cuius forma defective participatur ab eis: ergo substantia- 
liter. 

Antecedens patet ex I Periherm. *, cum prima et se- 
cunda consequentia. Tertia autem est per se nota. Quarta 
vero probatur ex iv quaestione: quia non ut repraesentatum 
similitudine specifica aut generica; igitur analoga, ut princi- 
pium, etc. Ultima autem manifeste sequitur : si enim quod 
quid est cuiusque creaturae diminuta quaedam similitudo 
est substantiae divinae simplicissimae , oportet ut ipsa di- 
vina substantia participetur , repraesentetur , cognoscatur , 
nominetur, et significetur, etc. 

VII. Quoad quintum , sensus propositionum ex dictis 
aperitur, explicite dicendo quod, cum dicimus Deus est 
bonus, sensus est, id quod bonitatem in creaturis dicimus, 
est in Deo, et hoc altiori modo. 

Adverte hic duo. Primo, quod ly est denotat habitudi- 
nem formalem : ita quod intendit, est in Deo formaliter. 
Non sic potest exponi Deus est corpus, etc. - Secundo, quod 
ly et hoc altiori modo non est accipiendum ut pars signi- 
ficati. Non enim, cum dicimus Deus est bonus, significatur 
bonitas Dei et eminentia eius, sed bonitas tantum: emi- 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS III 



143 



nentia vero ex modo significandi innuitur, ut ex sequenti 
articulo patet. Ita quod, dicendo Deus est bonus, ex signi- 
ficato non habetur nisi quod id quod boni nomine forma- 
liter importatur, est in Deo formaliter. Et quoniam boni 
nomen importat bonitatem in concretione, quae in Deo 
non habet locum , quia est modus imperfectus ; ideo in- 
sinuatur quod bonitas est in Deo eminentiori modo quam 
significetur, quia significatur ut est in creaturis. 

VIII. In responsione ad primum, adverte quod, apud 



excellentes doctores, non est idem significare quid est, et 
esse nomen substantiale : quoniam ad primum exigitur per- 
fectio, ad secyndum non, ut in littera dicitur. Et radix est, 
quia loquuntur proprie de quid posterioristice et metaphy- 
sice, quod absque propriis non est: et non topice , quod 
communibus contentatur. 

IX. In responsione ad secundum, distinctio est, sub aliis 
verbis: importare processus dupliciter, formaliter, vel ori- 
ginaliter. 



Art. I. 



p 

In prologo. 



Art. praec. 



ARTICULUS TERTIUS 

UTRUM ALIQUOD NOMEN DICATUR DE DEO PROPRIE 

I Sent., dist. iv, qu. i. art. i; dist. xxii, art. 2; dist. xxxiii, art. 2; dist. xxxv, art. i, ad 2; 
1 Cont. Gent., cap. xxx; De Pot., qu. vii, art. 5. 




> D TERTiUM sic PROCEDiTUR. Videtur quod 
nullum nomen dicatur de Deo proprie. 
'Omnia enim nomina quae de Deo dici- 
;jmus, sunt a creaturis accepta, ut dictum 
est *. Sed nomina creaturarum metaphorice di- 
cuntur de Deo, sicut cum dicitur Deus est lapis, 
vel leo, vel aliquid huiusmodi. Ergo omnia no- 
mina dicta de Deo ", dicuntur metaphorice. 

2. Praeterea, nuUum nomen proprie dicitur 
de aliquo, a quo verius renaovetur quam de eo 
praedicetur. Sed omnia huiusmodi nomina, bonus, 
sapiens, et similia, verius removentur a Deo quam 
de eo praedicentur, ut patet per Dionysium, u cap. 
Cael. Hier. Ergo nullum istorum nominum pro- 
prie dicitur de Deo. 

3. Praeterea, nomina corporum non dicuntur 
de Deo nisi metaphorice, cum sit incorporeus. 
Sed omnia huiusmodi nomina implicant quasdam 
corporales conditiones: significant enim cum tem- 
pore, et cum compositione , et cum aliis huius- 
modi , quae sunt conditiones corporum. Ergo 
omnia huiusmodi nomina dicuntur de Deo me- 
taphorice. 

Sed contra est quod dicit Ambrosius, in lib. II 
deFide'^*: Sunt quaedam nomina, quae eviden- 
ter proprietatem divinitatis ostendunt; et quaedam 
quae perspicuam divinae maiestatis exprimunt ve- 
ritatem; alia vero sunt, quae translative per simili- 
tudinem de Deo dicuntur. Non igitur omnia no- 
mina dicuntur de Deo metaphorice, sed aliqua 
dicuntur proprie. 

Respondeo dicendum quod, sicut dictum est *, 
Deum cognoscimus ex perfectionibus procedenti- 
bus in creaturas ab ipso ; quae quidem perfectio- 
nes in Deo sunt secundum eminentiorem modum 
quam in creaturis. Intellectus autem noster eo 



modo apprehendit eas, secundum quod sunt in 
creaturis: et secundum quod apprehendit, ita si- 
gnificat per nomina. In nominibus igitur "> quae 
Deo attribuimus, est duo considerare: scilicet, per- 
fectiones ipsas significatas, ut bonitatem, vitam, 
et huiusmodi ; et modum significandi. Quantum 
igitur ad id quod significant huiusmodi nomina, 
proprie competunt Deo, et magis proprie quam 
ipsis creaturis, et per prius dicuntur de eo. Quan- 
tum vero ad modum significandi, non proprie 
dicuntur de Deo: habent enim modum signifi- 
candi qui ° creaturis competit. 

Ad primum ergo dicendum quod quaedam no- 
mina significant huiusmodi perfectiones a Deo 
procedentes in res creatas, hoc modo quod ipse 
modus imperfectus quo a creatura participatur 
divina perfectio, in ipso nominis significato in- 
cluditur, sicut lapis significat aliquid materialiter 
ens: et huiusmodi nomina non possunt attribui 
Deo nisi metaphorice. Quaedam vero nomina 
significant ipsas perfectiones absolute, absque hoc 
quod aliquis modus participandi claudatur ' in 
eorum significatione , ut ens , bonum, vivens, et 
huiusmodi: et talia proprie dicuntur de Deo. 

Ad secundum dicendum quod ideo huiusmodi 
nomina dicit Dionysius negari a Deo ^, quia id 
quod significatur per nomen , non convenit eo 
modo ei, quo nomen significat, sed excellentiori 
modo. Unde ibidem dicit Dionysius quod Deus " 
est super omnem substantiam et vitam. 

Ad tertium dicendum quod ista nomina quae 
proprie dicuntur de Deo, important conditiones 
corporales, non in ipso significato nominis, sed 
quantum ad modum significandi. Ea vero quae 
metaphorice de Deo dicuntur, important condi- 
tionem corporalem in ipso suo significato. 



a) omnia nomina dicta de Deo. 
ab, omnia dicta de Deo pD. 

P) de Fide. - de Trinitate codices et ab, 

y) igitur. - vero BCD. 

S) qui. - hunc qui ACDEG. 



nomina dicta de Dco PsD et 



i) claudatur. - includitur ABCDEG. - Ante huiusmodi codices ad- 
dunt alia. 

K) a Deo. - de Deo BD. - Post convenit addunt Deo, et ei om. 
ABCDEF. 

r)) Deus est. - est Pafr. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, ly proprie potest sumi dupliciter. Uno modo, ut 
distinguitur contra communiter: et sic animal non di- 
citur proprie de homine, quia dicitur de aliis. Alio modo, 
ut distinguitur contra metaphorice : et sic animal dicitur 
proprie de homine, florere autem non. Proprie enim dici, 
est significatum nominis inveniri in eo de quo dicitur, se- 



cundum se: metaphorice autem, est significatum nominis 
inveniri in eo de quo dicitur, secundum suam similitudi- 
nem tantum. Hic sumitur proprie, ut distinguitur contra 
metaphorice. 

II. Circa ordinem horum articulorum, dubium occurrit: 
quoniam praeposterus videtur ordo servatus in 2 et 3 articulo. 



Cf. art. seq. 



144 

Quia, in ordine compositivo, communiora prius tractanda 
sunt: communius autem est nomen proprie dictum de ali- 
quo , quam substantialiter ; quoniam accidentalia nomina 
etiam proprie dicuntur, ut patet dicendo Socrates est albus. 

III. Ad hoc breviter dicitur, quod ordo horum articu- 
lorum est optimus. Non tamen attenditur penes commu- 
nitatem maiorem et minorem, sed intimiorem ac priorem 
rationem dubitandi. Prima namque quaestio cum sit quae- 
stio an est, ideo prima quaerendi ratio est: an Deus sit 
nominabilis. Secundam vero quaestionem constat esse quae- 
stionem quid est, et ideo secunda quaerendi ratio est : quid 
in Deo est nominabile, substantia scilicet sua, an relatio, 
an negatio, etc. Tertia vero quaestio quoniam est quia est, 
ideo tertio loco quaerendum est: quomodo Deus nomi- 
natur. Et inter hos modos datur latitudo : nam primus 
spectat ad ipsam nominis praedicationem , scilicet proprie 
vel metaphorice ; secundus, ad unitatem et multitudinem, 
scilicet synonyme, etc. * Constat autem quod talis est ordo 
servatus in littera. Optimus igitur est. 

Nec est verum quod dici proprie sit communius quam 
dici substantialiter : sed habent se sicut excedentia et ex- 
cessa. Quoniam dici substantialiter contingit et proprie et 
metaphorice: possumus enim quod quid est rerum meta- 
phorice significare, ut antiqui fecerunt. Unde, post deter- 
minationem quod dicuntur nomina de Deo substantialiter, 
merito dubitatum est an dicantur de Deo proprie. 

IV. In corpore duo: primo, distinguit; secundo, re- 
spondet quaesito. Quoad primum, distinguit ea quae sunt 
in nomine dicto de Deo, sic. In nominibus Deo attributis 
sunt duo: scilicet perfectio significata, et modus significandi. 
- Probatur haec distinctio sic. Perfectiones procedentes in 
creaturas a Deo, sunt eminentiori modo in Deo quam in 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS IV 



creaturis : ergo habent in se duo, scilicet ipsam perfectio- 
nem, et modum essendi: ergo conceptus nostri de Deo 
habent in se duo proportionaliter, scilicet rem conceptam, 
et modum concipiendi: ergo nomina attributa Deo habent 
in se duo, scilicet rem significatam, et modum significandi. 
Antecedens patet , cum prima consequentia. Secunda 
vero probatur : quia Deum ex his perfectionibus cognosci- 
mus, non quomodolibet, sed secundum raodum quo sunt 
in creaturis ; idest , quod Deum ex effectibus suis sic co- 
gnoscimus, quod modus essendi effectuum redundat in 
nostrum modum concipiendi proportionaliter. Et sic con- 
ceptus de Deo in duo distingui oportet, non tanquam in 
diversa concepta; sed in unum ut rem conceptam, et alte- 
rum ut modum, non rei conceptae, sed ipsius conceptus; 
qui tamen modus ipsius conceptus a modo rei conceptae 
derivatur. Tertia autem sequela evidens est. 

V. Quoad secundum , iuxta membra duo distinctionis 
factae, respondet quaesito unica conclusione bimembri. Est 
autem conclusio haec: Aliqua nomina dicta de Deo, proprie 
et magis et prius dicuntur de Deo quoad rem significatam ; 
nulla autem quoad modum significandi. - Haec ultima pars 
probatur: quia habent modum significandi proprium- crea- 
turarum. Prima autem pars relinquitur per se nota ex di- 
ctis in qu. iv *. 

VI. In responsione ad primum, adverte ly in ipso nomi- 
nis significato, quod intelligitur de significato formali pro- 
prio, non autem de materiali et communi. Sapientia enim 
non significat quahtatem nisi gratia materiae, et tanquam 
quid commune: ex formali enim et sibi proprio significato, 
nec qualitas, nec habitus, nec aliquid aliud insinuatur, nisi 
ratio ordinandi, iudicandi, regendique, etc. ; quam contingit 
esse substantiam et accidens, habitum et actum, etc. 



Art. 2. 



ARTICULUS QUARTUS 



UTRUM NOMINA DICTA DE DEO SINT NOMINA SYNONYMA 

I Sent., dist. 11, art. 3; dist. xxii, art. 3; I Cont. Gent., cap. xxxv; de Pot., qu. vii, art 6; Compend. Theol., cap. xxv. 




D QUARTUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
ista nomina dicta de Deo, sint nomina 
*synonyma. Synonyma enim nomina di- 
^cuntur, quae omnino idem significant. 
Sed ista nomina dicta de Deo, omnino idem si- 
gnificant in Deo: quia bonitas Dei est eius essen- 
tia, et similiter sapientia. Ergo ista nomina sunt 
omnino synonyma. 

2. Si dicatur quod ista nomina significant idem 
secundum rem ", sed secundum rationes diversas, 
contra : Ratio cui non respondet aliquid in re, est 
vana; si ergo istae rationes sunt multae, et res est 
una, videtur quod rationes istae sint ^* vanae. 

3. Praeterea, magis est unum quod est unum 
re et ratione, quam quod est unum re et multiplex 
ratione. Sed Deus est maxime unus. Ergo videtur 
quod non sit unus re et multiplex ratione. Et sic 
nomina dicta de Deo non significant rationes 
diversas: et ita sunt synonyma. 

Sed contra, omnia "^ synonyma, sibi invicem 
adiuncta, nugationem adducunt, sicut si dicatur 
vestis indumentum. Si igitur omnia nomina dicta 
de Deo sunt synonyma, non posset convenienter 



Vers. 18. 



dici Deus bonus, vel aliquid huiusmodi; cum ta- 
men scriptum sit lerem. xxxii *: Fortissime, ma- 
gne, potens, Dominus exercituum nomen tibi. 

Respondeo dicendum quod huiusmodi nomina 
dicta de Deo, non sunt synonyma. Quod quidem 
facile esset videre, si diceremus quod huiusmodi 
nomina sunt inducta ad removendum, vel ad de- 
signandum * habitudinem causae respectu creatu- s 

rarum: sic enim essent diversae rationes horum 
nominum secundum diversa negata, vel secundum 
diversos eflfectus connotatos. Sed secundum quod 
dictum est * huiusmodi nomina substantiam di- * Art. 2. 
vinam significare ', licet imperfecte, etiam plane ' 

apparet, secundum praemissa, * quod habent ra- 
tiones diversas. Ratio enim quam significat nomen, 
est conceptio intellectus de re significata per no- 
men. Intellectus autem noster, cum cognoscat 
Deum ex creaturis ^ , format ad intelligendum 
Deum conceptiones proportionatas perfectionibus 
procedentibus a Deo in creaturas. Quae quidem 
perfectiones in Deo praeexistunt unite et simpli- 
citer: in creaturis vero recipiuntur divise et mul- 
tipliciter. Sicut igitur diversis perfectionibus crea- 



a) idem secundum rem. - unum ABCDE, unum {idem unum F, 
sed idem expungit) secundum rem FGa, vel idem secundum rem margo 
A. - Post sed D addit multa. 

P) sint. - sunt ABCDEGafr. 

Y) omnia. - omnia nomina ABDF, nomina CEGafc. - Pro dicatur, 
dicam ABCDE. 



S) removendum, vel ad designandum. - removendam vel ad desi- 
gnandam P. 

e) significare. - significant BG. - Pro etiam, et B. 

C) cum cognoscat Deum ex creaturis. - cum non cognoscat Deum 
nisi ex creaturis B. - Pro conceptiones proportionatas , conceptiones 
proportionales codices. 



Art. I, 2. 



y 



D. 286. 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS IV 



145 



turaram respondet unum simplex principium , 
repraesentatum per diversas perfectiones creatu- 
rarum varie et multipliciter; ita variis et multi- 
plicibus conceptibus intellectus nostri respondet 
unum omnino simplex, secundum huiusmodi con- 
ceptiones imperfecte intellectum. Et ideo nomina 
Deo attributa, licet significent unam rem, tamen, 
quia significant eam sub rationibus multis * et 
diversis, non sunt synonyma. 

Et sic patet solutio ad primum : quia nomina 
synonyma dicuntur, quae significant unum secun- 
dum unam rationem. Quae enim "^ significant ra- 
tiones diversas unius rei, non primo et per se 
unum significant: quia nomen non significat rem. 



nisi mediante conceptione intellectus, ut dictum 
est *. 

Ad secundum dicendum quod rafiones plures 
horum nominum non sunt cassae et * vanae : quia 
omnibus eis respondet unum quid simplex, per 
omnia huiusmodi multipliciter et imperfecte re- 
praesentatum. 

Ad tertium dicendum quod hoc ipsum ad per- 
fectam Dei unitatem pertinet, quod ea quae sunt 
multipliciter et divisim in aliis, in ipso sunt sim- 
pliciter et unite. Et ex hoc contingit quod est 
unus re et plures secundum rationem ' : quia in- 
tellectus noster ita multipliciter apprehendit eum, 
sicut res multipliciter ipsum repraesentant. 



»)) enim. - vero B. 



»)) enim. - vero a. 

0) et. - quasi ACDE, om. F. - Post simplex BD addunt quod est. 



i) plures secundum rationem, - plures ratione BD. 



Art. I. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



IN titulo, synonyma, idest idem omnino significatum ha- 
bentia : ita quod idem sit dicere Deus est sapiens, et Deus 
est bonus, etc. 

II. In corpore , respondet quaesito unica conclusione 
negative, sic : Nomina huiusmodi attributa Deo, non sunt 
synonyma. 

Probatur dupliciter : primo, secundum illas duas vias in 
art. 2 confutatas; secundo, iuxta sententiam quam sequi- 
mur. Prima probatio est: rationes horum nominum sunt 
diversae, secundum diversa negata aut causata, apud illos ; 
ergo non sunt synonyma. 

Secunda probatio est: intellectus noster cognoscit Deum 
ex creaturis; ergo conceptiones nostrae de Deo sunt pro- 
portionatae perfectionibus procedentibus a Deo in creaturas; 
ergo sunt variae et multiplices, atque uni omnino simplici 
correspondentes; ergo rationes huiusmodi nominum Deo 
attributorum sunt diversae ; ergo nomina huiusmodi non 
sunt synonyma. - Antecedens, cum prima consequentia , 
patet. Secunda autem probatur ex vi proportionis : quia 
sicut idem simpliciter omnino multis perfectionibus reprae- 
sentatur in esse reali, ita in esse intentionali ; quod est di- 
cere, ita multis conceptionibus. Tertia vero probatur: quia 
conceptio ipsa est ratio nominis. Ultima est per se nota. 

III. Circa iliam propositionem assumptam ad proban- 
dum tertiam consequentiam, scilicet ratio quam significat 
nomen, est conceptio intellectus de re significata, est du- 

* Cap. XI. - Did. bium. Tum quia IV Metaphys., text. comm. xxvni *, dicitur 

lib. III, cap. VII, , .^ ..-■^•^' .^..' 

n. 9. quod ratio quam signihcat nomen , est dennitio: constat 

auteni quod definitio non est conceptio, cum identificetur 
definito. Tum quia ratio nomen est secundae intentionis, 
conceptus autem primae. 

Ad hoc breviter dicitur, quod ratio, apud philosophos 
et theologos, in proposito, dupliciter sumi potest, scilicet 
formaliter, vel denominative ; sicut album sumitur pro al- 
bedine formaliter, et pro re quae est alba, denominative. 
Si sumitur formaliter, sic est nomen intentionis secundae, 
et significat relationem quandam. Si denominative , sic si- 
gnificat conceptionem et definitionem , sed diversimode. 
Conceptio enim mentalis ratio nominis dicitur, quia est id 
quo refertur nomen in significatum extra animam: definitio 
autem, quia est id quo explicatur nominis significatum. In 
praesenti autem littera, constat rationem sumi denominative 
pro conceptione mentali. Et dicta est significari per nomen, 
quia significatur proxime: definitio autem est ratio signifi- 
cata per nomen ultimo. - Et sic patet solutio obiectorum. 

IV. Adverte hic, quod quaestio praesentis litterae non est 
de rebus, sed de nominibus. Et propterea, quamvis praesens 
quaestio potuisset forte decidi ex diversitate rationum for- 
malium obiectivarum, ut Scotistae faciunt, immiscendo ma- 
teriam de rebus, scilicet de distinctione attributorum divi- 
norum; divinum tamen Auctoris ingenium, cum didicit ex 

StJMMAE ThEOL. D. ThOMAE T. I. 



I Periherm. * quod nomina sunt signa earum quae sunt in * Cap. i, n.2. 
anima passionum, formalissirae diversitatem significationis 
in nominibus ostendit ex diversitate conceptionum animae 
significatarum , absque mixtione aharum difficultatum de 
rebus. Cum hac enim decisione stat utraque pars contra- 
dictionis in materia de attributis. Propter quod, ne tanta 
operis divinitas foedetur, non est hic tractandum de dis- 
tinctione illa attributorum ; sed sit quaestio specialis. 

V. In responsione ad secundum, nota quod in pluribus 
conceptibus clauduntur duo, scilicet assimilatio ad obie- 
ctum, et pluralitas eorum. Si quaeratur ergo : Multis de re, 
puta Deo, conceptibus quid respondet in re ? respondendum 
est, quod ipsis conceptibus respondet res una multipliciter 
imitabilis seu repraesentabilis : pluralitati autem ipsorum 
conceptuum non respondet pluralitas in re obiecta, sed 
eminentia illius, ex qua habet quod unite contineat quod 
divisim ab aho apprehenditur. Unde arguere ex distinctione 
conceptuum ad distinctionem obiectae rei , est arguere a 
distinctione effectuum ad distinctionem causae : quod patet 
esse ridiculum, quoniam cum multitudine effectuum stat 
unitas causae , ut patet. Et propterea in littera utrumque 
tangitur, dum dicitur quod eis respondet unum simpliciter, 
multipliciter repraesentatum. 

VI. In responsione ad tertium , adverte quod illa pro- 
positio, Deus est unus re, et plures secundum rationem, 
potest dupliciter percipi. Uno modo, ut sit multiplex ra- 
tione subiective, idest quod sit subiectum plurium conce- 
ptuum: et est falsa, quoniam unicus est conceptus in in- 
tellectu divino, quo se et omnia simul intelligit. Aho modo, 
obiective , idest quod est obiectum plurium conceptuum, 
sive actualiter sive virtualiter: et sic est vera, et ad pro- 
positum. Ita quod Deus dicitur multiplex secundum ratio- 
nem, idest, est obiectum verificans actu vel virtute plures 
conceptiones de eo. 

VII. In eadem responsione, adverte radicem praedictae * * Num. praeced. 
propositionis, ex parte Dei, esse eminentem eius unitatem; 

ex parte vero intellectus nostri, esse proportionem eius ad 

sensibUia. Et intendit quod causa talis ac tantae pluralitatis 

rationum de Deo, quae nominibus significantur , est tanta 

elongatio nostri intellectus ab illa summa unitate, quod 

adeo dearticulate inteUigit, quemadmodum in rebus extra 

diversificantur imitationes divinae. Sicut enim extra, aliud 

est iustitia, aliud sapientia, etc, ita etiam in intellectu no- 

stro : et hoc, ut infra * patebit, quia est infimus intellectus. ■ Qu. lxxot , 

- Et nota quod non dixit: quia intellectus accipit a rebus ; ^"' '' 

sed dixit: quia intellectus ita multipliciter apprehendit, sicut 

res multipliciter repraesentant. Unde, si intellectus noster 

non acciperet scientiam a rebus, ut contigit in Adam, nihil 

minus idem sequitur, ex hoc quod intellectus proportionalis 

est rebus, ut in littera dicitur. 

VIII. Ex hac autera radice, tu qui alios respicis, habere 

19 



146 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS V 



facile potes radicem pluralitatis rationum de Deo. Si enim 
tanta pluralitas oritur ex summa unitate obiecti respectu 
intellectus tam remoti, minor pluralitas orietur ex eadem 
respectu intellectus propinquioris : nulla autem pluralitas 
erit respectu propinquissimi. Et cum constet quod propin- 
quissimus intellectus non sit, qui ab intellecto aliquo modo 
distinguitur, solus divinus intellectus restat, respectu cuius 



ex illa summa unitate nulla conceptuum pluralitas oritur. 
Radix ergo, absolute et universaliter loquendo, et non tan- 
tum respectu nostri, quare Deus est multiplex ratione, est 
eius perfecta unitas, et finitas intellectus creati. - Quod ideo 
hic diximus, quia ex hac littera deducitur: non quod ad 
hanc spectet quaestionem, quae de Nominibus est, et con- 
sequenter non nisi de dependentibus a nobis. 



ARTICULUS QUINTUS 

UTRUM EA QUAE DE DEO DICUNTUR ET CREATURIS, UNIVOCE DICANTUR DE IPSIS 

I Sent., Prol., art. 2, ad 2; dist. xix, qu. v, art. 2, ad i; dist. xxxv, art. 4; I Cont. Gent., cap. xxxii, xxxiii, xxxiv; 
De Verit., qu. 11, art. i\; De Pot., qu. vii, art. 7; Compend. TheoL, cap. xxvii. 



Vers. 26. 




iv> QuiNTUM sic proceditur. Videtur quod 
ea quae dicuntur de Deo et creaturis, 
'univoce de ipsis dicantur. Omne enim 
^aequivocum reducitur ad univocum, 
sicut multa ad unum. Nam si hoc nomen canis 
aequivoce dicitur de latrabili et marino, oportet 
quod de aliquibus univoce dicatur, scilicet de 
omnibus latrabilibus: aliter enim esset procedere 
in infinitum. Inveniuntur autem quaedam agentia 
univoca, quae conveniunt cum suis effectibus in 
nomine et definitione, ut homo generat hominem; 
quaedam vero agentia aequivoca, sicut sol causat 
calidum , cum tamen ipse non sit calidus nisi 
aequivoce. Videtur igitur quod primum agens, ad 
quod omnia agentia reducuntur, sit agens univo- 
cum. Et ita, quae de Deo et creaturis dicuntur ", 
univoce praedicantur. 

2. Praeterea, secundum aequivoca non atten- 
ditur aliqua similitudo, Cum igitur creaturae ad 
Deum sit aliqua similitudo, secundum illud Ge- 
nes. I *: Faciamus hominem ad imaginem et simi- 
litudinem nostram, videtur quod aliquid univoce 
de Deo et creaturis dicatur. 

3. Praeterea, mensura est homogenea mensu- 
• s. Th. lect. II. rato, ut dicitur in X Metaphys. * Sed Deus est 

- Did. lib. IX, . ' . t •' ....... 

cap. I, n. 13. prima mensura omnmm entmm, ut ibidem dicitur. 
Ergo Deus est homogeneus creaturis. Et ita ali- 
quid univoce de Deo et creaturis dici potest ^. 

Sed contra, quidquid praedicatur de aliquibus 
secundum idem nomen et non secundum eandem 
rationem, praedicatur de eis aequivoce. Sed nul- 
lum nomen convenit Deo secundum illam ratio- 
nem, secundum quam dicitur de creatura: nam 
sapientia in creaturis est qualitas, non autem in 
Deo; genus autem variatum mutat rationem, cum 
sit pars definitionis. Et eadem ratio est in aliis. 
Quidquid ergo de Deo ct creaturis dicitur, aequi- 
voce dicitur. 

Praeterea, Deus plus distat a creaturis, quam 
quaecumque creaturae ab invicem. Sed propter di- 
stantiam quarundam creaturarum, contingit quod 
nihil univoce de eis praedicari potest; sicut de 
his quae non conveniunt in aliquo genere. Ergo 



P 



o) dicuntur. — praedicantur BsD, om. EpCD. 
fl) dici potest. - dicitur ABCDE. 
Y) ita ut. - ita et P. 

3) ut distinctam. - distinctam Pab. »■ Pro de/initionis, quod plures 
editi habent, distinctionis codices et Pafr. 



e) circumscribit. - describit Pab. 

?) Unde nullum nomen... Sed. - Unde sicut nullum nomen... 
sic B. 

rj) philosophos qui... de Deo probant. - Philosophum qui... de 
Deo probat P. 



Art. praec. 



multo minus de Deo et creaturis aliquid univoce 
praedicatur: sed omnia praedicantur aequivoce. 

Respondeo dicendum quod impossibile est ali- 
quid praedicari de Deo et creaturis univoce. Quia 
omnis effectus non adaequans virtutem causae 
agentis, recipit similitudinem agentis non secun- 
dum eandem rationem, sed deficienter: ita ut ^' 
quod divisim et multipliciter est in effectibus, in 
causa est simpliciter et eodem modo; sicut sol 
secundum unam virtutem, multiformes et varias 
formas in istis inferioribus producit. Eodem modo, 
ut supra * dictum est, omnes rerum perfectiones, 
quae sunt in rebus creatis divisim et multipliciter, 
in Deo praeexistunt unite. Sic igitur, cum aliquod 
nomen ad perfectionem pertinens de creatura di- 
citur, significat illam perfectionem ut distinctam * 
secundum rationem definitionis ab aliis : puta 
cum hoc nomen sapiens de homine dicitur, signi- 
ficamus aliquam perfectionem distinctam ab es- 
sentia hominis, et a potentia et ab esse ipsius, et 
ab omnibus huiusmodi. Sed cum hoc nomen de 
Deo dicimus, non intendimus significare aliquid 
distinctum ab essentia vel potentia vel esse ipsius. 
Et sic, cum hoc nomen sapiens de homine dicitur, 
quodammodo circumscribit ' et comprehendit rem 
significatam: non autem cum dicitur de Deo, sed 
relinquit rem significatam ut incomprehensam, et 
excedentem nominis significationem. Unde patet 
quod non secundum eandem rationem hoc no- 
men sapiens de Deo et de homine dicitur. Et 
eadem ratio est de aliis. Unde nullum nomen 
univoce de Deo et creaturis praedicatur, 

Sed ^ nec etiam pure aequivoce, ut aliqui dixe- 
runt. Quia secundum hoc, ex creaturis nihil pos- 
set cognosci de Deo, nec demonstrari; sed semper 
incideret fallacia Aequivocationis. Et hoc est tam 
contra philosophos, qui multa demonstrative de 
Deo probant ", quam etiam contra Apostolum 
dicentem, Rom. i *: invisibilia Dei per ea quae 
facta sunt, intellecta, conspiciuntur. 

Dicendum est igitur quod huiusmodi nomina 
dicuntur de Deo et creaturis secundum analo- 
giam *, idest proportionem. Quod quidem dupli- • d. 474 



1 

Vers. 20. 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS V 



»47 



Art. 






citer contingit in nominibus: vel quia multa ha- 
bent proportionem ad unum, sicut sanum dicitur 
de medicina et urina, inquantum utrumque habet 
ordinem et proportionem ad sanitatem animalis, 
cuius hoc quidem signum est, illud vero causa; 
vel ex eo quod unum habet proportionem ad alte- 
rum, sicut sanum dicitur de medicina et animali, 
inquantum medicina est causa sanitatis quae est in 
animali. Et hoc modo aliqua dicuntur de Deo et 
creaturis analogice, et non aequivoce pure, neque 
univoce. Non enim possumus nominare Deum 
nisi ex creaturis, ut supra * dictum est. Et sic, 
quidquid * dicitur de Deo et creaturis, dicitur se- 
cundum quod est aliquis ordo creaturae ad Deum, 
ut ad principium et causam, in qua praeexistunt 
excellenter omnes rerum perfectiones. 

Et ' iste modus communitatis medius est inter 
puram aequivocationem et simplicem univocatio- 
nem. Neque enim in his quae analogice dicuntur, 
est una ratio, sicut est " in univocis ; nec totaliter 
diversa, sicut in aequivocis; sed nomen quod sic 
multipliciter dicitur, significat diversas proportio- 
nes ad aliquid '' unum ; sicut saniim , de urina 
dictum , significat signum sanitatis animalis '', de 
medicina vero dictiim, significat causam eiusdem 
sanitatis. 

Ad primum ergo dicendum quod, licet in praedi- 
cationibus oporteat aequivoca ad univoca ' reduci. 



tamen in actionibus agens non univocum ex neces- 
sitate praecedit agens univocum. Agens enim non 
univocum est causa universalis totius speciei, ut sol 
est causa generationis ^ omnium hominum. Agens 
vero univocum non est causa agens universalis 
totius speciei (alioquin esset causa sui ipsius, cum 
sub specie contineatur) : sed est causa particularis 
respectu huius individui, quod in participatione 
speciei constituit °. Causa igitur universalis totius 
speciei non est agens univocum ". Causa autem 
universalis est prior particulari. - Hoc autem agens 
universale, licet non sit univocum, non tamen est 
omnino aequivocum , quia sic non faceret sibi 
simile ; sed potest dici agens analogicum p : sicut 
in praedicationibus omnia univoca reducuntur ad 
unum primum, non univocum, sed analogicum ', 
quod est ens. 

Ad secundum dicendum quod similitudo creatu- 
rae ad Deum ^ est imperfecta: quia etiam nec idem 
secundum genus repraesentat, ut supra* dictum est. 

Ad tertium dicendum quod Deus non est men- 
sura proportionata mensuratis. Unde non oportet 
quod Deus et creaturae sub uno genere conti- 
neantur. 

Ea vero quae sunt in contrarium, concludunt 
quod non univoce huiusmodi nomina de Deo et 
creaturis praedicentur: non autem quod aequi- 
voce. 



9) quidquid. - hoc quod ABCEsD, om. pD. 

i) Et. - Et ita ABCDEG. 

x) est. - Om. codices. 

X) aliquid. - Om. codices et ab, 

jji) animalis. — Om. codices et a fr. - Sequens significat om. ACEpB. 

v) univoca. - univocum codices et a b. 



5) generationis. - universalis generationis B. 

o) constituit. - univocum addunt AB. 

::) Causa igitur... univocum. - Om. codices et ed. a. 

p) analogicum. - analogum ABCDE. 

o) analogicum. - analogum ABCDEF. 

t) ad Deum. - a Deo addit A. - etiam om. B. 



Qu. IV, art. 3. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



Cap. 



* Cf. num. XI. 

• Cf. num.xiii. 
' Cf. num. XV. 



IN titulo, ly univoce sumitur ut in Praedicamentis * defi- 
niuntur univoca: nec oportet addere aut minuere , ut 
etiam in fine huius articuli dicitur. 

In corpore quatuor: primo, respondet quaesito negative, 
quod non univoce ; secundo, quod nec aequivoce pure * ; 
tertio, aflSrmat quod analogice * ; quarto, comparat analo- 
giam^ad duo praedicta *. 

II. Quoad ^r/wiMWj, conclusio negativa est:%Nomina com- 
munia Deo et creaturis, non dicuntur de eis univoce. - Pro- 
batur sic. Omnis effectus inadaequatus recipit divisim et 
multipliciter quod in causa est simpliciter et eodem modo : 
ergo recipit similitudinem agentis non secundum eandem 
rationem : ergo creaturae participant divisim etc. , perfe- 
ctiones quae in Deo unite sunt. Ergo nomina cbmmunia 
perfectionem importantia, cum de creaturis dicuntur, si- 
gnificant aliquid distinctum ab aliis : de Deo autem dicta, 
non significant aliquid ut distinctum. Ergo huiusmodi no- 
mina, dicta de creaturis, comprehendunt rem significatam: 
de Deo autem, relinquunt rem significatam ut excedentem 
nominis significationem. Ergo huiusmodi nomina non di- 
cuntur de Deo et aliis secundum eandem rationem. Ergo 
non dicuntur univoce de Deo et creaturis. 

Antecedens declaratur exemplo soUs et inferiorum: ita 
quod declaratio non est tam exemplaris, quam proportio- 
nalis. Ex qua etiam proportionalitate, prima consequentia 
manifesta relicta est, cum secunda. Tertia autem, cum re- 
liquis, in littera ut per se nota relinquitur, eo quod a si- 
gnificatis formalibus ad significantia ut sic, quoad unitatem 
et pluralitatem rationis, liquidum est processum esse opti- 
mum. Ipsum tamen consequens tertiae consequentiae et 
quartae, declaratur exemplariter in ly sapiens , quod est 
nomen commune Deo et creaturis multis. 



III. Circa primam consequentiam occurrit pro novitiis 
dubium, quia non videtur valere: eo quod multa sunt eius- 
dem rationis genere, vel saltem univoce univocatione lo- 
gica, de qua est sermo, in corporibus inferioribus et cae- 
lestibus ; et tamen inferiora haec comparantur ad caelestia 
corpora , ut ad causas unite habentia quae hic divisim par- 
ticipantur. - Antecedens patet : corporeitas enim et diapha- 
neitas et lumen etc, sunt eiusdem rationis hic et ibi. 

IV. Ad hoc breviter dicitur, quod illa maxima assumpta 
in antecedente, ex qua infertur diversitas rationis, intelligi- 
tur formaliter, idest ut sic: ita quod semper participatio 
divisim eius quod simpliciter ac unite est in causa, exclu- 
dit identitatem rationis, etiam logicam, ab illa re partici- 
pata; non autem ab aliis, si qua alia sunt effectui et cau- 
sae communia non ex vi talis participationis. Sic autem 
contingit in obiectionibus allatis. Nam diaphaneitas, et si- 
milia, divisim sunt in superioribus, sicut et hic. Corporeitas 
autem, si unite ibi est, scilicet absque compositione mate- 
riae et formae, ut putat Averroes *, univoce non dicitur de 
illis et istis. Unde ipse Averroes negat, super Porphyrio *, 
corpus esse genus praedicamenti Substantiae, et ponit cor- 
pus compositum, etc. Si autem ex materia et forma re- 
sultat etiam ibi, iam patet quod divisim etiam ibi habetur. - 
Propterea dicito quod corpora caelestia, inquantum habent 
aliquid unite quod participatur hic divisim, ut videtur de 
virtutibus activis, quarum omnes aut multas in unica lucis 
natura habent, nihil habent eiusdem rationis cum istis. 

V. Circa tertiam consequentiam difficultas occurrit non 
parva, ex duobus capitibus. Primo, quod consequentia nihil 
valet, quoniam procedit a rerum conditionibus ad nominum 
conditiones. Constat enim intellectum nostrum, a quo de- 
pendent nomina, natum esse adunata dividere ; et propterea 



* De Substantia 
Orbis, cap. 11, et 
pluries. 

* Isagog., cap.iu. 



148 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS V 



Num. seq. 
■ Ibid. 



posse intelligere et significare perfectionem, puta sapientiam, 
absque intellectione et significatione conditionum suarum 
quas habet in re, puta quod sit idem cum aliis , aut non 
idem. Unde consequentiae istae nihil valent : Sapientia est 
in creaturis res distincta a iustitia, etc. , ergo nomen sa- 
pientiae, dictum de creaturis, significat sapientiam cum dis- 
tinctione eius a iustitia, etc. ; sicut non valet: Quantitas in 
mixtis est res coniuncta colori, ergo nomen quanti, dictum 
de mixtis, significat quantitatem coniunctam colori, etc. 

Secundo, quia, quidquid sit de consequentia, ipsa tamen 
propositio consequens, in qua sustentatur praesens positio, 
est in se falsa. Et manifestatur hoc ratione, sic. Sapientiae 
nomen, absolute, aut significat sapientiam finitam, aut infi- 
nitam , aut utramque ; aut neutro modo , sed abstrahit a 
finitate et infinitate. Non primum : quia sic ista esset falsa, 
Deus est sapiens. Non secundum : quia sic ista esset falsa, 
homo est sapiens. Nec tertium : quia sic utraque praedicta- 
rum esset falsa. Ergo quartum. Et si sic, ergo, dicendo 
homo est sapiens, et Deus est sapiens, ly sapiens non 
magis significat quid distinctum in prima quam in secunda, 
quia simpliciter et absolute in utraque praedicatur, absque 
additione aliqua. - Et confirmatur: quia positionis huius 
auctor in hoc videtur deceptus, quod non distinxit inter for- 
male significatum nominis, et materiale suppositum eius- 
dem. Quamvis enim, cum dico homo est sapiens, ly sapiens, 
gratia materiae subiectae , praedicet rem distinctam , etc. , 
quia scilicet ipsa sapientia in homine est res distincta ab 
eius esse, etc. ; ex formah tamen suo significato non prae- 
dicat nisi sapientem esse, sive limitate sive non ibi sit se- 
cundum rem. 

VI. Ad evidentiam horum , tria facere oportet : primo, 
declarare terminos assumptos; secundo, excludere falsum 
sensum huius processus * ; tertio, manifestare verum **. - 
Scito quod significare aliquid ut distinctum, seu in ratione 
distincti, contingit dupliciter. Uno modo, formaliter, idest 
significare aliquid et distinctionem ilHus ab aliis: et sic non 
intelligitur in littera. AUo raodo fundamentaliter, seu cau- 
saliter: et hoc est significare ahquid ut fundans distinctio- 
nem sui ab aliis. Et sic sumitur in proposito. Intendit enim 
littera quod sapientia, et alia huiusmodi, significent in crea- 
turis, non quod quid est sapientiae et distinctionem eius a 
iustitia, sed quod quid est sapientiae utfundat diversitatem 

Num. vn, vm. sui a iustitia. Hoc autem, ut infra * patebit, non aliunde 
habet sapientia quam ex sua quidditate : et ideo, significare 
sapientiam ut distinctam ab aliis, nihil aliud est quam signi- 
ficare sapientiam ut quidditatem. - Cum autem audis ly ab 
aliis, non intelligas ab universis ceteris: quoniam sic omne 
nomen etiam in Deo significat aliquid distinctum, nec est 
in hoc differentia aliqua inter nomina divina et creaturarum. 
Sed intelligas ab aliis perfectionibus simpliciter, vel ab aliis 
possibilibus in eodem inveniri, ut littera aperte prae se fert. 

VII. Potest autem processus iste habere duos sensus. 
Primus est, ut ex identitate et distinctione reali perfectio- 
num inferatur ditferentia nominum, quoad significare per- 
fectionem ut distinctam, et significare non ut distinctam. 
Et iuxta hunc sensum procedunt obiectiones factae. Sed 
hic sensus est falsus, ut obiiciendo probatum est: nec est 
intentus in Httera. - Alter vero sensus est, ut ex identitate 
et distinctione formali perfectionum inferatur praedicta no- 
minum differentia. Et hic sensus est intentus, verus, for- 
malis, et concludens intentum. 

Ad cuius evidentiam, scito quod duas perfectiones iungi, 
ad propositum, contingit dupliciter: scilicet identice , et 
formaliter. Identice quidem, ut si fingamus quod sapientia 
Socratis et eius iustitia sint unamet res. - Formaliter autem, 
potest iraaginari dupHciter. Primo, si fingamus quod pro- 
pria ratio formaUs sapientiae et propria ratio iustitiae sint 
una ratio formalis, ita quod illa una ratio non sit tertia 
ratio , sed sit tantum propria sapientiae et iustitiae ratio. 
Et huiusmodi identitas est simpliciter impossibilis , impji- 
cansque duo contradictoria. Si enim illae duae non sunt 
una ratio tertia, ergo non sunt una ratio: quoniam nuHa 
ratio est identitatis formalis unius ad aliam, ex quo secun- 
dum se non sunt una. Et si sint una ratio, ergo sunt una 
tertia ratio: eo quod una secundum se non est altera. 



Secundo potest intelligi, si fingamus rationem sapientiae 
et rationem iustitiae eminenter claudi in una ratione for- 
mali superioris ordinis , et identificari formaliter. Et haec 
identitas est non solum possibilis, sed de facto omnium 
perfectionum in Deo. Non est enim putandum rationem 
formalem propriam sapientiae esse in Deo: sed, ut in littera 
habetur, ratio sapientiae in Deo, non sapientiae propria est, 
sed est propria superioris, puta deitatis, et communis, emi- 
nentia formaH, iustitiae, bonitati, potentiae, etc. Sicut enim 
res quae est sapientia, et res quae est iustitia in creaturis, 
elevantur in unam rem superioris ordinis, scilicet deitatem, 
et ideo sunt una res in Deo ; ita ratio formalis sapientiae 
et ratio formaHs iustitiae elevantur in unam rationem for- 
malem superioris ordinis, scilicet rationem propriam dei- 
tatis, et sunt una numero ratio formalis, eminenter utram- 
que rationem continens, non tantum virtualiter, ut ratio 
luds continet rationem caloris, sed formaliter, ut ratio lucis 
continet rationem virtutis calefactivae. Unde subtilissime 
divinum s. Thomae ingenium , ex hoc quod ratio sapien- 
tiae in Deo est formaHter non solum ipsa, sed etiam ratio 
iustitiae, et consequenter est ratio propria non sapientiae, 
sed alicuius tertn , in creaturis autem est formaliter ipsa 
propria ratio sapientiae, intulit : Ergo alia est ratio sapien- 
tiae in Deo , et alia sapientiae in creaturis; ac per hoc, 
nomen commune non dicitur de eis secundum unam ra- 
tionem. Quod ut clarius percipiatur, exempla subdamus. Si 
enim quaeratur: quid est homo inquantum sapiens? respon- 
debitur quod ordinativus , vel aliquid huiusmodi. Si vero. 
quaeratur: quid est Deus inquantum sapiens? responden- 
dum est quod aliquid eminenter praehabens in se esse or- 
dinativum. Ubi manifeste patet quod, licet ly sapiens sit 
nomen commune Deo et homini, ratio tamen utriusque se- 
cundum iUud nomen, non est omnino eadem ; propter hoc, 
quia ratio sapientiae in homine est solum ipsa, in Deo vero 
est ipsa et aliae; imo nec ipsa nec aliae, sed altior quaedam 
ratio. Et hoc est quod in Httera, acute perspecta, dicitur. 

VIII. Ad obiectiones autem in oppositum * dicitur. Et * (^f- num. v. 
ad primam quidem dicitur, quod processus iste non arguit 
ex conditionibus rerum ad conditiones nominum, absolute ; 
sed ex diversitate rationis formalis significatae per nomen 
in hoc et in iUo, ad destruendam univocationem nominis. 
Ut enim patet ex dictis, non ex identitate aut diversitate 
reali, sed ex identitate et diversitate formali perfectionum 
inter se, intellecta, procedit littera. Nec licuisset etiam ex 
formali identitate perfectionum inter se destruere univo- 
cationem nominis, nisi ex formali identitate eorum quae 
secundum se non sunt idem, constaret sequi tertiam ratio- 
nem altiorem omnibus huiusmodi diversis. Ex hoc enim 
quod non nisi tertia ratio est, proxime liquet formalis dis- 
tinctio perfectionis elevatae et non elevatae; seu identifi- 
catae formalilpr aUis, et non identificatae formaliter aliis. 

Ad secundam vero dicitur, quod argumentum supponit 
sapientiae nomen absolute, non ut significat speciem qua- 
Htatis, sed transcendenter sumptum, significare aliquam ra- 
tionem formalem unam simpliciter. Quod tamen hic quaeri- 
tur et disputatur, et concluditur esse falsum : quia significat 
rationem formalem unam secundum analogiam, et non 
simpliciter. Quomodo autem ratio una secundum analo- 
giam praedicatur de pluribus, diffuse tractatum a nobis est 
in tractatu De Analogia Nominum *. - Unde ad quaesitum • Opusc. Caict. 
dicendum esset, quod importat utramque sapientiam, sed c.°vi (Ven^idij)! 
non per modum univoci: et ideo sequela nihil valet, quae 
hoc supponit. 

Ad confrmationem autem dicitur quod, cum dico Deus 
est sapiens, ly sapiens, ex formali suo significato, importat 
sapientiam eandem formaUter iustitiae, etc. : imo, ut rectius 
loquar, significat, non sapientiam , sed aliquid eminenter 
praehabens rationem sapientiae *. Cum vero dico homo est ' aii^uid eminen- 
sapiens, ly saptens praedicat ipsam sapientiae rationem; ut cdd. 150«, 1514. 
patet ex responsionibus reddendis quaerentibus quid est 
Deus ut sapiens ? et, quid est homo ut sapiens ? Illud enim 
formaliter nomen significat, quod respondetur qu^erenti : 
quid est A inquantum habet illud nomen ? Non est igitur 
deceptus Auctor, sed rationem univocorum formalem for- 
maUssime est intuitus, iuxta Aristotelis definitionem. 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS V 



149 



Cf. num. II. 



* Cap. IV , n. 4 
sqq. 



• Qu. III. 



Cap. IV. 



•Opusc.cit., cap. 

VIII. 

* Cf. uum. I. 



Cap. I, n. I. 



•Opusc.cit., cap. 
I, II, III. 



* Cf. num. 



IX. Contra praedictam conclusionem * Scotus , in I , 
dist. III, qu. I et in, et dist. viii, qu. lu, arguit multipliciter. 
Tum quia nomina huiusmodi habent conceptum certum in 
communi, stante dubitatione de conceptibus Dei et crea- 
turae. - Tum quia processus metaphysicales utuntur una 
ratione formali in huiusmodi, et auferendo ab ea omnes 
conditiones imperfectionis, attribuunt eam Deo. - Tum quia 
aliter Deus non esset naturaliter cognoscibihs aliquo sim- 
plici conceptu: eo quod ille conceptus non clauderetur 
essentialiter nec virtualiter in aliquo relucente in phan- 
tasmate. - Tum quia omnis comparatio est in aliqualiter 
univoco, ex Yll Pkj^sic.*: constat enim Deum esse perfe- 
ctius ens quam creatura. 

X. Et quamvis diffuse haec in commentariis De Ente et 
Essentia * tractata sint, nunc tamen breviter respondeatur. 

Ad primum quidem : illud argumentum nihil ahud con- 
dudit nisi ahetatem conceptus sapientiae, verbi gratia, in 
communi, a sapientia Dei et sapientia creaturae. Sed ex hoc 
inferre, ergo univocus conceptus, est sophisma Consequen- 
tis : quoniam conceptus analogus est etiam alius ab inferio- 
ribus. Non tamen eo ahetatis modo, quo est alius conceptus 
. univocus ab univocatis: quia hic est alius ut praecisus ab 
eis, ille vero ut continens eos, ut diffuse scripsimus in tra- 
ctatu De Analogia Nominum *. 

Ad secundum vero dicitur , quod metaphysicales pro- 
cessus utuntur una ratione simpliciter in principio inquisi- 
tionis; sed in termino, utuntur ratione una non simpliciter, 
sed secundum analogiam; sic enim est una ratio sapien- 
tiae, quando expoliata est ab imperfectionibus. Unde non 
est par ratio, ut Scotus obiicit, de lapide et sapientia: quia 
ratio lapidis nec in principio nec in termino inquisitionis 
potest remanere una analogice, salvata formaliter in Deo 
et lapide: quia semper lapidis ratio imperfectionem claudit. 

Ad tertium autem dicitur, quod Deus est cognoscibilis 
conceptu simplici contento in obiecto relucente in phan- 
tasmate, participative vel imitative. Nec oportet quod conti- 
neatur essentiaUter aut virtualiter: datur enim tertius modus. 

Ad quartum deinde dicitur, quod comparatio fit etiam 
in analogo, quod medium est inter univocum et aequivo- 
cum : et ideo negatur assumptum. Cum enim dicitur, Deus 
est perfectius ens creatura, comparatio fit in ratione entis 
una secundum analogiam, et sic communi utrique, ut alibi * 
docuimus. 

XI. Quoad secundum *, conclusio negativa est: Huius- 
modi nomina non dicuntur de Deo et aliis pure aequi- 
voce. - Probatur sic. Si dicerentur aequivoce, nihil posset 
ex creaturis cognosci aut demonstrari de Deo : sed hoc est 
contra Philosophum et Apostolum : ergo. - Consequentia 
probatur: quia incideret fallacia Aequivocationis. Destructio 
vero consequentis patet. 

XII. Advertenda sunt hic duo. Primum est ly pure. Non 
enim in littera dicitur absolute quod non aequivoca: sed 
cum limitatione dicitur , quod non sunt pure aequivoca. 
Addita est autem haec limitatio quia, secundum veritatem, 
analoga comprehenduntur sub aequivocis, quae in Praedi- 
camentis * definiuntur. Aequivoca enim multipliciter inve- 
niuntur. Quaedam enim sunt, quorum nomen est commune, 
et ratio secundum illud nomen est diversa totaliter: et haec 
vocantur pure aequivoca: et de his loquitur littera haec. 
Quaedam vero sunt, quorum nomen est commune, et ratio 
secundum illud nomen est diversa secundum aliquid : et 
haec multis modis inveniuntur, comprehenduntque sub se 
analoga, ut alibi * ostendimus. 

Secundum est : ly nihil in consequente positum , non 
supponit pro nihilo simpliciter. Quoniam, dato quod omnia 
huiusmodi nomina aequivoca essent, adhuc possemus co- 
gnoscere quod Deus est Creator, et super omnia, et quod 
non est corpus , etc. Sed supponit pro nihilo formaliter 
communi Deo et creaturis, puta esse ens, actum, bonum, 
sapientem, etc. : nihil enim horum posset sciri de Deo, sed 
semper incideret fallacia Aequivocationis, ut patet. 

XIII. Quoad tertium *, conclusio responsiva aflRrmative 
haec est: Quaecumque nomina sunt communia Deo et 
creaturis, dicuntur de eis secundum analogiam unius ad 
alterum, idest creaturae ad Deum. - Declaratur ly unius ad 



alterum, distinguendo analogiam nominum: scilicet, quia 
vel est ratione proportionis aliquorum inter se, et haec 
vocatur unius ad alterum ; vel ratione proportionis aliquo- 
rum, non inter se, sed ad tertium, et haec vocatur duorum 
ad tertium, seu multorum ad unum. Exempla patent in 
littera. 

Probatur deinde conclusio. Quoad primam quidem par- 
tem, per locum a divisione : propter quod in littera dicitur : 
Dicendum est igitur etc. Quoad secundam vero, sic. Deum 
non possumus nominare nisi ex creaturis: ergo nomina 
communia utrisque, dicuntur secundum ordinem unius ad 
alterum. Quoad tertiam vero, quia Deus est causa in qua 
praeexistunt omnium rerum perfectiones. 

XIV. Memento hic quod exempla ponimus, non quod 
ita sit, sed ut discentes intelligant. Non enim ens est ana- 
logum Deo et creaturis secundum denominationem extrin- 
secam, ut sanum : sed in hoc tenet simihtudo, quod utro- 
bique est analogia ratione ordinis duorum inter se, quamvis 
dissimiliter sit hic et ibi. Nam inter Deum et creaturam est 
similitudo formalis imitativa (quae etiara in littera tangitur, 
dum creaturas ordinari in Deum dicitur ut causam, in qua 
praeexistunt perfectiones omnes) : inter animal vero sanum 
et urinam non est similitudo, sed relatio significationis. Et 
propterea ibi est analogica communitas secundum praedi- 
cationem formalem : hic autem proprie est communitas at- 
tributionis ad unum secundum praedicationem quamcum- 
que, sive extrinsece sive intrinsece, etc. 

XV. Quoad quartum *, conclusio est: Iste modus prae- 
dicationis medius est inter univoca et aequivoca. - Probatur 
per locum a defnitione ad definitum : hic non est una ratio 
simpliciter, nec diversa totaliter, sed secundum quid «adem 
et secundum quid diversa. Significat enim diversas propor- 
tiones ad unum : et propterea, ratione diversarum propor- 
tionum est diversitas secundum quid; ratione vero unius 
rei ad quam, vel secundum quam, illae diversae propor- 
tiones fiunt, est secundum quid una, ut patet in exemplo 
de sano, etc. Ergo. - Hanc materiam si vis plene intelligere, 
vide saepe dictum opusculum De Analogia Nominum. 

XVI. In responsione ad primum, dubium occurrit: quia 
finis responsionis contradicit principio eiusdem. In princi- 
pio siquidem dicitur quod aequivoca reducuntur in uni- 
vocum in praedicationibus : in calce autem dicitur quod in 
praedicationibus univoca reducuntur in non univocum. 

XVII. Ad hoc dicitur dupliciter. Primo: in hac respon- 
sione facta est duplex comparatio in praedicationibus. Prima 
est inter univoca et pure aequivoca : et haec facta est in 
principio. Secunda est inter univoca et non univoca: et 
haec facta est in fine. Et ideo nulla est contradictio. - Sed 
haec responsio difficultatem patitur, eo quod sic non est 
satisfactum argumento. Vis enim argumenti stat in hoc , 
quod univocum habetse ad aequivocum, ut unum ad multa. 
Constat autem quod hoc est verum non solum de pure 
aequivocis, sed quocumque modo aequivocis, seu non uni- 
vocis : quoniam unum non solum est prius multis simpli- 
citer, sed multis secundum quid. Et sic univocum restat 
prius omnibus non univocis, utpote aliquo modo multitu- 
dinem includentibus in se. - Propterea respondendum vi- 
detur secundo, quod utrobique facta est comparatio inter 
eadem, scilicet univoca et aequivoca in communi, seu non 
univoca. Et tamen nulla est contradictio : quoniam in prin- 
cipio est sermo de reductione resolutiva praedicati in se; 
in fine autem, de reductione resolutiva diversorum praedi- 
catorum. Aliud est enim resolvere diversa in unum, aliud 
autem resolvere aliquid in seipsum: ibi enim unum redu- 
citur in aliud, hic autem unum distinguitur in sua, ut patet 
in naturalibus. 

Ad propositum igitur , quando sermo fuit de ordine 
diversorum praedicatorum, dictum est quod non univocum 
est prius: quia ens est primum, ad quod cetera reducun- 
tur. Cum vero sermo fuit de resolutione praedicati in se, 
dictum est quod univocum praecedit non univoca, sicut 
unum multa: eo quod ens ipsum, quod analogice dicitur 
de homine et albo, resolvitur in seipsum univoce dictum 
de hominibus, et univoce quoque dictum de albis. Et hoc 
concludebat vis argumenti. - Conclude ergo quod, compa- 



Cf. num. 



i5o 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS VI 



rando diversa praedicata inter se, analogum praecedif. re- 
solvendo autem idem praedicatum in se, univocum prae- 
cedit, ut unum multa. 



Reliqua quae in liac responsione de agentium ordine 
dicuntur, infra *, cum de actione Dei ad extra tractabitur, 
patebunt. 



' Qu.civ, art.1,2. 



" I Periherm. 
cap. I, num. 2. • 
S. Th. lect. II. 



Cap. i.-S.Th. 
lect. ni. 



* De Mystica 
Theol., cap. i. 



Vers. 14, 15. 



ARTICULUS SEXTUS 

UTRUM NOMINA PER PRIUS DICANTUR DE CREATURIS QUAM DE DEO 

Supra, art. 3; I Sent., dist. xxii, art. 2; I Cont. Gent., cap. xxxiv; Compend. Tlieol., cap. xxvii; 

Ephes., cap. iii, lect. iv. 




•S.Th.Iect.xvi. 
- Did. lib. III, 
cap. VII, n. 9. 


* D. iio. 



D SEXTUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 
nomina per prius dicantur de creaturis 
quam de Deo. Secundum enim quod 
cognoscimus aliquid, secundum hoc il- 
lud nominamus ; cum nomina, secundum Philo- 
sophum *, sint signa intellectuum. Sed pjer prius 
cognoscimus creaturam quam Deum. Ergo no- 
mina a nobis imposita, per prius conveniunt crea- 
turis quam Deo ". 

2. Praeterea, secundum Dionysium, in libro 
de Div. Notn.*, Deum ex creaturis nominamus. 
Sed nomina a creaturis translata in Deum, per 
prius dicuntur de creaturis quam de Deo; sicut 
leo, lapis, et huiusmodi. Ergo omnia nomina quae 
de Deo et de creaturis dicuntur ^, per prius de 
creaturis quam de Deo dicuntur. 

3. Praeterea, omnia nomina quae communiter 
de Deo et creaturis dicuntur, dicuntur de Deo 
sicut de causa omnium, ut dicit Dionysius *. Sed 
quod dicitur de aliquo per causam, per posterius 
de illo dicitur: per prius enim dicitur animal sa- 
num quam medicina, quae est causa sanitatis. 
Ergo huiusmodi nomina per prius dicuntur de 
creaturis quam de Deo. 

Sed contra est quod dicitur Ephes. iii *: Flecto 
genua mea ad Patretn Domini nostri lesit, ex quo 
omnis paternitas in caelo et in terra nominatur. 
Et eadem ratio videtur de nominibus ^" aliis quae 
de Deo et creaturis dicuntur. Ergo huiusmodi no- 
mina per prius de Deo quam de creaturis dicuntur. 

Respondeo dicendum quod in omnibus nomini- 
bus quae de pluribus analogice dicuntur, necesse 
est quod omnia dicantur per respectum ad unum: 
et ideo illud unum oportet quod ponatur in defi- 
nitione omnium. Et quia ratio quam significat 
nomen, est definitio, ut dicitur in IV Metaphys.*, 
necesse est quod illud nomen per prius * dicatur 
de eo quod ponitur in definitione aliorum * ', et 
per posterius de aliis, secundum ordinem quo ap- 
propinquant ad illud primum vel magis vel minus: 
sicut sanum quod dicitur de animali, cadit in defi- 
nitione sani quod dicitur de medicina, quae dicitur 
sana inquantum causat sanitatem in animali; et in 
definitione sani quod dicitur de urina, quae dicitur 
sana inquantum est signum sanitatis animalis ^. 



Sic ergo omnia nomina quae metaphorice de 
Deo dicuntur, per prius de creaturis dicuntur 
quam de Deo: quia dicta de Deo, nihil aliud 
significant quam similitudiries " ad tales creatu- i 

ras. Sicut enim ridere, dictum de prato, nihil aliud 
significat quam quod pratum similiter se habet 
in decore cum floret, sicut homo cum ridet, se- 
cundum similitudinem proportionis ; sic nomen 
leonis, dictum de Deo, nihil aliud significat quam •■ 
quod Deus similiter se habet ut fortiter operetur 
in suis operibus , sicut leo in suis. Et sic patet 
quod, secundum quod dicuntur de Deo, eorum 
significatio definiri non potest, nisi per illud quod 
de creaturis dicitur *. ^ 

De aliis autem nominibus, quae non metapho- 
rice dicuntur de Deo, esset etiam ' eadem ratio, si ' 

dicerentur de Deo causaliter tantum, ut quidam 
posuerunt. Sic enim, cum dicitur Deus est boniis, 
nihil aliud esset quam Deus est causa bonitatis 
creaturae *: et sic hoc nomen bonum, dictum de « 

Deo, clauderet in suo intellectu bonitatem crea- 
turae. Unde bonum per prius diceretur de crea- 
tura quam de Deo. Sed supra * ostensum est quod • Art. 3. 
huiusmodi nomina non solum dicuntur de Deo 
causaliter, sed etiam essentiaUter. Cum enim dici- 
tur Deus ^ est bonus, vel sapiens, non solum signi- ^ 

ficatur quod ipse sit causa sapientiae vel bonita- 
tis, sed quod haec in eo eminentius praeexistunt '". •* 

Unde, secundum hoc, dicendum est quod, quan- 
tum ad rem significatam per nomen, per prius 
dicuntur de Deo quam de creaturis: quia a Deo 
huiusmodi perfectiones in creaturas manant. Sed 
quantum ad impositionem nominis, per prius a 
nobis imponuntur creaturis, quas prius cognosci- 
mus *. Unde et modum significandi habent qui * d. 107. 
competit creaturis, ut supra * dictum est. * Art. 3. 

Ad primum ergo dicendum quod obiectio illa 
procedit quantum ad imposifionem nominis. 

Ad secundum dicendum quod non est eadem 
ratio de nominibus quae metaphorice de Deo 
dicuntur, et de aliis, ut dictum est *. ■ i" corpore. 

Ad tertium dicendum quod obiectio illa proce- 
deret, si huiusmodi nomina solum de Deo cau- 
saliter dicerentur ' et non essentialiter, sicut sa- " 

num de medicina. 



a) quam Deo. - Om. codices et ed. a. 

p) quae . . . dicuntur. - Om. codices et cd. a. 

Y) nominibus. - Om. F, omnibus ceteri ct ab. - In fine pro quam 
de creaturis, quam creaturis PCF; Ergo ... dicuntur om. B, 

5) per prius. - primo ACDEFjt. 

e) aliorum. - aliquorum, scilicet de illo uno ad quod sicut ad sub- 
stantiam omnia referuntur. Exemplum (corrigitur in sicut) de sano, 
quod dicitur dc medicina et urina analngice per respectum quem 
habet ad unum, scilicet ad sanum in animali B, sed sequentia post 
referuntur tolluntur per vacat. 



^) animalis. - unde sanum dicitur per prius de sano in animali 
addit B. 

rj) similitudines. - similitudinem ACDE. 

0) dicitur. - dicuntur FGa. 

i) etiam. - Om. codices ct ed. a. 

x) creaturae. - creatae ACDEF. - bonum post nomen ora, ABC 
DEFa. 

X) Deus. - quod Deus codices, 

jj.) praeexistunt. - praeexistant ABCDE. 

v) dicerentur. - praedicarentur codices, dicantur ed. a. 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS VI 



i5i 



Commentaria Cardinalis Caietani 



1 r 



MTULUS, ut iacet, in sua amplitudine intelligitur, ut ex 
responsione patet. 
In corpore quatuor: primo, regula traditur ad discernen- 
dum de quo per prius nomen dicitur, et de quo posterius ; 

• Cf. num. V. secundo, respondetur quaesito quoad nomina metaphorica*; 

tertio, quoad proprie dicta, secundum opinionem in secundo 

•^Cf. num. VI. articulo confutatam *; quarto, secundum veritatem **. 

.num. \ii. jj Q^Qgjj primum, regula est: Analogum prius dicitur 

de eo quod ponitur in aliorum definitione, quam de aliis. - 

Probatur. In omni nomine analogo est unum respectum a 

ceteris: ergo illud unum ponitur in definitione aliorum: 

ergo iilud unum est prius ceteris secundum rationem illius 

analogi. Declaraturque hoc exemplariter in hoc analogo 

quod est sanum. — Antecedens, cum prima consequentia, 

., non aliter probatur. Secunda vero consequentia probatur: 

quia ratio quam significat nomen, est definitio ; ac per hoc, 

prius secundum definitionem illius nominis, est prius se- 

cundum eius rationem; quod nihil aliud est quam analo- 

gum prius dici de illo quod definit cetera, quam de aliis. 

III. Circa antecedens et primam eius consequentiam, 
dubium non dissimulandum occurrit. Primo, ad hominem : 

• Ad 6. quia ipsemet s. Thomas in Qu. de Ver., qu. ii, art. xi *, dicit 

non esse verum universaliter quod primum analogatum 
poni debeat in rationibus aliorum analogatorum.- Secundo, 

• Art. praeced. simpliciter. Tum quia ex dictis * patet sapientiam analogice 

dici de Deo et aliis : et tamen creatura non dicitur sapiens 
in ordine ad Deum, nec e converso, ut patet, sed uterque 
dicitur sapiens absolute. Tum quia in ratione hominis ut 
sapiens, non clauditur sapientia Dei; nec in ratione Dei ut 
sapiens est, clauditur sapientia hominis. Ergo. 

IV. Ad hoc breviter dicitur, quod analoga inveniuntur 
duobus modis. Quaedam enim significant ipsos respectus 
ad primum analogatum, ut patet de sano. Quaedam vero 
s\gm?ica.nX. fundamenta tantum illorum respectuum; ut com- 
muniter invenitur in omnibus vere analogis , proprie et 
formaliter salvatis in omnibus analogatis. Propositio ergo 
illa universalis in antecedente assumpta , intelligenda est 
universaliter in primo modo analogiae : ita quod sensus 
est, quod in omnibus nominibus quae de pluribus ana- 
logice, idest secundum diversos respectus, dicuntur, oportet 
poni unum. In quaestione autem de Veritate, de secundo 
modo analogiae dixit oppositum. Et haec responsio est 

'DeAnaiog.No- universalior ea quam alibi * assignavimus, ex Qu. de Ver., 

mm., cap.\n. q^\^ ista responsio habet locum etiam in analogis se- 

cundum proportionalitatem, metaphorice tamen dictis: in 

his enim etiam unum ponitur in ratione alterius, propter 

praedictam causam. - Ad ea vero quae secundo loco obii- 

• Num. XII. ciuntur, in quarta parte huius articuli dicetur *. 

• Cf. num. I. V. Quoad secundum *, conclusio responsiva est: Nomina 

metaphorice dicta, prius dicuntur de creaturis quam de Deo. 

- Probatur. Ratio horum nominum ut dicuntur de Deo , 
non potest intelligi absque ratione eorundem ut dicuntur 
de creaturis: ergo. - Antecedens patet exemplariter : in com- 
muni quidem de ridere , in proposito autem de leone. 

• Cf. num. II. Consequentia vero tenet ex regula assignata *. 

VI. Quoad tertium, conclusio hypothetica est: Si com- 
munia nomina proprie dicta, dicerentur de Deo causaliter 
tantum, dicerentur per prius de creaturis quam de Deo. - 
Probatur. Eorum significatio ut de Deo dicuntur, non pos- 
set intelligi sine significatione eorundem in creaturis: ergo. 

- Antecedens patet in exemplo boni. Consequentia vero 
tenet ex assignata regula. 

VII. Quoad quartum, conclusio responsiva est: Huius- 
modinomina, quoad rew significatam, prius deDeo; quoad 
impositionem nominis, prius de creaturis dicuntur. 

Probatur haec conclusio quoad primam partem. Haec 
nomina non solum significant Deum esse talem causaliter, 
sed etiam essentialiter ; et a Deo emanant aliorum perfe- 
^ ctiones; ergo per prius de Deo quam aliis, quoad rem. - 

Quoad secundam vero partem: creaturas prius cognoscimus 
et nominamus; ergo. Probatur secundo, ex signo: habent 
modum significandi qui convenit creaturis; ergo. 



VIII. Circa illud dictum in probatione primae partis 
conclusionis , scilicet, huiusmodi nomina non solum signi- 

ficant quod Deus sit causa, sed quod sit essentialiter talis, 
dubium occurrit. Si enim, cum dicitur Deus est bonus , 
sensus est, Deus est causaliter et formaliter bonus, sequitur 
primo quod ly bonus, dictum de Deo, non significet unum , 
contra Aristotelem, W Metaphys.* Sequitur secundo oppo- • Vide cap. i. - 
situm intenti. Quoniam esset sensus, Deus est causa bo- ^id. iib. iii, c n, 
nitatis aliorum, et in seipso bonitatem habens: ubi mani- 
feste patet aliorum bonitatem cadere in ratione Dei ut 
bonus est. 

IX. Ad hoc dicitur, quod verba illa possunt dupliciter 
sane intelligi. Primo, ut intelligantur de possibili seorsum: 
idest, quod huiusmodi nomina possunt dici et verificari de 
Deo utroque modo, scilicet causaliter et formaliter, seor- 
sum tamen. Ita quod ista, Deus est bonus, est vera cau- 
saliter sumpta, et est etiam vera formaliter sumpta : et non 
quod simul importet utrumque. Et sic nullam ambigui- 
tatem ingerit obiectio opposita : quia de utraque simul 
significatione loquitur. 

Secundo , ut exponantur de utroque significato simul. 
Et sic oportet dicere , quod huiusmodi nomina dicuntur 
de Deo formaliter et causaliter, sed fundamentaliter. Verbi 
gratia, cum dicitur Deus est bonus , non solum signifi- 
catur quod Deus est habens bonitatem , sed etiam quod 
Deus habet rationem bonitatis talem, qualis nata est fun- 
dare causalitatem bonitatis aliorum : ita quod ly talem 
non modum aut rationem aliquam addit supra bonitatem 
divinam, sed circumloquitur illam formalem rationem se- 
cundum quara Deus dicitur bonus ; iam * enim definitum • Art. praeced. 
est quod iUa non est eadem cum nostra, nisi secundum 
analogiam. Illa autem ratio, quamvis causalitatem non im- 
portet, fundat tamen eam proxime. Et simile est de aliis. - 
Et sic nulla remanet ambiguitas. Quoniam secundum hoc, 
nomina huiusmodi significant unum. Nec oportet coin- 
telligi bonitatem creaturae : quoniam non important causa- 
litatem formaliter , sed fundamentaliter tantum. 

Utraque responsio est bona, Prima tamen magis littera- 
lis, eo quod contra opinionem confutatam loquitur littera, 
et constat quod opinio illa loquebatur de significatione 
causalitatis, non fundamentaliter, sed formaliter, ut patet. 

X. Circa eiusdem partis probationem, et ipsam primam 

partem *, adverte quod, cum dicitur nomina huiusmodi • cf. num. «r. 

communia prius dici de Deo quantum ad rem significatam, 

non intelligas hoc materialiter , sed formaliter ; ita quod 

hoc verificari oportet de re formaliter significata. Et ratio 

assignata in littera complectitur utrumque necessarium ad 

hoc: scilicet et quod nomen salvatur formaliter; et quod 

illa ratio formalis est prior secundum rem ceteris : quod 

probatur, quia est causa ceterarum. Neutrum enim horum 

seorsum sufificeret ad concludendum nomina prius dici de 

illo, ut patet inductive: ratio enim sani in causa, licet sit 

prior secundum rem ratione sani in animali, quia tamen 

ratio sani non formaliter in causa est, posterius de causa 

dicitur; ratio quoque boni, licet sit formaliter in homine, 

non tamen prius dicitur de eo quam de aliis. 

Nec te conturbet quispiam, dicens: « Ergo non est eadem 
ratio de omnibus nominibus communibus Deo et aliis : eo 
quod quaedam sunt, quorum formales rationes, etsi salvan- 
tur in Deo, non sunt causae quod cetera sint talia, quoniara 
illae rationes formales nuUam causalitatem habent. » Me- 
mento auctoritatis Apostolicae, in littera positae, ad Ephes. 
III : Flecto genua mea ad Patrem Domini mei lesu Christi, 
ex quo omnis paternitas in caelo et in terra nominatur. 
Si namque paternitas divina, quae relatio est, atque per hoc 
a causalitate aliorum remotissima, causa est ceterarum pa- 
ternitatum; a fortiori bonitas est causa omnis bonitatis, et / S 

scientia omnis scientiae, et sic de aliis. Et si quaeratur in 
quo genere causae: nunquam duo genera desunt, scilicet 
finalis et formalis exemplaris, quidquid sit de efficientia. 

XI. Circa eandem partem dubium adhuc occurrit ad ho- 
minem. Tum quia in art. 2 huius quaestionis oppositum 



l52 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS VII 



■videtur dictum, cum dictum est quod, dicendo Deus est 
bonus, sensus est, id quod bonitatem in creaturis dicimus, 
eminentius in Deo praeexistit. Ecce aperte vides in signifi- 
catione tonj in Deo posita, claudi bonitatem creaturae; et 
consequenter, prius dici debere de creaturis. - Rursus, in 
art. 5 dictum est quod haec nomina dicuntur de creaturis 
in ordine ad Deum: ergo in ratione horum nominum ut 
dicuntur de creaturis, clauditur Deus: ergo prius de Deo, 
ita quod Deus ponitur in definitione aliorum. Cuius op- 
* Cf. nmn. ni. positum hic tenetur, et patet *. 

XII. Ad hoc breviter dicitur quod, secundum veritatem, 
haec nomina dicuntur analogice, idest proportionaliter, et 
prius de Deo quam aliis : quia, cum in utrisque dicantur for- 
maliter, formalitas tamen in Deo prior est, secundum rem, 
formalitate illa in aliis. Non tamen est sic prior, ut sci- 
licet definiens est prius definito: sed est prior ut causa 
exemplaris saltem est prior exemplato. Et propterea, sicut 
omnia exemplata sunt talia in ordine ad exemplar, sic 



oranes creaturae dicuntur tales, puta bonae, in ordine ad 
divinam bonitatem. Et sicut non oportet exemplata signi- 
ficari cum ordine ad exemplar, quamvis illud habeant ; ita 
non oportet bonitatem creaturae significari in ordine ad 
bonitatem divinam, quamvis, secundum esse, illam semper 
respiciat ut exemplar. - Verba igitur 5 art., et similia, hic 
non sunt confutata, sed exposita: quod scilicet intelliguntur 
secundum esse, et non secundum signijicari, nisi funda- 
mentaliter, pro quanto rationes forniales per ea significatae 
in creaturis, fundant ordinem ad Deum ut causam. - Verba 
autem 2 art. non fuerunt inducta ut defineretur significatio 
nominis in Deo posita, sed ut exponeretur ex notioribus 
nobis. Et ideo nihil obstant. Nulla enim comparatio, aut con- 
notatio alterius, clauditur in ratione huiusmodi nominum, 
tam cum de Deo, quam cum de creaturis dicuntur: sed vere 
absolute dicuntur, cum absolutas significent perfectiones. 

Et per hacc patet solutio obiectorum in prima parte 
huius corporis articuli *. 'Cf. num.iu.rv. 



ARTICULUS SEPTIMUS 

UTRUM NOMINA QUAE IMPORTANT RELATIONEM AD CREATURAS, 
DICANTUR DE DEO EX TEMPORE 

Infra, qu, xxxrv, art. 3, ad 2; I Sent., dist. xxx, art. i; dist. xxxvii, qu. 11, art. 3. 




»D SEPTiMUM sic PROCEDiTUR. Vidctur quod 

nomina quae important relationem ad 

'creaturas, non dicantur de Deo ex tem- 

jpore. Omnia enim huiusmodi nomina 

significant divinam substantiam , ut communiter 

' DeFide, \i\>.i, dicitur, Unde et Ambrosius dicit * quod hoc no- 

<^ap. I. . . ^ .. 

men Dominus est nomen potestatis, quae est di- 
" vina substantia: et Creator ' significat Dei actio- 

nem, quae est eius essentia. Sed divina substantia 
non est temporalis, sed aeterna. Ergo huiusmodi 
nomina non dicuntur de Deo ex tempore, sed 
ab aeterno. 

2. Praeterea, cuicumque convenit aliquid ex 
tempore, potest dici factum: quod enim ex tem- 
pore est album, fit album. Sed Deo non convenit 
esse factum. Ergo de Deo nihii praedicatur ex 
tempore. 

3. Praeterea, si aliqua nomina dicuntur de Deo 
ex tempore propter hoc quod important relatio- 

? nem ^ ad creaturas, eadem ratio videtur de omni- 

bus quae relationem ad creaturas important. Sed 
quaedam nomina importantia relationem ad crea- 

T turas, dicuntur de Deo ^' ab aeterno: ab aeterno 

enim scivit creaturam et dilexit, secundum illud 
* ver. 3. lerem. xxxi *, in caritate perpetua dilexi te. Ergo 

et alia nomina quae important relationem ad crea- 
turas, ut Dominus et Creator, dicuntur de Deo 
ab aeterno. 

4. Praeterea, huiusmodi nomina relationem 
significant. Oportet igitur quod relatio illa vel sit 
aliquid in Deo, vel in creatura tantum. Sed non 
potest esse quod sit in creatura tantum: quia sic 
Deus denominaretur Dominus a relatione oppo- 
sita, quae est in creaturis; nihil autem denomina- 
tur a suo opposito. Relinquitur ergo quod relatio 

^ est etiam * aliquid in Deo. Sed in Deo nihil potest 



esse ex tempore, cum ipse sit supra tempus. Ergo 
videtur quod huiusmodi nomina non dicantur de 
Deo ex tempore. 

5. Praeterea, secundum relationem dicitur ali- 
quid relative: puta secundum dominium domi- 
nus, sicut secundum albedinem albus. Si igitur 
relatio dominii non est in Deo secundum rem, 
sed solum secundum rationem , sequitur quod 
Deus non sit realiter Dominus: quod patet esse 
falsum. 

6. Praeterea, in relativis quae non sunt simul 
natura, unum potest esse , altero non existente : 
sicut scibile existit ', non existente scientia, ut di- « 
citur in Praedicamentis *. Sed relativa quae dicun- • cap. v, n. 18. 
tur de Deo et creaturis, non sunt simul natura. 

Ergo potest aliquid dici relative de Deo ad crea- 
turam, etiam creatura non existente. Et sic huius- 
modi nomina, Dominus et Creator, dicuntur de 
Deo ab aeterno, et non ex tempore. 

Sed contra est quod dicit Augustinus, V de 
Trin. *, quod haec relativa appeilatio Dominus • cap. xvi. 
Deo convenit ex tempore. 

Respondeo dicendum quod quaedam nomina 
importantia relationem ad creaturam, ex tempore 
de Deo dicuntur, et non ab aeterno. 

Ad cuius evidentiam, sciendum est quod qui- 
dam posuerunt relationem non esse rem naturae, 
sed rationis tantum. Quod quidem apparet esse 
falsum, ex hoc quod ipsae res naturalem or- 
dinem et habitudinem habent ad invicem. Ve- 
runtamen sciendum est quod, cum relatio requi- 
rat duo extrema, tripliciter se habere potest ^ ad ^ 

hoc quod sit res naturae et rationis. Quandoque 
enim ex utraque parte est res rationis tantum ": 1 

quando scilicet ordo vel habitudo non potest 
esse inter aliqua, nisi secundum apprehensionem 



a) Creator. - creatio Pb. 

p) relationem. - relationes ABDE. - Pro videtur, videtur esse 
BF, dicitur D. 

Y) de Deo. - Om. ACDEpB. 



3) est etiam. - est Pab. 

e) existit. - Om. codices. - Post scientia ABCDE addunt est. 

C) habere potest. - habet codices et a, habent ed. b. 

T)) tantum.- Om. ACDEFG. 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS VII 



i53 



rationis " tantum, utpote cum dicimus idem eidem 
idem. Nam secundum quod ratio apprehendit bis 
aliquod unum, stamit illud ut duo ; et sic appre- 
hendit quandam habitudinem ipsius ad seipsum. 
Et similiter est de omnibus relationibus quae 
sunt inter ens et non ens; quas format ratio, 
inquantum apprehendit non ens ut quoddam ex- 
tremum. Et idem est de omnibus relationibus 
quae consequuntur actum rationis, ut genus et 
species, et huiusmodi. 

Quaedam vero relationes sunt, quantum ad 
utrumque extremum, res naturae: quando scilicet 
est habitudo inter aliqua duo ' secundum aliquid 
realiter conveniens utrique. Sicut patet de omni- 
bus relationibus quae consequuntur quantitatem, 
ut magnum et parvum, dupium et dimidium, et 
huiusmodi : nam quantitas est in utroque extre- 
morum. Et simile est de relationibus quae con- 
sequuntur actionem et passionem, ut motivum et 
mobile, pater et filius, et similia. 

Quandoque vero relatio in uno extremorum 
est res naturae, et in altero est res rationis tan- 
tum. Et hoc contingit quandocumque duo extrema 
non sunt unius ordinis. Sicut sensus et scientia 
referuntur ad sensibile et scibile, quae quidem, 
inquantum sunt res quaedam in esse naturali exi- 
stentes, sunt extra ordinem esse sensibilis et in- 
telligibilis: et ideo in scientia quidem et sensu 
est relatio realis, secundum quod ordinantur ad 
sciendum vel sentiendum res ; sed res ipsae in 
se consideratae, sunt extra ordinem huiusmodi. 
Unde in eis non est aliqua relatio realiter ad scien- 
tiam et sensum; sed secundum rationem tantum, 
inquantum intellectus apprehendit ea ut terminos 
relationum scientiae et sensus. Unde Philosophus 
s.Th.iect.xvii. dicit, in V Metaphys. *, quod non dicuntur rela- 

Did. lib. IV,.' ..•^-'.'^ 1.. , 

tive eo quod ipsa reierantur ad alia *, sed quia 

alia referuntur ad ipsa. Et similiter dextrum non 

dicitur de columna, nisi inquantum ponitur ani- 

mali ad dextram : unde huiusmodi relatio non 

est realiter in columna, sed in animali. 

Cum igitur Deus sit extra totum ordinem crea- 

turae, et omnes creaturae ordinentur ad ipsum, 

et non e converso, manifestum est quod creaturae 

>^ realiter ^ referuntur ad ipsum Deum ; sed in Deo 

V- non est aliqua realis -" relatio eius ad creaturas *, 

89. 1 j ■ • 

sed secundum rationem tantum, mquantum crea- 

turae referuntur ad ipsum. Et sic nihil prohi- 

bet huiusmodi nomina importantia relationem ad 

creaturam, praedicari de Deo ex tempore: non 

propter aliquam mutationem ipsius, sed propter 

creaturae mutationem; sicut columna fit dextera 

animali, nulla mutatione circa ipsam existente, 

sed animali translato. 

Ad primum ergo dicendum quod relativa quae- 

dam sunt imposita ad significandum ipsas habi- 

tudines relativas, ut dominus , servus , pater et 



cap. XV, n, 

X 



* D. 1089. 



Ps. LXXX IX, 



filius , et huiusmodi: et ' haec dicuntur relativa v 

secimdum esse. Quaedam vero sunt imposita ad 
significandas res quas consequuntur quaedam ha- 
bitudines *, sicut movens et motum, caput et ca- ' d- 1099 
pitatum, et alia huiusmodi: quae dicuntur relativa 
secundum dici. Sic igitur et circa nomina divina 
haec differentia est consideranda ^ Nam quae- ? 

dam significant ipsam habitudinem ad creaturam, 
ut Dominus. Et huiusmodi non ° significant sub- <> 

stantiam divinam directe, sed indirecte, inquan- 
tum praesupponunt ipsam: sicut dominium prae- 
supponit potestatem, quae est divina substantia. 
Quaedam vero significant directe essentiam di- 
vinam, et ex consequenti important habitudinem; 
sicut Salvator, Creator, et huiusmodi, significant 
actionem Dei, quae est eius essentia ". Utraque ^ 

tamen nomina ex tempore de Deo dicuntur quan- 
tum ad habitudinem quam important, vel prin- 
cipaliter vel consequenter : non autem quantum 
ad hoc quod significant essentiam, vel directe vel 
indirecte. 

Ad secundum dicendum quod, sicut relationes 
quae de Deo dicuntur ex tempore, non sunt in 
Deo nisi secundum rationem, ita nec fieri nec 
factum esse dicitur de Deo, nisi secundum ratio- 
nem f, nulla mutatione circa ipsum existente: sicut p 

est id, Domine refugium factus es nobis *. 

Ad tertium dicendum quod operatio intellectus 
et voluntatis est in operante : et ideo nomina 
quae significant relationes consequentes actionem 
intellectus vel voluntatis, dicuntur de Deo ab ae- 
terno. Quae vero consequuntur actiones proce- 
dentes, secundum modum intelligendi, ad exte- 
riores eflfectus, dicuntur de Deo ex tempore, ut 
Salvator, Creator, et huiusmodi. 

Ad quartum dicendum quod relationes signifi- 
catae per huiusmodi nomina quae dicuntur de 
Deo ex tempore, sunt in Deo secundum rationem 
tantum : oppositae autem relationes in creaturis 
sunt secundum rem. Nec est inconveniens quod 
a relationibus realiter existentibus in re, Deus 
denominemr: tamen secundum quod cointelli- 
guntur per intellectum nostrum oppositae relafio- 
nes in Deo. Ut sic Deus dicatur relative ad crea- 
turam , quia creatura refertur ad ipsum : sicut 
Philosophus dicit, in V Metaphys. *, quod scibile ' loco supra d- 
dicitur relative, quia scientia refertur ad ipsum. 

Ad quintum DicENDUM quod, cum ea ratione re- 
feratur Deus ad creaturam, qua ' creatura refertur « 

ad ipsum; cum relatio subiectionis realiter sit in 
creatura, sequitur quod Deus non secundum ratio- 
nem tantum, sed realiter sit Dominus. Eo enim 
modo dicitur Dominus, quo creatura ei subiecta est. 

Ad sextum dicendum quod, ad cognoscendum 
utrum relativa sint simul natura vel non , non 
oportet considerare ordinem rerum de quibus 
relativa dicuntur, sed significationes ipsorum re- 



6) rationis. - a parte rationis B. 

t) inter aliqua duo. - Om. B. 

x) ad alia. — Om. codices et ab. 

X) realiter. - Om. codices. - lidem om. ipsum. 

jj.) realis. - res ACEGpF, fs ed. a, om. DsF et ed. b, 

v) et. - Om. ABD. - haec om. ABCDE. 

SUMMAE Theol. D. Thomae T. I. 



5) consideranda. - consideranda dupliciter P6. 
0) non. - quae non BG. 

;:) essentia. - sed indirecte significant habitudinem ad creaturam 
addit B. 

p) ita nec... rationem. - Om. E; pro nec ante /actum, vel ABCD. 
0) qua. - quae PCG, quia BDFa. 

30 



i54 QUAESTIO XIII, ARTICULUS VII 

lativorum. Si enim unum in sui intellectu claudat 
aliud et e converso, tunc sunt simul natura: sicut 
duplum et dimidium '", pater et filius, et similia. 



Si autem unum in sui intellectu claudat aliud, 
et non e converso, tunc non sunt simul natura. 
Et hoc modo se habent scientia et scibile. Nam 
scibile dicitur secundum potentiam: scientia autem 
secundum habitum, vel secundum actum. Unde 
scibile " , secundum modum suae significationis , 



praeexistit scientiae. Sed si accipiatur scibile se- 
cundum actum, tunc est simul cum scientia se- 
cundum actum : nam scitum non est aliquid nisi 
sit eius scientia. Licet igitur Deus sit prior crea- 
turis, quia tamen in significatione Domini claudi- 
tur quod habeat servum, et e converso, ista ^ duo 
relativa, Dominus et servus, sunt simul natura. 
Unde Deus non fuit Dominus, antequam ^ haberet 
creaturam sibi subiectam. 



<? 



t) duplum et dimidium. - diiplum dimidium FG, duplum dimi- 
dium et Paft. 

u) scibile. - Om. ABCDEG, ante praeexistit ponit ed. a; actum ... 
secundum om. pF. 



9) ista. - haec B, post duo ponit G, om. ACDEFa. - Ante Do- 
mimis B addit scilicet. 

■/.) Dominus, antequam. - ante Dominus quam ABDE. - sibi post 
haberet ponunt FG, om. ceteri. 



Commentaria Cardinalis Caietani 



Cf. num.iii. 
Cf. num. IV. 
Cf. num. XIV. 
Cf. num. XVII. 



• Did. lib. XI, 
cap. X, n. I. 



•Cap. : 
lib. fV , 



V. - Did. 
cap. XV, 



TiTULus clarus est exemplariter : scilicet Dominus , Sal- 
vator et Creator, etc. 

In corpore quinque facit : primo, proponit conclusionem 
responsivam quaesito ; secundo, claudit amplam viam pro- 
bandi conclusionem *; tertio, ibi: Veruntamen, veram viam 
aggreditur * ; quarto, ibi : Cum igitur Deus, probat conclu- 
sionem * ; quinto, ibi : non propter aliquam, excludit taci- 
tam obiectionem *. 

II. Quoad primum, conclusio responsiva quaesito est 
affirmativa et particularis, scilicet: Quaedam nomina im- 
portantia relationem ad creaturas, dicuntur de Deo ex tem- 
pore. 

III. Quoad secundum, scito quod haec conclusio ideo 
difficultatem aliquam habere videtur, quia nuUa res nova 
potest Deo advenire : et propterea , si huiusmodi nomina 
non ponunt rem aliquam realem in Deo, nulla erit diffi- 
cultas ; si autem ponunt rem realem, secus esset. Et quo- 
niam littera intendit probare conclusionem ex hoc medio, 
scilicet quia non ponunt in Deo nisi relationem rationis ; 
idcirco amplissima via quae ad hoc statim ducebat, scilicet 
nulla relatio est res naturae, quia erronea est, statim ex- 
clusa est. Et hoc est primum. 

Recitatur autem hic error ab Averroe, XII Metaphys., 
comm. XIX : confutaturque hic, sic. Res naturales habent 
ordinem habitudinemque naturalem ad invicem: ergo. Con- 
sequentia patet. Et antecedens (praeter evidentiam quam 
habet ex XII Metaphys. *, comm. lii, ubi ordo universi bo- 
num eiusdem dicitur) ut per se manifestum assumitur, - 
Hic esset quaerendum , an dentur relationes reales. Sed 
quoniam egrederemur propositi limites, fiat quaestio spe- 
cialis. 

IV. Quoad tertium, via propria ad investigandum me- 
dium conclusionis inferendae, est videre quando relatio est 
res naturae, et quando non; et unde habet quod sit res 
naturae, et unde quod non sit nisi rationis. Hanc ergo viam 
ingrediendo , sic proceditur. Relatio exigit duo extrema : 
ergo tripliciter potest inveniri res naturae aut rationis. Sci- 
licet, aut ex parte utriusque erit res rationis ; aut ex parte 
utriusque erit res naturae; aut ex altera res naturae, et ex 
altera res rationis. 

Antecedens patet. Consequentia vero probatur. Extrema 
tripliciter variantur: scilicet, quod inter aUqua non nisi per 
rationem est habitudo ; aut in utroque est res aliqua unde 
alterum respiciat; aut unum respicit alterum non eiusdem 
rationis. - Assumptum, quoad primam partem , declaratur 
ex contentis sub ea tribus modis relativorum : scilicet, respi- 
cientium idem, et non entium, et iuxta secundas intentiones. 
Ubi nota, quod in primo gradu intellectus facit extrema, 
non entia, sed extrema, dum distinguit unum in duo : in 
secundo vero, intellectus facit unum extremum et ens et 
extremum. - Quoad secundam vero partem, declaratur ex 
duobus generibus relativorum sub ea contentorum : scilicet, 
consequentium quantitatem, et actionem et passionem, ut 
patet in V Metaphys *. - Quoad tertiam vero , declaratur 
similiter ex duobus , scilicet sensu seu scientia etc. , et 
dextro in columna: auctoritateque Aristotelis confirmatur. 



V. Hic multa dicuntur contra quae obiicitur ab aliis : 
puta quod inter ens et non ens non est relatio realis; et 
quod inter motivum et mobile est relatio realis ; et quod 
scientia habet relationem realem ad scibile. Sed quoniam 
haec per accidens hic dicuntur, ideo fient de his speciales 
quaestiones. 

VI. Veruntamen unum valde arduum dubium dissimu- 
landum non est circa illa verba litterae, in quibus dicitur 
quod relationes rationis in altero extremo , puta scibili et 
sensibili, sunt inquantum intellectus apprehendit ea ut ter- 
minos relationum oppositarum , puta scientiae et sensus. 
Est autem dubium duplex : primo circa sensum litterae , 
deinde circa rem. Circa sensum quidem, an intendat quod 
correlativum exigatur, ad hoc ut extremum intelligatur sub 
ratione termini ipsius relativi; verbi gratia, an relatio do- 
minii exigatur, ad hoc ut Deus intelligatur ut Dominus est 
creaturae , inquantum eius est serva : vel potius intendat 
quod correlativum comitatur intellectum alterius extremi 
sub ratione termini ; ita quod relatio dominii concomitatur 
Deum , apprehensum ut terminum. Multum autem refert 
an sic aut sic intendat. Quoniam in primo , correlativum 
ponitur de intrinseca ratione termini, imo ponitur terminus 
ipse : in secundo vero, ponitur correlativum consequi ra- 
tionem termini. Et consequenter, in primo sensu ponitur 
quod terminus relativi oportet esse relativum: in secundo 
vero, quod est absolutum ens. Et propterea nascitur ardua 
de hoc quaestio: An terminus relativi, ut sic, sit ens ab- 
solutum, vel respectivum. 

VII. Et quoniam haec quaestio necessaria est hic, et in- 
tacta, nisi a Scoto, a quo videtur male definita, idcirco tra- 
ctanda est. Scotus ergo, in I, dist. xxx, qu. i, motus, ut reor, 
ex verbis huius litterae, ut more suo carperet, probat mul- 
tipliciter quod terminus relativi, inquantum terminus, est 
res absoluta. Ac per hoc, nullum oportet ponere correla- 
tivum, ut terminet alterum relativum, nec secundum rem 
nec secundum rationem. Probatque hoc quadrupliciter. 

Primo sic. Per se differentia inter relativa tertii modi 
et aha est, quia cetera sunt mutua, ista autem quae sunt 
tertii modi, non sunt mutua. Ergo in relativis tertii modi, 
terminus est res absoluta. - Antecedens patet V Metaphys., 
cap. de ad aliquid *. Consequentia vero est per se nota : 
quia ex quo non est correlativum , et est terminus, ergo 
res absoluta est quae terminat. 

Secundo sic, Actus definit potentiam, et non e converso : 
ergo actus, ut terminus, est res absoluta. - Antecedens patet 
IX Metaphys. * Consequentia probatur. Actus definit po- 
tentiam, ut terminat relationem potentiae ad ipsum: et de- 
finit , ut prior est quam potentia : ergo, ut terminus , est 
prior potentia. Sed, ut correlativum, non est prior potentia : 
quia correlativa mutuo se definiunt, ut dicit Porphyrius *. 
Ergo, ut correlativum, non est terminus. Ergo ut res ab- 
soluta. 

Tertio sic. Relativum, ut sic, definitur per terminum: 
ergo terminus est prior relativo: ergo terminus non est 
ipsum correlativum. - Antecedens patet. Prima vero conse- 
quentia tenet ex VII * et IX Metaphys. **: ibi enim prioritas 



* Did. lib. IV, 
cap. XV, n. 8. 



* Cap.vii. - Did. 
lib.VIII, cap.,vni 
n. 3. 



* hago^., cap. 
de Specie, post 
princip. 



* Cap. I. - Did. 
lib. VI , cap. I , 
n. 6. 

•* Cap.vii. - Did. 
lib.VIlI, cap.vni, 
n. 3. 



QUAESTIO XIII, ARTICULUS VII 



i55 



substantiae respectu accidentis , et hic actus respectu po- 
tentiae, habetur ex hoc quod definiunt illa. Secunda vero 
consequentia patet: quia aUter daretur circulus in priore et 
posteriore secundum definitionem; quod est impossibile. 

Qttarto sic. In relativis tertii modi, alterum extremum 
nullam relationem habet, nisi dum actualiter consideratur : 
et terminat relationem reliqui extremi ad se, nullo intelle- 
ctu considerante , imo etiam existente : ergo terminat ra- 
tione absoluti, et non ratione relationis cointellectae. 

Haec sunt motiva Scoti satis subtiha. Et putavit ea effi- 
cacia, ita ut eorum conclusionem veram asserat. 

VIII. Ut autem cognoscatur quantum a vero distet opi- 

♦ Loco supra ci- nio haec, ex textu V Metaphys. * in quo se fundavit, in- 

choandum est. Erravit siquidem dupliciter in illo textu. 
Primo, quia ipse supponit textum illum intelligi de extre- 
rais, seu fundamentis relativorum : ita quod Aristoteles vo- 
luerit dicere quod quaedam extrema sunt, quae dicuntur 
ad aliquid, propter relationes quas habent ad invicem; 
quaedam vero propter relationem quae est in uno extremo 
tantum. Hoc enim esse contra sensum, imo verba Aristo- 

• Num. 9. telis, patet sic. Aristoteles ibi * explicite dicit se ponere dif- 

ferentiam inter ea quae secundum se sunt ad aliquid. Sed 
constat quod fundamenta relationum non sunt ad aliquid 

* Num. 10. nisi per accidens , ut ibidem * expresse dicitur. Ergo non 

intelligitur textus ille de rebus quae denominantur relative, 
sed de ipsis ad aliquid. Nec potest aliter salvari textus ille. 

Secundo errat in differentia assignata. In textu siquidem 
illo non dicitur quod quaedam sunt mutua relativa, et 
quaedam non sunt , ut Scotus somniavit : sed differentia 
assignatur in causa seu ratione essendi ad aliquid. Ita quod 
textus affirmat etiam relativa tertii modi utrinque esse ad 
aliquid: sed differentiam ponit in hoc, quod in relativis 
primi et secundi modi , ratio quod sint ad aliquid , est 
utrumque hoc ipsum quod est ad aliud se habere ; in re- 
lativis vero tertii modi, ex parte unius extremi, ratio quod 
sit ad aliquid, non est hoc ipsum quod est ad aliud se 
' Num. 8. habere, sed aliud se habere ad ipsum *. Ubi manifeste patet 

quod tota differentia consistit in ratione essendi ad aliquid, 
et non in esse mutua vel non mutua. 

IX» Et quoniam textus ille est fundamentum theologo- 
rum in materia huius articuH speculative scribentium, ideo, 
ad maiorem claritatem, discutiendus est, sic. Textus ille im- 
plicat duo contradictoria : ergo. - Antecedens manifestatur. 
Textus loquitur de his quae secundum se sunt ad aliquid, 
et negat de aliquo illorum hoc ipsum quod est , esse ad 
aliud se habere: ergo negat definitionem a definito, seu, 
quod aequivalet, a parte subiectiva per se definiti. Ante- 
cedens patet pro utraque parte in illo textu *. Dicit enim : 

* Num. 8, 9. scibile et sensibile, et aha huiusmodi, sunt per se ad ali- 

quid: et quod non dicuntur ad aliquid quia ipsa ad aliud 
sint, sed quia alia dicuntur ad ipsa. Consequentia patet ex 
definitione ad aliquid, posita ab ipso Aristotele in Praedi- 

• Cap. V, n. I. camentis *. Et cum haec contradictio sit manifesta, dicen- 

* est edd. 1508 , dum videtur * quod Aristoteles loquitur de ad aliquid 
secundum sua fundamenta, cum dicit: ipsa non sunt ad 
aliud, sed alia ad ipsa. 

X. Et hic paralogismus, ut reor, mente retentus, decepit 
omnes qui in hoc textu erraverunt. Ad cuius solutionem, 
scito quod, quia metaphysicus tractat de relativis ut sunt 
per se partes entis, idest ut sunt entia realia, idcirco diffe- 
rentia ista est inteUigenda de relativis secundum quod entia 
realia sunt: et non de eis, sumptis ut abstrahunt ab ente 
reali, idest secundum quod important ad, non curando 
de esse eorum, quemadmodum in Praedicamentis definita 
sunt (et propterea omissa ibidem est differentia ista). Inter 
relativa ergo per se , differentia ponitur, quoad esse reale 
quod ponunt (non quod supponunt), in hoc quod quaedam 
relativa sunt, quae ideo entia reaha sunt, quia ipsa sunt in 
rerum natura talia entia, quod ad aliud se habent: quae- 
dam vero non sunt entia realia quia ipsa in rerum natura 
sint ad aliud , sed hac sola ratione inter realia numerari 
possunt, quia alia reaha dicuntur ad ipsa. Ita quod diffe- 
rentia consistit in hoc : per se relativorum quaedara sunt 
relativa realia per denorainationem seu praedicationem in- 
trinsecam; quaedam vero per denominationem extrinsecam; 



1514, 



ab alterius enim realitate relativa, ipsa quoque inter realia 
relativa connumerantur. Et iuxta hunc sensum consonat 
dictum commune, scilicet quod ex hoc textu habetur quod 
omnia relativa non sunt mutua quoad realitatem. 

Nec obstat si obiiciatur quod textus non meminit de 
esse reali. Quoniam supponitur quod de tali esse loquatur, 
ex eo quod raetaphysici est tractare de rebus ut sunt partes 
entis realis ; et consequenter, de relativis ut sunt ad aliquid 
in re, et non ut inteUiguntur ad aUquid. 

Et hinc patet quod nuUa est contradictio *. Quoniam ' Cf. num. praec. 
non negatur definitio de definito : sed insinuatur quod illa 
definitio convenit ad aliquid , sive sit ens reale, sive sit 
ens rationis, Nec illa negatur de ad aliquid: sed negatur a 
quibusdam poni esse in rerum natura quod sit ad aUud; 
cum quo tamen stat quod formaliter illamet hoc ipsum 
quod sunt, ad aliud sunt, ut definitio eorum exigit. La- 
borat ergo argumentum in aequivoco. - Singulare ergo est 
in relativis tertii modi, quod alterum ideo tantum est in re 
ad aliquid, quia reliquura est ad ipsura. 

XI. Ex his autera facile patet responsio ad quaesitum *, • Cf. num. vi. 
quoad relativa tertii raodi. Sed ut universaUs doctrina ha- 

beatur, scito quod noraine termini, in proposito, inteUigitur 

id ad quod relativum dicitur, et quod in definitione rela- 

tivi oportet ponere: haec enira duo ipseraet Scotus con- 

cedit convenire termino. Tunc sic. Si absolutum ut sic, 

esset terrainus relativi, sequeretur primo quod, cura in 

definitione ad aliquid dicitur : « ad aliquid sunt, quibus hoc 

ipsura quod sunt, est ad aliud se habere », ly aliud sup- 

poneret pro re absoluta : et sic duplura, hoc ipsum quod 

est, non est ad aliud, idest dimidium, nec servus est ad 

dominum, nec pater ad filium, etc. Hoc autera ex Prae- 

dicamentis * et expositoribus constat esse falsum : omnes * Cap. v. 

enim dicunt quod ly aliud supponit pro termino, et assi- 

gnando illud, dant correlativum, Irao textus expresse dicit * *Videibid.,n.i3. 

quod dorainus non dicitur ad aliquid aliud in servo exi- 

stens, nisi ad ipsura sub ratione servi, Et Averroes ibidem 

dicit quod semper id ad quod dicitur relativum, oportet 

esse in praedicamento Relationis. - Sequeretur secundo , 

quod in definitione alicuius creaturae necessario caderet 

Deus sub propria ratione absoluta. Et cum hoc sit impos- 

sibile, sequeretur quod aliqua creatura naturalis remaneret 

incognoscibilis naturaliter. Patet sequela de creatione pas- 

siva, de relatione universi ad Deum ultimum finem, etc. - 

Sequeretur tertio, quod relativum exigeret in definitione 

sua, ex parte termini, duo : scilicet correlativura, et abso- 

lutura, Et cum ex Praedicamentis * patet quod correlati- * Loco proxime 

vum exigitur ut id ad quod dicitur, illud absolutum quare ""^'°' 

exiget, nulla est ratio. - Sequeretur quarto, quod in divinis 

Personis non possent salvari relationes ad intra , nisi po- 

nendo Personas distingui realiter in absolutis. Tenet se- 

quela : quia relativum reale exigit terrainura realiter a se 

distinctum ; si ergo paternitatis divinae terminus est res 

absoluta, ergo aUqua res absoluta in divinis distinguitur a 

Patre realiter. 

Dicendura est ergo cura Peripateticis et ceteris philoso- 
phis , quantum vidisse me recolo , quod terminus relativi 
et correlativum idem sunt: imo terrainare relativum est in 
ratione correlativi cuiusque. 

XII. Et ad primam obiectionem Scoti * iam patet re- ♦ Cf. num. vn. 
sponsio ; terminus enim relativi tertii modi est correlati- 

vum illius. Et hoc ex illo textu V Metaphys.